Qazaq balasynda bir jaqsy sóz bar. Jaqsym degen. Saqılar men atymtaı jomarttarǵa qaratylyp aıtylady. Piradarlarǵa qaratylyp aıtylady. Imany kemel adamǵa qaratylyp aıtylady. Abaısha aıtsaq «tolyq adamǵa» qaratylyp aıtylady. Ataýynda turǵandaı jaqsy adamdardyń jaqsysyna qaratylyp aıtylady.
Men Májıt Amanqululy Ábdirov aǵamdy osy qatarǵa qosar edim.
Dinı saltymyzda marqumnyń janazasyn shyǵarǵan soń ımam úsh qaıyra «jaqsy adam ba» dep suraıdy. Sonyń birinshisinde janazaǵa turǵan jamıǵat «jaqsym» dep jaýap berse qalǵan ekeýinde suralmaıdy. О́kinishtisi, osy jaqsy úrdisimizden ajyrap baramyz. Álde jaqsym tulǵalarymyz azaıyp bara ma, álde pendeshilikpen osy bir kemel sózimizdi qımaımyz ba, álde jadymyz qysqaryp bara ma – sırek aıtylatyn bolyp júr.
Ony kúni keshe ǵana Májıt aǵamyzdyń janazasynan da kórdik.
Imam О́mirzaq qajy Bekqoja:
– Jaqsy adam ba? – dep suraǵan.
Qalyń jamıǵat dúr ete qalǵan:
– Jaqsy adam! – dep.
Aldyńǵy sapta turǵan men jáne bir-ekeýmiz «jaqsym» degenbiz.
Mińgirledik dep aıta almaımyn. Jınalǵandardyń qalyń daýsy bizdikin basyp ketse kerek.
Keler sát el tyna qalsyn. El ımam taǵy da «jaqsy adam ba» dep suraı ma dep kútken. Alaıda ımam suramady.
Osydan-aq Májıt aǵamyzdyń jaqsymdyǵy bilindi.
Ol ne qylǵan jaqsymdyq?
Aǵamyz qazaqy azamattyq tárbıeniń adamy edi. Ol kisi osy tárbıesimen ózin ǵana emes bizdi de tárbıeledi.
Adamnyń qajettiligi taýsylǵan ba?!. Qajettilik bir Jaratýshyda bolmas, ózekti jannyń qajettiligi kúninde. Eń quryǵanda kúkirt qajettiligi bar. Onsyz oshaǵyńyzdy kóńirsite almaısyz. Onsyz orazańyzdy asha almaısyz.
Árıne, aǵamyzdyń da qajettiligi jetetin. Sonyń ózinde eshkimnen eshnárse suramaýǵa beıil edi, bárin qanaǵaty basar edi, qolynda baryna toıar edi. Eshqashanda sol óziniń qolyndaǵysyn buldamaıtyn. Qyl aqyry, sonysymen bólisetin.
Nesıe sóz sóıleýden qashqaqtaıtyn. О́zi sóılemese de, ózgelerdiń solaısha sóıleýin jaqtyrmaı otyratyn. Kósemsýden qashqaqtaıtyn. Sheshensýden aıaq jııatyn. Onysy tabıǵatynan dep bilem. Áıtpese, túp atasy «Qarataýda bala bı, Alataýda dana bı» atanǵan Qara bıdiń tikeleı urpaǵy emes pe? Anyǵy eshkimnen sóz suraı qoımaıtyndyǵy. Áıtpese kereqarys kitap jazar ma edi? Shejire kitabyn.
Qalaı desek te aǵamyz barshylyqta ómir súrdi. Sol barynyń sary tortadaıyny tórt balasy edi. Barynyń basy solar edi. Sol tórteýi jarqyraı kórindi. Sol tórt balasy Qara babalarynyń salyp ketken sara jolyna tústi. Qalyń qazaǵyna májilismen, general, sot, kásipker bolyp bilindi.
Qaıran, Májıt aǵamyz! Bári bar demesek te sol barynyń ózin jarqyratýǵa joq edi-aý. Ana balam anadaı, túgenbaı balam túgenbaı demeı ketti-aý.
Aqylmandyǵy bir basyna jetetin. О́ıtkeni mańyndaǵy toptyń qarasy qashanda seıilmeıtin, sıremeıtin.
Berip te jatqan bolar. Alaıda eldiń aǵamyzdan alatyny til kómegi-aý dep topshylaımyn. Balyq surap kelgenderge qarmaq ustatqanyn kórip júrdik. Sodan da el jón suraýǵa, sóz suraýǵa beıil. Jón surasań erteńinde óziń de bireýge jón aıtyp otyrar ediń. Sóz surasań keregin ǵana aıtar edi. Saǵan ǵana keregin. Sózi men isiniń kemi bolmady dep aıta almaspyz, alaıda artyǵy bolmaıtyn.
Tizesi búgilgen emes. Beli ıilgen emes. Qaqpan baspady. Tusaý kórmedi. Sondyqtan bárimizden kisi boıy bıik turdy.
Sondyqtan da aǵa bolyp bizdi sońynan ertti.
Keıinde syrqaýly boldy. Tósekke tańylǵan aǵamyz Kerneı babamyzǵa qatysty sóz estise jatqan ornynan ata jóneler edi.
Aǵamyz qazaǵyn súıdi. Kerneı babasy arqyly. Kerneı balasy arqyly. Babasyn súıgeni sonshalyq densaýlyǵyn da berdi. Sóıtken babasy nesin berdi degen zańdy saýal týady. Áýeli bir Alla, sodan soń Kerneı babasy alqady. Áıtpese asyl aǵamyz aýyrǵan syrqatpen segiz jyl júrmek tursyn myna jaryq jalǵanda segiz kún de júrmes edi. Jarty ǵasyr birge tútinin túzý ushyryp kelgen Qanaı anamyz baqılyqqa ozǵanda kádimgideı shógip qalǵan. Osy segiz jylda adam balasyna buıyra bermes baqytqa keneldi. Balalarynyń qyzyǵyn qyzyqtady. Odan asyp nemereleriniń qýanyshtaryn bólisti. Shóberesiniń qolynan sý ishti.
Jalǵyz qolmen azan shaqyrǵandy kórip júrmiz. Jalǵyz qolmen namazǵa jyǵylǵandardy da kezdestiremiz. Jalǵyz qolmen bata bergendi kórmek tursyn basymyzdan talaı márte ótkizdik. Berekesi, baıany bar isterge barǵanda asyl aǵamyzdyń aldyna baramyz, alaqan jaıyp tura qalamyz.
Sholtań etkizip jalǵyz qolymen betin sıpaıdy. Sol bergen batasy qata ketpeıtin. Batanyń berekesi barlyǵy osydan-aq kórinip turǵan bolar.
Adam balasy da topyraq. Adam balasy dúnıege kelgende topyraǵy búlk etedi deıdi. Sol topyraǵy tartty.
El-jurtynyń esinde júretin bir adam bolsa ol adam Májıt aǵamyz der edik.
Tórehan MAIBAS,
jazýshy, «QazAqparat» baspa korporasııasynyń vıse-prezıdenti
Qaraǵandy