Qazaqtyń án ónerin asqaqtatyp júrgen ónerpazdyń biri – Baqyt Shaǵyrbaev. Ataqty Shal aqynnan bastap, ulttyń uly tulǵalarynyń termelerin, halyq ánderin naqyshyna keltire oryndaıtyn ánshi. Búginde Kenen Ázirbaev atyndaǵy Jambyl oblystyq fılarmonııasynda qyzmet atqaryp júrgen Baqyt Shaǵyrbaev jýyrda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen «Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵyn aldy. Jaqsy kúnniń qarsańynda Baqyt Shaǵyrbaevpen suhbattasqan edik...
– О́ner adamdarynyń taǵdyry bólek bolady degendi jıi aıtamyz. Siz taǵdyr degendi qalaı túsinesiz, ony qalaı qabyldaısyz?
– Men kópbalaly otbasynda óstim. Saǵyntaı degen aǵam boldy. Sodan keıin sheshemiz Hadısha tórt qyz týǵan. Tórt qyzdan keıin ul bolsyn dep yrymdap tórtinshi qyzdyń atyn Uljan dep qoıypty. Men dúnıege kelgende anamyz Qarataýdyń aýrýhanasynda azdap syrqattanyp qalady. Sonda ájem Qundyzaı túndeletip Tamdy aýylynan Qarataýǵa deıin jaıaý barypty. Arasy 15 shaqyrym. Sodan meni etegine orap alyp, aýylǵa alyp kelipti. Ájem túnde meni besikke bólegende, bireý áketip qalmasyn dep beltartpany qolyna qosyp baılaıdy eken. Sóıtip ájemizdiń baýyrynda óstik. Ákemdi ájem Túlkibastyń balalar úıinen asyrap alǵan. Kúıeýi soǵysqa ketip, kelmeı qalǵan ájemiz Túlkibastyń stansııasynda nan satyp turyp, eshelonǵa iline almaı qalǵan 6-7 jasar balany kóredi. Sodan balanyń eshkimi joq ekenin bilgen ájem balaǵa nan berip, úıine alyp keledi. Biraq aǵaıyndary «Erteń turmysqa shyǵasyń. Aıaǵyńa tusaý bolady ǵoı» dep qarsy bolady. Ájem jaryqtyq sol kezde 24 jasta eken. Biraq ájemiz endi kúıeýge shyqpaýǵa ant berip, sol balany baýyryna basady. Bala erjetken soń ájemiz óziniń nemere aǵaıynynyń qyzyn alyp beredi. Ekeýinen tórt-bes bala dúnıege keledi. Keıin Qysataı ákemiz jaryqtyq óziniń elin izdep, basylymdarǵa maqala jazady. Keıin ákemdi balalar úıine ótkizgen aǵaıyndary alyp ketedi. Keıin Tamdy aýylyna kelip, úı salýǵa kómektesedi. Sóıtip 1962 jyly ájemizdi de alyp kelip, Tamdy aýylyna qonystanady. Bul shyndyq. Bul taǵdyr. Osy jóninde men bolashaqta kólemdi dúnıe jazǵym kelip júr. Bul jaǵdaı ár qazaq balasyna úlgi bolýy kerek.
– Sizdi qandaı orta qalyptastyrdy? Qandaı ortada tárbıe aldyńyz?
– Ákeniń qanymen, ananyń áldıimen kelgen óner ǵoı bul. Qazaqta «Ekeıde elý baqsy, seksen aqyn, jaratyp minedi eken erttep atyn. Qobyzy, dombyrasyn qolyna alyp, gýleıdi jyn qaqqandaı keshke jaqyn» degen sóz bar. Meniń naǵashylarym Shapyrashty rýynyń ishindegi Ekeı elinen. Túp naǵashym Asyl. Ájem Qundyzaı da, sheshem Hadısha da Shapyrashty rýynan shyqqan adamdar. Kishkentaı kúnimizde Túlkibas aýdanynyń Azattyq aýylyna kóp baratynbyz. Ájemniń de, anamnyń da tórkini sol aýyldan. Naǵashylarymnyń bári de aýyldy jerde jerge kıiz, kórpeler tósep qoıyp án aıtyp jatatyn. Ásirese «Quralaı» degen halyq ánin naqyshyna keltire oryndaǵandary esimde qalyp qoıypty. О́tken kúnde belgi bar degen osy ǵoı. Ájem de, anam da án salatyn. Sondaı bir keremet otbasy edi. Sondyqtan da biz túp naǵashymyz Nurǵısa Tilendıevtiń ózi dep maqtanatynbyz. Jalpy, Ekeı rýynan ataqty aqyndar Súıinbaı, Jambyl, qara qobyzdyń ıesi atanǵan Túktibaı, áıgili dombyrashy Nurǵısa Tilendıev shyqqan. Meniń boıymdaǵy óner de osyndaı tekti azamattardan daryǵan dep oılaımyn.
Negizi men týmysymnan solaqaı bolyp týǵanmyn. Áli esimde, ájem solaqaı bolǵanym úshin qolymnan qasyqpen uratyn. Keıin oılaımyn, adamnyń jaratylysy qandaı, solaı bolyp qalýy kerek eken. Eger men solaqaı bolsam Nurǵısa atamyz sııaqty kúıshi de bolyp keter me edim. Biraq, jastaıymnan ánshilik jolǵa tústim. Odan jaman bolǵan joqpyn. О́mirde maǵan jaqsy adamdar kóp kezdesti. 1992 jyly Talas aýdanyna Dinmuhamed Qonaev atamyz kelgende men ol kisiniń aldynan «Qara baýyr qasqaldaq» ánin dombyramen aıtyp shyqtym. Sonda maǵan bata bergen. Taý tulǵaly azamat meni qapsyra qushaqtaǵanda men baýyryna kirip kettim. Sol kisiniń batasy qabyl boldy dep oılaımyn. Kezinde Jambyl qalasynda mádenı-aǵartý ýchılıshesi bolǵan. Olar úmitkerdi toǵyz jyldyq bilimmen qabyldaıdy eken. Men on jyldyq bilimmen sol jerge barǵanymda, meni qabyldamady. Sodan keıin Jezqazǵan oblysyndaǵy Qanysh Sátbaev qalasyndaǵy mádenı-aǵartý ýchılıshesine baryp oqýǵa tústim. Biraq men ony da bitire almaı, týǵan jerim Talas aýdany, Tamdy aýylyna kelip, mádenıet úıine ornalastym. Keıinnen syrnaı tartýdy úırendim. Sol syrnaımen áli án shyrqap júrgen jaıymyz bar.
– Siz Elbasy Nursultan Nazarbaevpen birneshe ret kezdesip, óner kórsetken ekensiz. Elbasyn alǵash ret qashan, qaı jerde kórdińiz?
– 1998 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaev Taraz qalasyna kelip, Muhammed Haıdar Dýlatı babamyzdyń eskertkishiniń ashylý saltanatyna qatysty. Sol jerde men Elbasynyń aldynda óner kórsettim. Tuńǵysh ret kezdeskenim sol.
– Nursultan Ábishulymen budan keıin kezdestińiz ba? Ol kisi ónerińizge qandaı baǵa berdi?
– 2001 jyly Áýlıeata óńirine Elbasy Nursultan Nazarbaev jumys saparymen keldi. Sonda túnimen rezıdensııada sol kisiniń janynda bolyp, án saldym. О́nerime rıza bolǵan Nursultan Ábishuly menen «Maǵan qandaı ótinishiń bar?» dep surady. Sonda men «Maǵan 1992 jyly Dinmuhamed Qonaev atamyz bata berip edi. Sol kisiniń tilegi qabyl bolyp, sizdiń aldyńyzǵa kelip turmyn. Maǵan bata berińiz» dedim. Ol kisi ornynan turyp, aq batasyn berdi. «Halyqtan alystama. Halyq izdese, baqytty ánshi bolasyń», dedi Elbasy. Men ol kisiniń oıyn túsindim. Sebebi, óner adamy ózin tárbıeleı bilýi kerek. Men ózim de ishkilikke, basqa da teris ádetterge áýes bolǵan joqpyn. Ákem Qysataı aýylda ımam bolǵan kisi. Bir sandyq dinı kitaptar jınaǵan adam. Sol kisi «Halyqtyń adal tamaǵyn jep júrip, aram tirlik jasaýǵa bolmaıdy. Bul erteń ónerińe kesirin tıgizedi» dep aıtyp otyratyn. Sondyqtan ákemizdiń tárbıesimen júrdim. Budan bólek, Nursultan Ábishulymen Uzynaǵashta Qarasaı batyrdyń 400 jyldyǵynda taǵy kezdestim. Men ol toıǵa sheteldik mártebeli meımandarǵa óner kórsetý úshin shaqyrylǵan edim. Sol kezdegi Senat tóraǵasy О́mirbek Baıgeldi meniń ónerimdi tamashalap, keıinnen qaı jaqtan ekenimdi surady. Sonymen ne kerek, Elbasy otyrǵan ordaǵa alyp bardy. Áýeli Elbasynyń sózine jazylǵan «Elim meniń» ánin oryndap berdim. Ol kisi rızashylyqpen qabyldady.
– О́ner joly – kúrdeli jol. О́nerde ár ónerpazdyń ózindik ustanymy bolýy kerek. Sizdiń ustanymyńyz qandaı?
– О́z basym ónerdegi jasandylyqty jaqtyrmaımyn. Halyqtyń arasyna ótirik kúlip kirip, jalǵan aralasýdy janym qalamaıdy. Meniń ustanymym – kisiden kórgen jaqsylyqty umytpaý. Dinmuhamed Qonaev atamyzdyń týǵanyna 100 jyl tolǵanda men elimizdegi 100 aýyldy aralap júrip, tegin konsert qoıdym. 2006 jyly sol kezdegi Almaty oblysynyń ákimi Serik Úmbetovtiń shaqyrtýymen oblystyq fılarmonııaǵa jumysqa barǵan edim. Almaty oblysynyń Balqash aýdanynda Jeltorańǵy degen aýyl bar. Sol aýylda Dinmuhamed Qonaev atamyzdyń babalarynyń qystaǵy bar. Ol jer «Qonaıdyń qystaǵy» dep atalady. Konserttik baǵdarlamany sol aýyldan bastadym. Zylıha Tamshybaeva, Márııam Aıabaeva, Kúlásh Aıtjanova sııaqty ataqty apalarymyz meni kútip alyp, menen buıymtaı suraıtyn. Sonda men ár aýyldyń aýyzy dýaly qarııalarynan bata suraıtynmyn. Sóıtip, sol kisilerge ózimniń syı-sııapatymdy jasap ketetinmin. Ol kisiler tań qalatyn maǵan. Men endi bılet satpaımyn, aqsha suramaımyn ǵoı. Ondaı saıasat mende joq. Sondaı-aq, Prezıdenttik saılaý kezinde Nursultan Nazarbaevtyń qurmetine 54 aýyldy aralap, tegin konsert uıymdastyrdym. Keıinnen ony Talas aýdanynyń aýyldarynda jalǵastyrdym. Syrnaıymdy arqalap, barlyq aýyldy qoǵamdyq kólikpen araladym. Talapty aýylynan meni sol kezdegi aýdan ákimi Batyrbek Qulekeev aǵamyz kórip qaldy. Ol kisi de sonda jumys saparymen barǵan eken. Ne istep júrgenimdi surady. Aıttym. Sóıtip, Elbasynyń qurmetine eldegi jurtqa án salyp, óleń oqyp qaıtatynmyn. Meniń ónerdegi ustanymym osy. Qazirgi Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev aǵamyzǵa da tek Alladan jaqsylyq tileımin. Biz sol kisige demeý bolýymyz kerek. Aqyn Jarylqasyn Amanov aǵamyz «Baryń bolsa qonaqtan aıamaǵyn, jalǵyz jegen as bolmas jaıa-jalyń. Adam kúni adammen, kópti kórip, kóp kórgennen kógerer saıabaǵyń. Peıilde ǵoı bári de berekeniń, kól etemin deseń de shól etemin. «Malymdy alsań al Qudaı, peıilimdi alma», degen qazaq umytpa el ekenin» deıdi aqyn. Elbasy bir sózinde «Bizdiń aýzymyzdan «Biz azbyz» degen artyq sóz shyqpaýy kerek. Alla Taǵala ár ulttyń peıiline qaraı jer bergen. Osy elimizdi, jerimizdi Alla til-kózden, ǵaıbat sózden saqtasyn» degen bolatyn. Búginde ár qazaq rýhyn kóterip júrse jarasady. Narsha Qashaǵanov aǵamyz «Qý dúnıeni qýyp bireý jar basqan, mansap jalyn tartyp bireý jarmasqan. Baılyqta da, bılikte de baıan joq, jomarttyǵyń joǵalmasyn marǵasqam», deıtin edi ǵoı. Biz qazaqtyń qanyna sińgen osyndaı qasıetti joǵaltaýymyz kerek. Eń bastysy peıil durys bolsyn.
– О́nerińizdi qoldap, qamqor bolǵan azamattar týraly aıtyp berseńiz...
– 2001 jyly L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetine Myrzataı Joldasbekov aǵamyz shaqyrdy. Astanada bes jylǵa jýyq qyzmet atqardym. Barǵan soń turatyn jataqhana berdi. Rymǵalı Nurǵalıev, Aqseleý Seıdimbek, Qoıshyǵara Salǵarauly, Hangeldi Ábjanov, Qarjaýbaı Sartqojauly, Nesipbek Aıtuly sııaqty iri tulǵaly aǵalarymyzdyń janynda júrdim. Klara Tólenbaeva, Gúlzıra Bókeıhanqyzy sııaqty óner adamdarymen birge qyzmet atqardym. Myrzataı Joldasbekov, О́mirbek Baıgeldi sııaqty aǵalarymyz da óner adamdaryna kóp qoldaý kórsetti. Dosymjan Tańatarov, Aıgúl Qosanova syndy ánshilerdi únemi qoldap júretinin ózim talaı kórdim. Áýelde Serik Úmbetov Almaty oblysyna jumysqa shaqyrdy dedim ǵoı. Keıinnen, 2014 jyly Jambyl oblysynyń sol kezdegi ákimi Kárim Kókirekbaev týǵan jerge kelip qyzmet etýge usynys bildirdi. Páter alyp berdi. Ol kisiniń usynysyn qabyl alyp, Tarazǵa keldim. Qazir Kenen Ázirbaev atyndaǵy oblystyq fılarmonııada qyzmet atqaryp kelemin. Maǵan osyndaı jaqsy adamdardyń sharapaty kóp tıdi. Al, jýyrda ǵana Prezıdenttiń Jarlyǵymen maǵan berilgen «Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵyn ónerge kórsetilgen qurmet dep oılaımyn. Bul ataqqa meni Jambyl oblysynyń ákimi Asqar Myrzahmetov usynǵan. Jaqynda ǵana Aqordada bolyp, elimizdiń Memlekettik hatshysy Qyrymbek Kósherbaevtyń qolynan mártebeli ataqty alyp qaıttym. Meniń aty-jónim aldyna barǵanda Qyrymbek Eleýuly meni tanyp, ónerimdi baǵalapty. Jaqsy adamdardyń jaqsylyǵyn árdaıym aıtý kerek.
Suhbattasqan Hamıt Esaman,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy