Ahań týǵan aýyldyń balalary Abaı elinde bolyp qaıtty
Ahmet Baıtursynovtyń ǵumyrnamasyn zertteýge úlesin qosyp, «Bádrısafa» tarıhı-tanymdyq ekspedısııasy atqarǵan ıgi isterdiń bel ortasynda júrgen ardager azamat Ibragım Aǵytaı jaz shyǵysymen Jangeldın aýdanyndaǵy Baıtursynov jáne Yzban aýyldaryna ketti. Bul eki aýyldyń arasy segiz shaqyrym ǵana. Ekeýi de kádimgi Ahań – Ahmet Baıtursynovtyń kindik qany tamǵan Aqkóldiń jaǵasynda jatyr. Bul óńir aýdan ortalyǵy Torǵaı kentinen 100 shaqyrym, sý jaıylyp ketetin kóktemde 170 shaqyrymǵa qashyqtaı túsedi. Al Qostanaı qalasynan shyqqan jolaýshy Aqkólge deıin 700 shaqyrym jer júrýine týra keledi. Ibragım aǵanyń ózi de osy jerdiń týmasy, kemeńger Ahmettiń atalas aǵaıyndarynan taraıdy. Kóp jyldar aýylynda ustaz, aýyldyq okrýg ákimi bolyp istegen Ibragım aǵa zeınetkerlikke shyqqan soń, balalarynyń qolqalaýymen Qostanaı qalasyna qonys aýdarǵan edi. Biraq ózi qalada otyrsa da, Aqkóldi saǵynyp júretin ardager ulǵaıǵan jasyna qaramastan Torǵaıǵa at basyn jıi burady. Aýyldyń, mekteptiń jaıyn oılap, kerekti oryndarǵa kirip júrgenin baıqaıtynbyz. Osy joly da ol Aqkólge beker barmapty. Kanıkýlda júrgen eki aýyldyń balalaryn uıymdastyryp, Abaı eline, Jıdebaı qoryǵyna aparyp kelý isin uıymdastyrypty. Ol úshin malyna ǵana qarap otyrǵan shalǵaıdaǵy ata-analarmen, jergilikti kásip ustaǵan kisilermen sóılesip, tıyndy teńgege jalǵap, eki aýyldan on úsh balany sońyna erte kelipti.
– Osydan 109 jyl buryn Ahań Abaıdy bir kórýge yntyq bolyp, sálem berýge izdep barady ǵoı. Sonsha jerge at arytyp barǵanda Ahańnyń armany oryndalmapty, ol uly aqynnyń qaıtqanyna úsh kúndik qudaıyasyn berip jatqanynyń ústinen túsedi. Osy áńgimeni aǵa urpaq ókilderinen estigenim bar edi. Ahań urpaqtaryna Abaıdyń izi qalǵan, aýasyn jutqan jerdi kórsetý meniń de oıymda kópten júr edi. Soǵan bıyl táýekel ettim, – deıdi Ibragım aǵa.
Ol osy sapardyń mańyzy týraly áńgime aıtyp, sosyn balalarǵa Qostanaı qalasyndaǵy A.Baıtursynov atyndaǵy ýnıversıtettegi Ahańnyń, oblys ortalyǵyndaǵy oblystyq tarıhı-ólketaný murajaılaryn aralatty. Ahań týǵan Aqkól aımaǵynan ekenin eskerip, balalarmen Abaı eline barǵanda ózderin «jas ahmetshiler» dep tanystyrýdy «kelisip» alǵany da tárbıe tini ekeninde daý joq. Erteńine Semeı qaıdasyń dep júrip ketti.
– Astana arqyly barǵan soń, jolaı elordanyń da kórnekti jerlerin aralattym. Bul alys aýyl balalarynyń boı jazýyna ǵana emes, olardyń oı-óris kókjıeginiń keńeıýine jaqsy bolatynyn kim bilmeıdi,– deıdi Ibragım aǵa. Al Semeıge kelgen soń, óziniń aldyn ala habarlasyp, uıymdastyrýy boıynsha, Abaıdyń bas murajaıynyń qyzmetkeri Úmit Ybyraevany jolbasshy etip, Jıdebaıǵa tartty. Jazdyń jaıdarly kúninde 180 shaqyrym jol júrgen avtobýstyń ishinde Úmit Ybyraevanyń jer, el tarıhy jóninde aıtqan áńgimesi aqkóldik balalar úshin tarıh sabaǵynan nemese qyzyq kitaptan, fılmnen kem túsken joq. Jolaı Kúshikbaı asýyna kelgende sol jerde syldyrap aǵyp jatqan bulaqtan sý iship, bir tynyǵyp aldy. Oqýshylar mingen avtobýs munan keıin Bórilige jetip, Muhtar Áýezov murajaıyna toqtady. Abaı ózi meken etken bul óńirdi Qunanbaı qaıtys bolǵan 1886-shy jyldan keıin Áýezdiń ótinishimen úlken qoja áýletine qonys etip bergen eken. Qazirgi murajaı ornyndaǵy qystaýǵa Abaı talaı ret kelip qonǵan. Murajaı úıiniń tústiginde bir shaqyrymdaı ǵana jerdegi Aıaqqaraǵanda Muhtardyń kindik qany tamǵan. Balalar bul jerde de tátti áńgimelerge qanyqty. Kemeńger jazýshynyń ǵumyryn bilgen ústine bile tústi.
Jolda Eńlik-Kebek kesenesine bir toqtap, sýretke túskennen keıin Jıdebaıǵa jetti. Onda Abaı-Shákirim kesenelerimen qosa Ospan, Aqat jerlengen basqa da tórt shaǵyn keseneni qamtyp turǵan keshendi aralady. Top jetekshisi Ibragım Aǵytaı balalardy alqaqotan otyrǵyzyp, keshen aýzynda osynda jatqan uly árýaqtarǵa baǵyshtap duǵa oqydy. Jıdebaı tarıhy týraly Úmit Ybyraeva aıtqan áńgimege qanyqty, eskertkish sýretterge tústi. Qonaqtar Abaıdyń analary Zere, Uljan beıitine aıaldap, taǵzym etti. Jıdebaı qoryǵyna kire beristegi Abaı murajaıynan alǵan balalar áseri tym erekshe deýge bolady. Murajaı dırektory Gúlsara Husaıynovanyń kelgenderdi elitip jiberetin áńgimesin alystan kelgen balalar shybynnyń yzyńy ǵana estiletindeı tynyshtyqta otyryp tyńdady. Bir káýsar bulaqqa kezikkendeı, qanyp ishkendeı tamasha áser bólep turdy. Kórgendi eldiń balasy jolynan jyǵylyp qalmaıdy. Ibragım aǵa ul t ustazy Ahmet Baıtursynovtyń jary Bádrısafamen qatar qoıǵan beınesin Abaı murajaıyna tartý etti.
– Abaı eli, ol jatqan Jıdebaı týraly ádebıet páni sabaǵynan oqydyq, teledıdardan da kórgenimiz bar. Biraq oǵan baryp, uly aqyn ómir súrgen, izi qalǵan topyraqty basýdyń áseri múlde basqa bolady eken. Bul sapardan alǵan áserimiz óte kúshti boldy. Endi «Abaı jolyn» mindetti túrde tolyq oqyp shyǵamyn, – deıdi jas ahmetshiler tobynyń múshesi, A.Baıtursynov atyndaǵy mekteptiń 7-synyp oqýshysy Kenel Jarqynbaı. Iá, jaz boıy shalǵaıdaǵy aýyldan shyqpaıtyn balalar bul sapardan qanattanyp, tolyp, toıyp qaıtty. Ulttyq patrıotızmdi jalań sózben aıta bermeı, jas urpaqtyń boıyna osylaı, naqty, ıgi ister arqyly ekse kerek-ti.
Ibragım Aǵytaı uıymdastyrǵan bul sapar kúndelikti tirshiliktiń bir kórinisi sııaqty bolǵanymen, mańyzdy máseleni de eske salady. Maýsym aıynda Memlekettik hatshy Marat Tájınniń qatysýymen ótken elimizdiń ulttyq tarıhyn zerdeleý jónindegi vedomstvoaralyq jumys tobynyń keńeıtilgen otyrysynda «Naǵyz ulttyq qadir-qasıet ulttyq tarıhtan bastalady» degen qanatty sóz estildi. Osy otyrysta tarıhty zerdeleýmen qatar, ony oqytý, nasıhattaý máseleleri de sóz boldy. Ulttyq tárbıeniń tólbasy da týǵan jer, týǵan el tarıhyn bilý bolyp sanalady. О́kinishke qaraı, tarıhty da, ulttyq tárbıe berýdi de mektepke, ustazdar moınyna artyp qoıǵandaımyz. Buryn Torǵaıdaǵy shejire qarttar óńirdiń ótkeninen jurtty aýzyna qaratyp áńgime sherter edi. Osy Ibragım Aǵytaı jazyp shyqqan Ahmet Baıtursynovtyń áýlettik shejiresi eshqandaı arhıvten alynǵan joq, arhıvke bergisiz shejire qarttardyń aýzynan jazyp alyndy. Aýyldyń osy dástúri tozyǵy jetken jipteı úzilip barady...
Ibragım aǵaı taǵy da Torǵaıǵa jol shegetinin aıtty. Aqkóldiń jaǵasyndaǵy Ahmet Baıtursynovtyń kindik qany tamǵan úıdi osydan birer jyl buryn aýyldastar asarlatyp, qaıta turǵyzyp qoıǵan bolatyn. Sol úıdi murajaıǵa aınaldyrýdyń qamy Ibragım aǵaǵa uıqy bermeıdi. Osy jazda úıge elektr symyn tartyp, ishine jádigerler jınaýdy bitirmek.Ultynyń ustyny, ustazy Ahmet týǵan jer, ol turǵan úı, kemeńgerdiń áýleti jatqan tarıhı qorym, tabıǵattyń bir marjany Aqkól Ahańdy pir tutqan urpaqtyń izdep keler tanymdyq mekenine aınalsa degen arman mazalaıdy ardagerdi.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
Qostanaı.