Muhamedjan ustaz tutqan Barlybek

Ekeýi de bir topyraqta týyp- ósken qasıetti jerde jetilgen qazaqtyń qara nardaı alyptary bolatyn. 1914 jyldyń 26 qara­shasynda ómirden Alashtyń ıdeology, ult-azattyq qozǵalysynyń bel­di múshesi, qazaqtyń alǵashqy Konstıtýsııasyn jazǵan Barlybek Syrttanuly ómirden ótti. Qyryq segiz jasynda óz ajalynyń emes, patsha jandarmerııasy atqan oqtyń qurbany boldy. Mezgilsiz, oqys qaza edi. Jetisýdaǵy Alashtyń na­sıhatshysy ómirden ótti degende, «Aıqap», «Qazaq» basylym­dary búkil ulysqa onyń qaza­syn qaıǵyra estirtti. О́z tu­syn­­da «Jetisýdaǵy jurt aǵa­sy»,­ «Alashınskıı» atanǵan Bar­ly­bek týraly «Qazaq» gaze­ti­ne qurdasy Álıhan Bókeıhan («Barly­bekti umytpasqa»), Júsip­bek Basyǵarauly jáne redaksııa bas­qarmasy maqalalar jazdy. Es­telik formasynda jazylǵan sondaı maqalanyń birin Muhamedjan Tynyshbaıuly jazǵan-dy. Sol estelik maqala, aǵa men ininiń dos­tyǵy jaıynda sóz qozǵasaq.

Bıyl, qazaqtyń alǵashqy ın­­je­­neri, tarıhshy, ultymyz­dyń saıası hám rýhanı kósemi bol­ǵan, Alash Orda úkimetiniń Premer-mınıstri Muhamedjan Ty­nysh­baıulynyń týǵanyna mereıli 140 jyl. Bala Muhamed­jannyń zerektigin sezip, onyń oqýǵa túsýine járdemdesip, baǵyn ashyp, batasyn bergen osy – Barlybek bolatyn.  Maqanshy-Sadyr bolysynda dúnıege kelgen balamen ol 1890 jyldyń mamyrynda tanysqan-dy. Ol kezde Barlybek Peterbordaǵy Imperatorlyq ýnı­ver­sıtetti úzdik bitirip, Tash­kenttegi Túrkistan general-gýber­natorlyǵyna qyz­metke alynady. Úı-jaıyn orna­lastyryp, so­syn týǵan eline demalys alyp kel­geninde, aýyl-aımaqtyń balalaryn shaqyrtyp, tildesip kórgen eken. Sonda Sadyr elinen kelgen Muhamedjannyń sheshendigi, eski úlgidegi alǵan bilimi aǵasynyń kóńilinen shyǵypty. Qamqor aǵasy ony Vernyı er balalar gım­nazııasyna oqýǵa túsiredi. Bir zamanda Barlybektiń ózi de osy klassıkalyq gımnazııany úzdik taýy­syp, bilim-ilim dańǵylyna túsken edi. Endi sol qarashańyraqtyń tabaldyryǵyn taǵy da bir qazaqtyń alǵyr balasy attap otyr. Bul gımnazııada ishki Reseıdiń demonstrasııalaryna qatysyp, patshaǵa qarsy shyqqan orys oqyǵandary, de­mokrat ustazdar qyzmet etetin-di. D.Novak, M.Vahrýshev syndy orys zııalylary Barlybekke de, Muhamedjanǵa da shyn tilekshi bolǵan eken. D.Novak Barlybektiń Peterbordan bilim alýy úshin basyn qaterge tigip, Jetisýdyń áskerı gýbernatory G.Kolpakovskııge ótinish jazsa, keıingi dırektor bolǵan M.Vahrýshev Muhamedjan úshin general P.Ionovqa hat jazyp, stıpendııa taǵaıyndatqan. Barlybektiń qamqorlyǵymen, dırektor M.Vahrýshevtiń ótinishimen Peterbordaǵy I Aleksandr temir­jol transporty ınstıtýtyna oqýǵa túsip, qazaqtyń saıyn dalasyna shoıyn joldy salǵyzǵan qabileti de, jaratylysy da bólek daryn edi.

Muhamedjan asyl aǵasyn aıryqsha baǵalap, qurmettegen eken. Oǵan onyń «Qazaq» gaze­tiniń 1915 jylǵy №95, 96 sandarynda jarııalanǵan «Barlybek Syrt­tanov» maqalasy kýá. «Qazaq arasynda jasynan «Barlybek, Turly­bek»atalyp, Syrttan batyr­dyń eki balasynyń aty shyqty. Barlybek marqumdy bilmegen qazaq kemde-kem. Búıtken soń, Barlybektiń kim ekenin hám qaı jolmen bu dúnııany ótkizgenin halyqqa bildirýdi maqul kórdik» dep bastalatyn maqalada Barlybektiń ata-tegi, shyqqan eli, záýzaty, minezi, bolmysy jáne onyń qaıratkerligi týraly shynaıy jazylǵan. Avtor aǵasymen birge ótkizgen qyzyq kúnderin saǵynyshpen eske alady. 1907 jyly 28 jastaǵy Muhamedjan Jetisý oblysy atynan II Memlekettik Dýmaǵa depýtat bolyp saılanady. «1907 jyly Barlybek kóp halqymen meni Almatydan eki stansııa jerge sheıin shyǵaryp sa­lyp: «Qaraǵym! Kóp jurttyń tileýine ketip bara jatyrsyń, jolyń bolsyn, Qudaı aldyńnan jarylqap, mártebeńdi bıik qylsyn!» dep qu­shaq­tasyp kórisip, batasyn ber­di» dep eske alady. Mine, sol za­mandaǵy baýyrmaldyq, qam­qor­lyq! Baýyrdy súıýdiń, inige senim artýdyń ozyq úlgisi osyndaı-aq bolar tegi.

Barlybek – Alash qozǵalysynyń izashar býyny. Patshalyq bıliktiń saıası qyzmetinde júrse de, týǵan eliniń taǵdyryna, máselesine alańdap júrgen. Biraq 1905 jyldan bastap bılik ókili oppozısııalyq baǵyttaǵy tolqýlardyń únine qulaq asyp, alym-salyq tólep, jeriniń shuraıly, qunarly bóliginen aıy­rylyp, ımperııaǵa jem bolǵan qaıran jurtynyń ómiri úshin, azattyǵy úshin kúresýge kirisedi. Bul týrasynda Muhamedjan: «Jańa voennyı gýbernator Ionov sol 1905 jyly Barlybekti «chınovnık osobyh porýchenıı» qylyp, burynǵydan da kóterip, óz qasyna jaqyndatyp aldy. Sol jylǵy hám keler jylǵy ister kóp qazaqqa belgili. Gýbernatorǵa osynsha jaqyn bola júrip eshýaqytta óz oıyn, óz syryn eshkimnen jasyrǵan emes. 1906 jyly Qoıandyǵa baryp Ahmetterge hám ózgelerge jo­­lyǵyp, talaı sózderdiń ishinde bolyp, barǵanyna qaraı jıylǵan jurt­qa rıza bolyp qaıtty» dep jazady. Ras, Barlybek «Qarqaraly quzyrhaty» qujatyna qol qoıyp, úkimetke qazaqtyń turmysy týraly shaǵymyn da joldaǵan. Qoıandydaǵy jármeńkede Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Jaqyp Aqbaıuly, Temirǵalı Núrekenov bastaǵan oqy­ǵan qatarlas-zamandastarymen tanysyp, tabysyp, el men jer tý­raly áńgimelesken. «Talaı sóz­derdiń ishinde bolyp» degeni sol. Qarqaralydan Almatyǵa kelgen soń, qaıratker I Musylmandar kitaphanasyn uıymdastyryp, ashqyzady. Ekinshi, Jetisý gýbernııasyna qarasty qazaq, qyrǵyz aýyldaryna mektep saldyrady. Qazaqsha gazet ashý týraly bastama kóterip, mańyna ultshyl azamattardy jınaıdy. Jubanysh Bóribaev, Toqash Bokın, Oraz Jandosov sııaqty balalardy Vernyı er balalar gımnazııasyna túsirtedi. 1905 jyldyń jeltoqsanynda Oral qalasynda ótken bes qazaq oblysy sezine qatysyp, Á.Bókeıhan, M.Tynyshbaıuly, B.Qarataıuly, J.Dosmuhameduly, taǵy basqa azamattarmen bas qosyp, «Qazaq konstıtýsııalyq-demokratııalyq partııasyn» qurý týraly bastamany talqylaıdy. Barlybek osyndaı ultshyldyqty qoldaıtyn isimen kózge túsken soń, bılik­tegi qyzmetinen bosatylady. Basty sebebi sol – onyń saıası kózqara­synyń qarama-qaıshylyǵy edi. Bar­lybektiń úlken uly, Alash qaırat­kerleriniń kózin túgel kórgen, she­shesi Erkejannyń tegine jazylyp, qýǵyn-súrginnen aman qal­ǵan Abdýlqadyr (Jurt Káke dep ataǵan eken, 1898-1972 jyldary ómir súrgen) ákesiniń ómir joly, saıası qyzmeti men qoǵamdyq atqarǵan isteri týraly úsh kúndelik jazyp qaldyrǵan. Sol kúndelik dápterinde «1908-1909 jyldary qyzmetinen bosap, 42-43 jasynda Súttigen-Burǵan boıyna kóship barady. Qyzmetinen bosaý sebebi saıa­sı kózqarasynyń senimsizdigi dep tabady» dep jazyp qaldyrypty. Aqıqatynda, Barlybek patshalyq bıliktiń qyzmetinde júrip eline kóp jaqsylyq istedi, buqara ha­lyqtyń qordalanǵan turmystyq máselelerin sheshti. Muhamedjan jazǵandaı, «Barlybek marqum áli kelgenshe qazaqty ilgeri bastyrýǵa hám jan-jaqty qorǵaýǵa kóp tyrysty. Jumysynyń aldy, ásirese qazaqtyń jeri edi. Bul jumysy úshin densaýlyǵyn aıamady». Qyz­me­tinen shegerilse de qazaqtyń bir súıem jeriniń taǵdyry úshin 1910-1911 jyldary Peterborǵa ál­deneshe ret baryp, úkimetke kirip, aryz-talabyn ashyq bildirdi. Ishki Reseıden qonys aýdaryp kelgen orystyń qara shekpendilerine ket­ken shuraıly jerdi qaıtaryp alýǵa baryn salyp, 1910 jyldyń 21 qazanynda Uzynaǵashta sezd uıymdastyryp, manıfest jazǵan.

Barlybektiń qazaq ultynyń aldynda atqarǵan zor bir isi – Túrkistan general-gýbernatoryna jazǵan «Qazaq halqynyń ómirin jaqsartý máseleleri» baıan­damasy edi. 1907 jyldyń 9 maýsymyn­da jazǵan bul baıandamasynda qazaq azamaty týǵan eliniń músh­kil jaǵdaıy, bolashaqta atqarylýy tıis máseleler, til máselesi, qazaqtardyń óz jerinde emin-erkin kóship-qonýy, bolystyq saılaýy, halyq soty, óz jerine ıelik etý, mal baǵý, egin egý, úı salý, orys gımnazııalaryndaǵy mu­syl­man balalaryna «Qudaıtaný» ilimin oqytý, ıslam sharttaryn tanystyrý, moldalardyń bilimin jetildirý sııaqty kesek-kesek oılar aıtylǵan. Osy baıandamasy arqyly halyqtyń rýhanı-áleýmettik ómi­riniń jaqsarýyna sebepker bol­ǵ­an. Bul hatty araǵa ǵasyrdan astam ýaqyt salyp, О́zbekstan mem­­­lekettik arhıviniń qorynan ta­ýyp, jarııalaǵan akademık Mámbet Qoı­­geldi aǵamyz. Aqıqatyn aıtsaq, Bar­lybek jazǵan osy baıandamanyń mazmuny áli kúnge deıin óziniń ózek­tiligin joımaǵan.

Barlybektiń minezi, bolmysy týraly shákirti:  «Barlybek mar­qumdaı oqýmen bıik tabıǵatty shyn kóńiline toqyp, jańalanyp, ózge adam bolyp qaıtqan adam bi­ren-saran. Bireýmen daýys shyǵa­ryp qatty sóılesý, bireýdi jamandap, ıa jamanshylyq qylý, mundaı isti Barlybek qylyp kórgen emes. Úlken, ıa zamandas bolsa, oǵan Bar­lybek «taqsyr» dep sóıleýshi edi, kishi bolsa «qaraǵym» deýshi edi. Shyn kóńilmen, beıilimen musylman edi. «Ulyq bolsań, kishik bol» degen maqaldy anyq kór­setken Barlybek edi. Úlken oqýdy oqyp, shyn oqyǵan dárejeli bolǵan Barlybek edi. Bul minezine qaraı bir jolyǵyp, bir sóılesken adam Barlybekti umytpas edi. Bar­lybekti bilgen ulyqtar shyn maqtap qoshemet qylyp, ózin ar­tyq kórýshi edi» dep sıpattaıdy. Muhamedjannyń minezdemesin S.Ǵııasovtyń «Aıqap» jýrnalyna shyqqan maqalasy ajarlaı túsedi eken. Mysaly, «Kishipeıil, ótshil, sóıleskende taza qazaq tilimen sóıleıtuǵyn, týrashyl hám dindar bir adam edi. Bul jaqtaǵy eldiń bir shahbazy dese de bolady» dep jazǵan eken ári jerlesi, «Mamanııa» mektebinde oqyǵan ári Barlybekten tálim alǵan Sadyq. 

Barlybek 1909-1914 jyldary, ómiriniń sońyna deıin Qaraǵash qystaǵyndaǵy «Mamanııa» mekte­binde oqytýshylyq-aǵartýshylyq qyzmet atqardy. Qapal dýanyna qarasty bolystardaǵy kedeı-kepshiktiń balalaryn oqýǵa ju­myldyrdy. Alashtyń aty shyqqan oqyǵandaryn Maman, Turysbek aýy­lyna arnaıy shaqyrttyryp, jurt­shylyqpen kezdestirdi, dá­ris­­­­ter oqytty. Esen­qul qa­jy­ Maman­ulyna aqyl-keńes be­­rip, Omby, Orynbor, Qazan, Ýfa, Peterbor, taǵy basqa úlken qala­larda oqyp júrgen qazaq shákirt­terin materıaldyq tur­ǵyda qol­daý úshin qarajat ból­gizip, stıpendııa taǵaıyndatty. Kóz­kórgen Muhamedjan jazǵandaı, «Oqyǵan balalarǵa: «Qaraqtarym! Oqyńdar, qazaǵyńdy oılaryńnan tastamańdar» dep ósıet aıtypty.

Búginde qazaq tarıhyndaǵy esim-soıy belgili, Uly dala eliniń maqtanyshyna aınalǵan Barlybek pen Muhamedjannyń aǵalyq-inilik, ustazdyq-shákirttik rýhanı baılanysy osyndaı berik,  myqty bolǵan eken. Kisi qyzyǵarlyq, jurt súısinerlik dostyq osyndaı bol­sa kerek-ti. Syrttanulynyń Barlybegi 1910 jyldyń kókteminde «Yntymaq erejesi» zańnamalyq eńbegin, 1911 jyldyń 13 maýsy­mynda Peterborda «Qazaq eli­niń Ýstavy» dep atalatyn kons­tıtýsııalyq qujat jazyp edi. Ol jal­py­qazaq sıezin uıymdastyryp, patshalyq Reseıden bólinip, az el bolaıyq dep uran tastaǵan reformator bolatyn. Biraq sońyna túsken jendetter onyń ár basqan qadamyn ańdyp, izin kesken. 1914 jyldyń 26 qarashasynda Súttigenniń baýyrynda Barlybekteı arysty jandermerııanyń quzǵyndary atyp tastaǵan eken. Eger ol aman-esen Alash týy kóterilgen bos­tandyq zamanyna jetkende, sóz­siz qurdasy Álıhan men inisi Muhamed­jannyń janynda bolyp, úkimet qurysyp, ulttyq-demokratııalyq avtonomııanyń irgesin qalar edi...

Eldos TOQTARBAI,

Jansaıa BIQURMAN,

jas zertteýshiler