Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» Joldaýynda aıtylǵandaı, tıimdi shaǵyn jáne orta bıznestiń berik negizderiniń biri – qala men aýyldy damytý, olardy bir-birimen baılanystyrý. El halqynyń jartysyna jýyǵy aýyldyq jerlerde turatynyn eskersek, aýyldaǵy shaǵyn jáne mıkrobıznesti damytýdyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası mańyzy erekshe ekeni anyq.
Prezıdent Joldaýda shaǵyn jáne orta bıznesti damytý úshin jańa jobalarǵa basymdyq bere otyryp, qoldaý qajet ekenin aıtty. S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń oqytýshylary men stýdentteri usynyp otyrǵan «Aýladan dastarqanǵa deıin» jobasy birneshe qoıandy bir oqpen atýdyń bir kórinisi syndy. Atap aıtqanda, eshqandaı bastapqy kapıtalsyz bıznes bastap, nebári 2 aıdyń ishinde tabysqa qol jetkizýge, qus sharýashylyǵynyń ekologııalyq taza ónimderin qoljetimdi baǵamen alýǵa, eń aldymen aýyl turǵyndaryn turaqty jumyspen qamtýǵa kómektesedi. Taǵy bir utymdy tusy, bul ýnıversıtettiń oqytýshylary úshin – taǵylymdama, stýdentterge – tájirıbe.
Jobanyń avtory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, S.Seıfýllın atyndaǵy QazATÝ prorektory Qaırat Aıtýǵanovtyń uıymdastyrýymen ekonomıka fakýlteti, veterınarlyq jáne mal sharýashylyǵy texnologııasy fakýltetteriniń oqytýshylary júrgizgen áleýmettik joba 2 aıǵa sozylmaq. Oǵan qajetti qarjylyq qural ınvestorlar esebinen tartyldy, ınvestor – osy ýnıversıtet oqytýshylary men qyzmetkerleri. Jergilikti qus fabrıkasynan 1000 balapan satyp alýǵa, oǵan beriletin ekologııalyq taza quramajem, veterınarlyq preparattar jáne taǵy da basqa shyǵyndardy qosa eseptegende 1 kılo taza taýyq etin daıyndaýǵa 840 teńge ketedi eken. Bul baǵa naryqtaǵymen salystyrǵanda (1300-1500 teńge) tómen ekenine jáne et sapasynyń joǵarylyǵyna sengen oqytýshylar joba bastalar aldynda aldyn ala etke tapsyrys berý arqyly ózderi ınvestor boldy.
Veterınarlyq jáne mal sharýashylyǵy texnologııasy fakýltetteriniń stýdentteri saraptama jasaýǵa, árbir 10 kún saıyn balapandardyń salmaǵy men boıyn ólshep, densaýlyǵy men durys qorektenýin baqylap, jobaǵa qatysatyn aýyl turǵynyna, ıaǵnı taýyqty baǵýshyǵa keńes berip otyrady. Ekonomıka fakýltetiniń stýdentteri bolsa qarjylyq shyǵyndary men táýekelderin esepteýge, naryqtyq baǵamen salystyrýǵa, ekonomıkalyq tabystylyǵy men tıimdiligin esepteýge jáne taǵy basqalaryna mashyqtanady. Joba tabysty bolýy úshin arnaıy maman tolyq baqylap otyrady. Iаǵnı, jaýapkershilik tek bir adamǵa nemese tek taýyqty baǵýshyǵa júktelmeıdi.
Agrotehnıkalyq ýnıversıtettiń kásipodaq músheleri Qaraǵandy oblysyndaǵy Nura aýdanynyń 4 úı sharýashylyǵymen kelisimshartqa qol qoıyp, jumysty bastap ketti. Osylaısha aýylda jumyssyz júrgen nemese negizgi jumysyna qosymsha tabys tapqysy keletin azamattarǵa eshqandaı bastapqy kapıtal izdemeı, bankten nemese nesıelik seriktestikterden nesıe suramaı, kepildikke úıin nemese jyljymaıtyn múlkin tikpeı-aq óz aýlasynda tabys tabýǵa osyndaı múmkindik usynyldy. Ol satyp ákelip bergen 100 balapandy baǵyp, eshqandaı xımııalyq qospasyz taza ekologııalyq qospajem, dárýmenin berip, 1 taýyqtyń salmaǵyn kem degende 2,5-3 kıloǵa jetkizedi. 10 shaqty taýyq ólip qalǵannyń ózinde 90 taýyqtyń árqaısynan 2,5-3 kılo alady. Qoıylǵan jalǵyz talap, árbir 100 taýyqtan barlyǵy 150 kılo et ótkizý. Al qalǵan taýyq eti – baǵýshynyń taza paıdasy, 2 aıda tapqan tabysy.
Bul jobaǵa jergilikti basqarýshy organdary, aýyl ákimi de atsalysyp, túrli uıymdastyrýshylyq sharalary arqyly turǵyndarǵa tolyq jáne durys aqparat jetkizýge, azamattardy jumyspen qamtamasyz etýge tyrysty. Aýyl ákimshiligi 15 myń balapan satyp alyp, túrli jaǵdaıdy eskere otyryp 13,5 myń balapandy ósirse, 33 tonna qus etin alady eken. Eger muny iri qara mal etimen salystyratyn bolsaq, 33 tonna et alý úshin 192 bas iri qara baǵý kerek eken. Al bir iri qara baǵýǵa kem degende 2-2,5 jyl ýaqyt ketetini belgili. Bul joba bas-aıaǵy 2 aıǵa ǵana sozylady. Dál osy qanatqaqty bastamany qaz ósirý arqyly jalǵastyrý da josparlanyp otyr. Jobanyń nátıjesine jeltoqsan aıynda, jańajyldyq meıramdardyń aldynda kóz jetkizetin bolamyz.
Qazir Qazaqstanda tutynylatyn qus etiniń 51%-y shetelden ımporttalady. Osyndaı jobalar arqyly ekologııalyq taza jem berip ósirilgen jergilikti taza qus etin naryqqa usyný jolǵa qoıylsa, ımport kólemin eń bolmaǵanda 10%-ǵa tómendetýge bolar edi. Osy istiń tabystylyǵy men tıimdiligine kóz jetkizgen qatysýshylar onyń aldaǵy ýaqytta jalǵasyn tabatynyna senimdi.
Jalpy, agrotehnıkalyq ýnıversıtette qolǵa alynǵan jobanyń tıimdi jaǵy kóp. Birinshiden, aýyl turǵyndaryn jumyspen qamtýǵa kómektesedi. Ekinshiden, shetelden keletin qus eti ımportyn azaıtýǵa, úshinshiden, qosymsha tabys tabý arqyly salyq bazasyn qalyptastyryp, jergilikti bıýdjetti nyǵaıtýǵa áser etedi. Jappaı kásipkerlikti damytý arqyly sanaǵa sińgen paternalıstik pıǵyl men masyldyqtan arylýǵa múmkindik beretini de anyq. Azamattar osy arqyly shaǵyn bıznespen shuǵyldanýǵa beıimdeledi. Bul úshin nesıege belsheden batýdyń da, bastapqy qapıtal izdep sabylýdyń da qajeti joq. Kepilge qoıatyn múlik izdep te áýrege túspeıdi. Al ýnıversıtettiń ǵalymdary men stýdentteri praktıkalyq tájirıbe jınap, tutynýshylarǵa ekologııalyq taza sapaly ónim usynýǵa múmkindik alady.
Gúljıhan KEŃESQYZY,
S.Seıfýllın atyndaǵy QazATÝ-dyń aǵa oqytýshysy, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty