Biz jedel den qoıý jasaǵynda jumys isteımiz. Jalpy, Arys oqıǵasy syndy jaǵdaılar álemde jıi bolyp turatynyn aıtqym keledi. Keıbir elder tótenshe jaǵdaılar oryn ala qalǵan kezde ózge taraptardyń kómeginsiz barlyǵyn ornyna keltirýge qabiletti. Al keıbir memleketterde qajetti tájirıbe, bilim nemese jabdyq joq. Sondyqtan kóp jyldar buryn AQSh-tyń Memlekettik departamenti tótenshe jaǵdaı oryn alǵan elge shuǵyl túrde óz adamdaryn jiberip, múmkindiginshe kómegin usyna alatyn komanda qurdy.
Eger qajet bolsa, biz kez kelgen elge bara alamyz. 1-2 apta ishinde baǵalaý júrgizip, tıisti jumystarǵa kirisemiz. Biz oqıǵa ornyna óz komandamyzdy ákelemiz jáne tazartý jumystaryn júrgizemiz nemese assıstentter, keńesshiler retinde kómektesemiz.
Arys qalasynda biz tazartýǵa qatyspaımyz. Tek Qazaqstan Qorǵanys mınıstrliginiń suraý salýy boıynsha júrgiziletin jumystardyń qaýipsizdigin, ıaǵnı barlyǵynyń durys, retimen jáne barynsha qaýipsiz atqarylýyn baǵalaımyz. Meniń baǵalaýym boıynsha barlyǵy dál osylaı, dáliregi retimen, qaýipsiz jasalynyp jatyr.
Biz Arysta úsh kún boldyq. Alǵashqy kúni áskerı bólimniń aýmaǵyn aralap shyqtyq. Jumystardyń qalaı júrgizilip jatqanyn qaradyq. Ekinshi kúni biz oq-dárilerdiń fragmentteri joıylatyn polıgonǵa bardyq. Úshinshi kúni de tıisti jumystarymyzdy júrgizdik.
Arysta júrgizilip jatqan jumys maǵan aýqymdy bolyp kórinedi. Men ártúrli elderde jergilikti jerdi qaýipti jarylǵysh zattardan tazartý jónindegi operasııalarǵa kóp qatystym. Bul jerde paıdalanylyp jatqan ádis-tásilder óte durys, tııanaqty jáne barynsha qaýipsiz ekenin aıta alamyn. Jarylǵysh qaýpiniń shkalasy, metall túrine qaraı suryptaý, taǵy basqalarynyń barlyǵy tııanaqty atqarylýda.
Mundaǵy is basyndaǵy adamdar ne istep jatqandaryn biledi. Áskerı qyzmetshilerdiń 4 kún ishinde tazartý boıynsha jumys júrgizip, nátıjesinde turǵyndardy úılerine qaıtara alǵandary, árıne, úlken jumys.
Oq dárilerdi jáne olardyń saldarlaryn joıý boıynsha men qatysqan osyǵan uqsas operasııa Kongo Respýblıkasynda ótkizildi. Kongodaǵy operasııa bul jerge qaraǵanda áldeqaıda kóp ýaqyt aldy. Dál osyndaı oqıǵa kezinde 300 metr radıýsta tolyǵymen barlyǵy qıratyldy. 600 metr radıýsta nysandar buzyldy, 1000 metr qashyqtyqta osyndaǵy áskerı bólim janyndaǵydaı barlyq shatyrlar buzyldy.
Qırandy aýqymy kóptegen adamdarǵa úılerine oralýlaryna múmkindik bergen joq. Meniń kórip otyrǵanymdaı atalǵan aýmaq mańyndaǵy qurylystardy qalpyna keltirý boıynsha jumystardyń birshama bóligi júrgizilip te qoıyldy jáne adamdar ádettegi ómirlerine qaıta oraldy. Bul basty basymdyq. Adamdar turyp jatqan qala tazartyldy, al qoımalar ornalasqan tehnıkalyq aýmaqty birtindep tazartýǵa bolady.
Mundaı oqıǵalardy aldyn ala bilý, boljaý múmkin emes. Sebebi, osy ispettes oqıǵalar bolyp turady. Alaıda, qaýip-qaterdi barynsha azaıtý úshin oq-dárilerdi saqtaý men durys basqarý jónindegi jumystarǵa, sondaı-aq qaýipsizdik sharalarynyń saqtalýyna laıyqty baqylaý júrgizilýi tıis. Oq dárilerdi saqtaý kezinde barlyq qaýipsizdik sharalaryn saqtaý asa mańyzdy. Kez kelgen oq dárilerdi saqtaý árqashan qaýippen baılanysty ekenin, onyń tótenshe jaǵdaılarǵa aparyp soqtyrýy yqtımal ekenin túsiný qajet. Jarylystar bolmaýy tıis. Biraq ókinishke qaraı, oryn alyp turady. Bul Jaratqannyń qalaýymen bolatyn nárse jáne biz ony aldyn ala bile almaımyz.
Arysta barlyq jumystar jaqsy uıymdastyrylǵanyn baıqap otyrmyn, barlyq saqtaý oryndarynyń aınalasynda topyraq bar, eshqandaı shóp joq. Úlken preventıvtik jumys kórinip tur.
Halyqty osyndaı, ıaǵnı qaýipti ınfraqurylymdardyń janynda turýynan qorǵaý asa mańyzdy. Qarapaıym turǵyndardyń atalǵan aýmaqqa óte jaqyn ekenin kórip otyrmyz. Halyqtyń qaýipti aýmaqqa óte jaqyn turýyna jol bermeý qajet. Biraq, biz is júzinde buǵan qarsy turý qıyn ekenin túsinemiz.
Atalǵan operasııalarǵa keler bolsaq, áskerı qyzmetshiler bul jerde aýmaqty tazartý boıynsha keremet jumys isteýde. Meniń Úkimetke aıtar basty usynysym áskerılerge ýaqyt jáne barlyq qajettini berý, olardy asyqtyrmaý, sol kezde barlyǵy óz deńgeıinde júzege asyrylady. Asyǵýǵa bolmaıdy. Munyń mańyzdylyǵyn qaıta baǵalaýǵa bolmaıdy.
Úkimet qoldaýymen olar ornyqty ári qaýipsiz búkil tazartýdy júrgizip shyǵady. Áskerıler barlyǵyn durys atqaryp jatyr. Men kóptegen elderde osyndaı jumystarǵa qatystym. Atalǵan operasııalardyń sátti júrgizilýine úkimet pen qoǵam tarapynan qoldaý tabýyna, áskerı qyzmetshilerdiń tájirıbesine, sondaı-aq sheteldik kómektiń tartylýyna baılanysty. Máselen, Bolgarııada osyndaı operasııany ótkizgen kezde olarda 2 jazataıym oqıǵa oryn aldy. Mınadan zalalsyzdandyrý boıynsha olardyń mamandary jekemenshik aýmaqtaǵy jumystardy atqarýǵa ruqsat berilgen joq. Nátıjesinde, biz osy tazartýdy ózimiz júrgizdik. Bul uzaq ýaqytty, ıaǵnı 8 aıdy aldy. Aýmaq bul jerge qaraǵanda áldeqaıda kishkentaı boldy. Bul jumys ýaqytty talap etedi.
AQSh pen kóptegen basqa elder qajet bolsa qoldaý kórsetýge ázir ekenin bilemin. Biraq bul jerde men qazaqstandyq áskerıler ózderi barlyǵyn jasap, keremet jumys oryndap jatqandaryn kórip otyrmyn.
Bul jumysty adamdar júrgizýi tıis. Atalǵan jumystarda robot-tehnıkalyq quraldardyń paıdalanylýy múmkin emes. Bul jerdegi zattardyń barlyǵy qaýipti jarylǵysh jáne kez kelgen yqpalǵa sezimtal. Robottar oq-dárilerdiń jáne olardyń qaýipti jarylǵysh deńgeıiniń ara-jigin ajyrata almaıdy. Tek adamdar ǵana olardyń qaýipsiz nemese qaýipti ekendigin anyqtaı alady. Mundaı jumystardy durys ádisteme boıynsha jaqsy oqytylyp-úıretilgen adamdar oryndaýy tıis. Bul jerde adamdarǵa ózdiginen qozǵalatyn mashınalar, basqa da jabdyqtar qajet. Al robottardy qoldanýǵa bolmaıdy emes.
Mark TOBAIOS,
AQSh Memlekettik departamenti qarjylandyratyn «Golden West» izgilik qory oq-dárilerdi zalalsyzdandyrý boıynsha jedel den qoıý jasaǵynyń múshesi