Qazaqstan óz egemendiginiń jıyrma segiz jyldyǵyn shoń saltanatpen atap ótýde. Táýelsizdigin jarııalaǵannan bergi mezgilde Respýblıka orasan zor ıgilikke qol jetkizdi, qýatty memleketke aınaldy. Osy jyldary Qazaqstan álemdegi básekelestikke qabiletti elý memlekettiń qataryna qosylyp, endi ozyq otyz memlekettiń kóshine kirýge bet aldy.
Álbette, osy sııaqty tolaǵaı tabystar baýyrlas qazaq eliniń jasampaz eńbeginiń de jemisi, Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń eren eńbeginiń, kóregendiginiń nátıjesi dep bilemin. Bul oraıda «Halqy qandaı bolsa, basshysy sondaı bolady» degen hadısti mysalǵa tartqanym oryndy bolar. Nursultan Nazarbaevtaı ulttyq lıderi bar Qazaq eli baqytty.
Bıyl Qazaqstanda asa úlken saıası oqıǵa boldy. Bılik transformasııasy búkilhalyqtyq saılaýdyń barysynda jańa lıderge ótti. Mundaǵy eń basty másele, eldi basqarýdyń sabaqtastyǵy saqtalyp qaldy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastaǵan, júrgizgen isterin odan ári jalǵastyrýda. Qazaqstan osyǵan deıingi qarqynymen alǵa adymdasa, Tuńǵysh Prezıdenttiń kezinde qabyl alynǵan strategııalyq maqsattar údesinen shyǵatyny sózsiz.
Qyrǵyzstandyqtar Nursultan Ábishulyn Ortalyq Azııadaǵy, budan da keńirek aıadaǵy álemdegi túrki elderiniń aqylgóı tulǵasy dep tanıdy. N.Nazarbaev egemendiktiń alǵashqy jyldarynan bastap Ortalyq Azııa memleketteriniń odaǵyn qurý ıdeıasyn kóterip, bul baǵytta kóp kúshin jumsady.
«Altyndy tot baspaıdy» demekshi, asyl ıdeıalar kónermeıdi eken. О́tken qarasha aıynyń aıaǵynda Tashkent qalasynda bolǵan Ortalyq Azııa memleketteriniń ekinshi Konsýltatıvtik kezdesýiniń qorytyndysy boıynsha tórt eldiń – О́zbekstannyń, Qyrǵyzstannyń, Túrikmenstannyń jáne Tájikstannyń prezıdentteri Nursultan Nazarbaevqa Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń Konsýltatıvtik jınalysynyń Qurmetti tóraǵasy mártebesin berý týraly sheshim qabyldady. Mundaı sheshim Nursultan Ábishulyna uıymnyń isine belsendi túrde qatysýyn jalǵastyrýǵa, aǵalyq aqylyn aıtýǵa múmkindik beredi. Birinshi bas qosýy Tuńǵysh Prezıdenttiń bastamasymen Qazaqstannyń astanasynda ótken osy Konsýltatıvtik jınalystyń Tashkenttegi ekinshi kezdesýinde N.Nazarbaev birneshe ózekti máseleni ortaǵa saldy. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti «HHI ǵasyrda Ortalyq Azııany damytý maqsatyndaǵy tatý kórshilik jáne yntymaqtastyq týraly kelisim» jasasýdy usyndy.
«Taýarlardyń, qyzmetterdiń jáne kapıtaldyń qozǵalysyna tosqaýyl bolatyn kedergilerdi alyp tastaý arqyly «kedergisiz Ortalyq Azııany» qalyptastyrý kerek», dedi Nursultan Nazarbaev osy jınalysta. Qazaqstannyń ulttyq lıderiniń bul sózin qyrǵyzstandyqtar jaqsy ráýishte qabyl aldy. Bir jarym ǵasyr ilgeri Eýropalyq ǵylymı orta «Azııa – adamzat besigi» dep órkenıettiń ózegi eki qos ózen – Ámýdarııa men Syrdarııanyń jaǵalaýlarynda ekenin moıyndaǵan. Al endi Túrki áleminiń besigi – Túrkistan qalasyn qaıyra túletýde Tuńǵysh Prezıdent der kezinde naqty sheshimderdi qabyl ala bildi. Onyń Jarlyǵymen Ońtústik Qazaqstan oblysy Túrkistan dep atalyp, ortalyǵy Túrkistan shahary boldy. Jarlyqtyń sharapaty eki birdeı mańyzǵa ıe. Birinshisi, árıne, shahar álemdegi túrki halyqtarynyń nazaryn ózine aýdardy, ekinshisi – Qoja Ahmet Iаsaýıdiń mártebesi artyp, musylman jurtynyń táý etetin kıeli jeri bolady.
Bıylǵy qazan aıynyń 14 juldyzynda Ázerbaıjannyń astanasy Baký qalasynda ótken Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyǵy keńesiniń (Túrki keńesi) jetinshi otyrysy eleýli oqıǵalarymen este qaldy. О́zbekstan Túrki keńesiniń tolyqqandy múshesi boldy. Ejelgi majar qypshaqtarynyń murageri Vengrııa keńeske alǵash ret baqylaýshy el retinde qatysty. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevqa «Túrkitildes memleketter yntymaqtastyq keńesiniń ǵumyr boıǵy Qurmetti tóraǵasy» mərtebesi berilip, Túrki áleminiń eń joǵarǵy ordenin taǵaıyndaý, onyń alǵashqysyn N.Nazarbaevqa berý uıǵaryldy. Bul Tuńǵysh Prezıdenttiń túrki halyqtarynyń basy qosylsa degen otyz jylǵa jýyq qajyrly áreketine berilgen laıyqty baǵa boldy. Túrki elderin biriktirý týraly pikirin N.Nazarbaev sonaý 1992 jyly Túrkııanyń sol kezdegi basshysy, premer-mınıstr Súleımen Demırel, Qyrǵyzstannyń sol kezdegi prezıdenti Asqar Aqaevpen Ankaradaǵy jolyǵýynda aıtqan edi. 1993 jyly Túrki Respýblıkasynyń 69 jyldyq mereıtoıynda bastamany Ázerbaıjannyń sol shaqtaǵy prezıdenti Ábýlfaz Elshibeı qostaǵan. N.Nazarbaev uıytqy bolǵan osy tórttiktiń 1993 jyly Halyqaralyq túrki mádenıetiniń uıymy – TúrkSOI quryldy. Tuńǵysh Prezıdenttiń tikeleı usynysymen 2008 jyly Túrkitildes memleketterdiń parlamenttik assambleıasy (TúrkPA), 2010 jyly shtab-páteri Qazaqstannyń elordasynda ornalasqan Halyqaralyq Túrki akademııasy quryldy. Bul ınstıtýttardyń barlyǵy qurylǵannan beri qaraı túrki elderiniń ekonomıkasyn órkendetý, rýhanı baılanystaryn nyǵaıtý baǵyttarynda aýqymdy isterdi atqaryp keledi. Bulardyń ishinen túrki halyqtarynyń túp-tamyry bolǵan qazaq-qyrǵyz eliniń yntymaqtastyǵyn nyǵaıtýda Halyqaralyq Túrki akademııasynyń salymy salmaqty ekenin qyrǵyz eliniń ókili retinde bildirip qoıý paryzym. Akademııa eki jyldyń ishinde Qazaqstanda jáne Qyrǵyzstanda baýyrlas eki eldiń zııalylarynyń tórt forýmyn ótkizdi. Bular jaı ǵana deklaratıv emes, naqty jumystarmen qostalýda.
Nursultan Ábishulynyń túrki halyqtarynyń yntymaǵyn shyńdaýdaǵy rólin Túrkııanyń Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan «Túrki áleminiń aqsaqaly» dep dáriptep, alqaly jıyndarda dáıim tórden oryn berip keledi. Budan úlken sıpattaý bar ma?
Qazan aıyndaǵy túrki memleketteriniń basqosýynda N.Nazarbaev «Túrki keleshegi – 2040» baǵdarlamasyn ázirleýdi jáne Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesin uıym deńgeıine kóterip, «Túrkitektes memleketter uıymy» dep ataýdy usynady. Bular da baýyrlas elderdiń kókjıegine kóz salǵan aqsaqalymyzdyń ǵıbraty.
Tashpolat SADYQOV,
túrkitanýshy, «Vılgelm Tomsen» syılyǵynyń laýreaty, Q.Qarasaev atyndaǵy Qyrǵyz memlekettik gýmanıtarlyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymynyń doktory
Qyrǵyz Respýblıkasy,
Bishkek qalasy