Qyrǵyz-qazaq – alashtan... (Bishkekte qazaq-qyrǵyz zııalylarynyń IV forýmy ótti)

I.Arabaev atyndaǵy Qyrǵyz memlekettik ýnıversıtetiniń bas ǵımaratynda ótken, qazaq-qyrǵyz baýyrlastyǵy men tul­ǵa­lar taǵy­lymyn arqaý etken jıynǵa Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli moderator boldy. Forýmnyń betasharynda sóz alǵan Prezıdent kómekshisi Máýlen Áshimbaev Alataýdyń qos bókterin jaılaǵan eki eldiń dili men dini ortaq, tili de óte uqsastyǵyna toqtaldy. Uly Abaıdyń «Esh qazaq qyrǵyz ben qazaqtyń bir týǵan ekenine talaspaıdy» degen sózin eske alyp, qyrǵyzdyń ataqty aqyny Molda Qylysh ta «Qyrǵyz-qazaq – alashtan» dep, egiz eldiń birligin jyr­laǵanyn aıtty. Táýelsizdik al­ǵan kúnnen bastap ózara baıla­nysty tereńdetýge eki elde de basa mán berilip kele jatqanyn atap ótti.

– Bul másele Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábish­uly Nazarbaevtyń basty naza­rynda boldy. Nátıjesin­de, eki memleket arasynda Máń­gilik dostyq týraly shartqa qol qoıyldy. Erteń Qazaq­stan Pre­zıdenti Qasym-Jomart Kemel­uly Toqaev Qyrǵyz­stanǵa mem­lekettik saparmen keledi. Qyrǵyz­stannyń Prezı­denti Sooronbaı Sharıpuly Jeenbekov­pen kez­desip, eki memleket basshylary el­derimiz arasyndaǵy qarym-qaty­nastardy ári qaraı damytý máselesin talqylaıdy. Bul – eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqty jańa deńgeıge kóteretin mańyzdy sapar bolady dep senemiz. So­nyń barysynda ózara tıimdi kelisim­derge qol jetkiziledi dep kúti­lýde. Osy rette ekijaqty baılanystardy nyǵaıtý isinde zııaly qaýym ókilderi de mańyzdy ról at­qaratynyn atap ótken jón. Prezıdentterimizdiń kezdesýiniń aldynda ótip otyrǵan búgingi forým – sonyń aıqyn dáleli. Bul – qazaq pen qyrǵyzdyń dostyq qatynastaryn odan ári nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan basqosý,– dedi ol.

Prezıdenttiń kómekshisi atap ótkendeı, elderimizdiń saıası, eko­nomıkalyq, qaýipsizdik sala­syn­daǵy yntymaqtastyǵy ornyqty damyp keledi. О́zara saýda-sattyq jyldan-jylǵa jandana túsýde. Qazaq­stan men Qyrǵyzstan halyq­aralyq uıymdar aıasynda da ty­ǵyz yqpaldastyq ornata bildi. Jalpy, eki eldiń zııalylary men ǵalymdarynyń basqosýy qazirgi kezeńde asa qajet. Osyndaı forýmdar ortaq qundylyqtardy – dostyqty, baýyrlastyqty, ynty­maqtastyqty dáripteýdiń tetigi. Zııaly qaýym ókilderi jıi kez­­desip tursa, túrli saladaǵy qazaq-qyrǵyz yntymaqtastyǵy arta túsetini sózsiz. Al bul baǵytta bir­neshe jobany birlese júzege asy­­rýǵa bolady. Eń aldymen, ǵalym­­dar men mamandarǵa ortaq ǵyly­­mı-zertteý jumystaryn júıe­­li júrgizý úshin múmkindikter jasal­­sa, ǵylymı áleýetimizdi art­ty­rý­ǵa septigin tı­gizedi. Mádenı mura­myzdy, tereń tarıhymyzdy dárip­teıtin de bir­lesken jobalar qajet. Mysa­ly, qazaq pen qyr­ǵyz­ǵa ortaq tul­ǵalar týraly ta­nym­­dyq kitaptar shyǵaryp, fılmder túsirgen jón.

Qazaq-qyrǵyz zııalylarynyń IV forýmy aıasynda Halyqaralyq Túrki akademııasy shyǵarǵan úsh birdeı tolymdy dúnıeniń tusaýy kesildi. Atap aıtsaq, qazaq tiline alǵash ret tolyq aýdarylǵan qyrǵyzdyń «Er Esim» atty tarıhı dastany, О́mirqul Karaevtyń «Chagataıskıı ýlýs. Gosýdarstvo Haıdý. Mogýlıstan» atty eńbegi jáne Zaınıdın Qurmanovtyń «Kyr­gyzskıı fılıal partıı «Alash»: sozdanıe, deıatelnost, sýdba» atty kitaby jurtshylyq naza­ryna usynyldy. Atalǵan eń­bek­terdi tanystyrǵan forým mo­de­ratory Darhan Qydyráli bul ki­­tap­­tardyń mazmuny osy forým­nyń mánisi men maǵynasyna saı kelip turǵanyn aıryqsha atap aıtty.

Al Qyrǵyz Respýblıkasy Prezı­dentiniń keńesshisi, shyǵar­malary qazaq tiline de tárjima­lanǵan belgili qalamger Sultan Raev Qazaqstan men Qyrǵyzstan Pre­zıdentteriniń kezdesýi qar­sańyna oraılastyrylǵan jıyn­nyń mańyzy zor ekenine toqtala kelip, qazaq-qyrǵyz zııalylarynyń forýmyn eki el arasyndaǵy rýhanı kópirge teńedi.

– Qurmetti týǵandar! Qazaq­­stan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev aıtqandaı, «Qazaqqa – qyrǵyzdan jaqyn, qyr­ǵyzǵa – qazaqtan jaqyn el joq». Shyńǵys Aıtmatov ta qazaq pen qyrǵyz týraly «Bir el, eki mem­leket» dep sýrettegen. Qyr­ǵyz­­d­arym úshin qazaqtar óte bıik. Qazaq­stan Respýblıkasy Prezı­denti Qasym-Jomart Toqaev­tyń er­teńgi memlekettik saparyn shoń yqylaspen kútip otyrmyz. Eki eldiń arasyndaǵy eko­­no­­mı­­kalyq, mádenı, saıası gý­ma­nı­t­ar­lyq máseleler boıynsha shoń stra­tegııalyq qujattar qabyl­danady dep senemiz, – dedi Sultan Raev.

О́z kezeginde tarıh ǵylymdary­nyń doktory, professor Zaınıdın Qurmanov qazaq pen qyrǵyz ha­lyqtary týysqandyǵyn joǵary qundylyq retinde baǵalaýy kerek ekenin atap ótti.

– Halyqaralyq Túrki akade­mııasy aıasynda tıisti usy­nystar jasadyq. Túrki respýb­lıkalary men halyqtary ara­syndaǵy syrtqy saıası, dıp­lo­matııalyq baılanystar zerttelgen oqýlyqtar nemese monografııa jazǵan durys bolatyny aıtyldy. Iаǵnı, ejelgi kezeń­nen qazirgi ýaqytqa deıingi ara­lyq­ty qamtyǵan jón, – dedi Zaını­dın Qurmanov. Ol sondaı-aq Sh.Ýá­lı­hanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dı­rek­­tory Zııabek Qabyldınovpen qazaq-qyrǵyz dıplomatııalyq qa­ty­n­as­tarynyń tarıhyna arnal­ǵan zert­teýdi qamtıtyn kitap jazý­ǵa ýaǵ­dalasqanyn da jetkizdi.

Osy oraıda Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli dıplomatııalyq qatynastar týraly zertteýler júrgizý usynysy talqylanǵanyn da eske salyp, ortaq joba retinde júzege asyrylsa, akademııa tara­py basyp shyǵarýǵa daıyn eke­nin jáne mundaı kitaptar dıp­lo­matııalyq akademııalarda oqy­tylsa, quba-qup bolatynyn aıtty.

UǴA akademıgi, tarıh ǵylym­darynyń doktory, professor Bolat Kómekov aıtqandaı, adam balasyna úlken ıdeıany aıtatyn zııaly qaýym, ǵalymdar. Sol sebep­ti ózin-ózi qurmetteıtin mem­leket­terdiń óz ǵalymdaryna úlken qurmetpen qaraýy da zańdylyq. B.Kómekovtiń aıtýynsha, Qazaq pen qyrǵyz halyqtarynyń boıyna sińgen úlken qundylyqtar bar. Ol – Uly dala órkenıetiniń qundylyqtary. Eki halyq ǵasyr­lar boıy tumsa tabıǵatpen únde­sip, úılesip ǵumyr keshti. Ekinshi bir erekshelik – rý-taıpalyq jú­ıesi. Rý-taıpalyq júıe qoǵam­nyń, mem­lekettiń dińgegi bolǵan, alaýyz­dyq­qa emes, birlikke, bekem­dikke sha­qyrǵan. Qazaq pen qyr­ǵyz da bir­ligin odan ári bekem­deı túsý­ge tıis. Qazaq pen qyrǵyz ǵalym­­da­ry zerttep kele jatqan jáne bola­shaq­ta zertteýdi jalǵas­tyra­tyn or­taq taqyryp – dala órke­nıe­ti. Dala ór­kenıetiniń ishinde qala da, mem­leket te, jazý da, mádenıet te bar.

Qyrǵyz Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık Murat Jumataev ózi bas­qara­tyn akademııanyń ujymy atynan tórtinshi forýmǵa qatysý­shylardy quttyqtady. Ol Qyrǵyz­stan men Qazaqstan Ulttyq ǵylym aka­demııalarynyń arasynda ǵy­lym­nyń barlyq salasynda ty­ǵyz baılanys qalyptasqanyn, qazaq oqymystylary ǵylymnyń keıbir baǵyttarynda qyrǵyz mek­tepterin qalyptastyrýǵa kómek­tes­kenin, ózi de qyrǵyz-qazaq ǵyly­mynan qatar sabaq alǵanyn, Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory bolǵan belgili qoǵam qaıratkeri О́mir­bek Joldasbekovtiń tárbıesin kórgenin aıtty.

Qyrǵyz Respýblıkasynyń Jogorký Keneshiniń depýtaty Qanybek Imanalıev bıyl 100 jyldyq belesti baǵyndyrǵan «Egemen Qazaqstan» gazetin quttyqtady.

– Bir apta buryn Qazaqstan men Qyrǵyzstanǵa ortaq úlken toı boldy. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ótken ǵasyrdyń alǵashqy shıregindegi bastapqy sandarynda qyrǵyz ıntellıgensııasynyń da maqalalary jarııalanǵan. Iаǵnı, gazettiń bul bıik belesi biz úshin de toı. 1952 jyly qyrǵyzdyń uly eposy «Manastyń» eldik pen erlik jyry ekenin aıtyp, ony saıası qýdalaýdan qorǵap qalǵan tulǵa Muhtar Áýezov bolatyn. «Qarash-Qarash» pen «Kókserekti» biz bala kúnimizde qyrǵyz shyǵarmasy dep keldik. Qazaqtyń qalamgeri jazsa, qyrǵyzdyń rejısseri kıno túsirse, akterleri oınasa, ol qyrǵyz ben qazaqtyń ortaq fılmderi dep sanaımyn. Qazaq pen qyrǵyz zııalylary eki halyqtyń rýhanııatyn, mádenıetin, tilin, ónerin damytýǵa birlesip úles qosty, – degen ol mıllıardtan astam halqy bar elder ózderiniń ulttyq mádenıetin, qundylyqtaryn saqtap qalýǵa jantalasyp jatqanyn, bizdiń elderimiz de óziniń tilin, dilin, ult­tyq mádenıetin, ortaq qundylyq­taryn saqtap qalýǵa birigip eńbek­tenýi kerektigin aıtty.

Forým sońynda qazaqtyń segiz qyrly, bir syrly daryndy azamaty, aıtysker aqyn, qarymdy qalamger, ataqty manasshy, qyr­ǵyz-qazaqqa teń tanymal tulǵa Baıan­ǵalı Álimjanov «Manas» jyryna kezek berdi. Jıylǵan qaýym jyrshynyń sheberligine arqa­lanyp, dúrkin-dúrkin qol soqty.

Bishkek tórinde, I.Arabaev atyn­daǵy Qyrǵyz memlekettik ýnı­ver­­sıtetinde ótken qazaq-qyrǵyz zııaly­larynyń forýmy osymen tórtinshi márte uıymdas­tyryl­ǵanyn joǵaryda aıtyp óttik. Buǵan deıin Halyqaralyq Túrki akademııasy alǵashqy forýmdy Nur-Sultan qalasynda ótkizýge muryndyq bolyp, onda zııaly qaýym ókilderi tarıhı, mádenı, rýhanı qundylyqtarymyz týraly oı bólisken-di. Qyrǵyzstannyń Osh qalasynda ótken ekinshi forýmda Shyńǵys Aıtmatovtyń mura­sy dáripteldi. «Adamzattyń Aıt­matovy» atanǵan qalamgerdiń shyǵar­malary qazaq ádebıetiniń de qundy qazynasyna aınaldy. Taldy­qorǵanda uıymdastyrylǵan III forým «Manas» jyryna arnaldy. Qyrǵyz halqynyń ǵana emes, tutas túrki áleminiń maqtanyshy sanalatyn týyndyny dúnıe júzine tanytýǵa qazaq zııalylarynyń zor úles qosqany belgili. Bul oraıda ony alǵash ret qaǵazǵa qazaqtyń áıgili ǵalymy Shoqan Ýálıhanov túsirgenin, dastannyń saqtalýyna jáne nasıhattalýyna Muhtar Áýezov kóp eńbek sińirgenin aıtsaq ta jetkilikti. Tórtinshi forým Alataýdyń baýraıyndaǵy ásem qalada baýyr­las halyqtyń qonaqjaılyq peıi­liniń, ystyq yqylasynyń aıasyn­da ótti. Basqosýdan keıin forým delegattary Chon-Tash aýylynda ornalasqan, HH ǵasyrdyń 30-jyldardaǵy repressııa qur­bandaryna arnalyp salynǵan «Ata-Beııt» memorıaldyq keshe­nine arnaıy baryp, gúl shoqtaryn qoıyp, taǵzym etti.

Arnur ASQAR,

«Egemen Qazaqstan» – Bishkekten