Kóne dáýirdegi qytaı oıshyly Lao-szy bizdiń dáýirimizden burynǵy V ǵasyrda «myńjyldyq jol birinshi qadamnan bastalady» degen eken. Elbasy N.Nazarbaev Máńgilik qazaq eliniń bolashaq damýynyń birinshi qadamynan bastap, ulttyq qundylyqtardy saqtaı otyryp, ekonomıkany qalyptastyrý, óndiristi damytýdy qolǵa aldy.
О́rkenıetti 50, sodan keıin 30 eldiń qataryna qosylý muratyn usyndy. Ony júzege asyratyn ozyq oıly, ǵylymy men bilimi damyǵan el bolý qajet boldy. Sondyqtan da egemendiktiń, Táýelsizdiktiń alǵashqy qadamdarynan bastap N.Nazarbaev ǵylym men bilim salasyn qatar damytý qajettigin aıtty. Bilim júıesin reformalaý arqyly Qazaqstannyń naqty zamana suranystaryna jaýap bere alatyn memleketke aınalatynyna senim bildirdi. Ekonomıka men qoǵamdy modernızasııalaý úshin eń áýeli bilim júıesin naryqtyq qatynastarǵa beıimdep daıarlaý qajet edi. Osylaı, Táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap bilim men ǵylym memlekettik saıasattyń basym baǵyttaryna aınaldy.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Táýelsizdik jyldaryndaǵy bilim men ǵylym júıesin damytýdaǵy rólin túsiný úshin, ony kezeń-kezeńdermen qarastyrǵan jón bolar dep paıymdaımyn.
Birinshi kezeń, HH ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynan bastalady. Eń aldymen, derbes memleket qurý, qoǵamdy ortaq ulttyq murattarǵa jeteleý, ekonomıkany túbegeıli qaıta qurý máselesi sheshilýi tıis boldy.
Ekonomıkanyń qıyndyǵyna qaramastan osy syn saǵatta, Elbasynyń berik erik-jigeriniń arqasynda bilim salasynda álemde teńdesi joq joba júzege asyryla bastady. 1993 jyly «Bolashaq» baǵdarlamasy qabyldandy. Qazaqstannyń talantty qyz-jigitteri álemniń eń ozyq ýnıversıtetterine oqýǵa jiberildi. Olar táýelsiz memlekettiń bolashaq kadrlyq saıasatynyń arqaýyna aınaldy.
Bul baǵdarlamaǵa kezinde sekemdene qaraǵan adamdar da, oı-pikirler de boldy. Prezıdent N.Nazarbaevtyń sol kezdegi kemel oıynyń nátıjesi qazir aıqyn kórinip otyr. «Bolashaq» baǵdarlamasyn bitirip kelgen 13 myńnan astam qyz-jigit búginde respýblıkanyń saıası-ekonomıkalyq, ákimshilik basqarý júıelerinde abyroımen eńbek etip júr. Joǵarydaǵy kezeńde 1992 jyly «Bilim týraly», «Joǵary bilim týraly» zańdar qabyldandy. Osylaı bilim salasynda mańyzdy ınstıtýsıonaldyq qadamdar jasaldy.
Bilim salasynda jekemenshik oqý oryndary ashyldy. Qysqa merzim ishinde bilim berý qyzmeti qalyptasty. Naqty básekelestik paıda boldy. Bilim mekemeleriniń derbestigi men atqarýshy bıliktiń quzyreti naqtylandy.
Ekinshi kezeń, ótken ǵasyrdyń 90-jyldary men jańa ǵasyrdyń alǵashqy bes jyldyǵyn qamtıdy. Bul kezeńde jańa strategııalyq bastamalar ómirge keldi. 1997 jyly Elbasy N.Nazarbaev elimizdiń 2030 jylǵa deıingi damý strategııasyn jarııalady. Bilim berý júıesi bul jobada memlekettiń básekege qabiletti bolýynyń mańyzdy baǵyttarynyń biri retinde qarastyryldy.
1997-2002 jyldardaǵy orta bilim berý salasyn aqparattandyrý júıesi baǵyty boıynsha memlekettik baǵdarlama oıdaǵydaı júzege asyryldy. Sondyqtan tehnıkalyq jáne kásibı bilim berý salasy da 2001 jyly tolyqtaı aqparattandyrý qalpyna kóshti. Shyndyǵyna kelgende, Qazaqstan TMD elderi ishinde 2001 jyly-aq mektepterdi 100 paıyz kompıýtermen qamtamasyz etti.
Dál osy jyldary taǵy bir Prezıdenttik joba qabyldandy. Talantty balalardy qoldaý úshin «Daryn» baǵdarlamasy ómirge keldi. Osylaı Qazaqstanda talantty oqýshylar úshin júzden astam «Daryn» mektepteri júıesi qalyptasty.
1999 jyly qabyldanǵan táýelsiz testileý saıasaty talapkerlerdiń bilimine qaraı oqýǵa qabyldanýyna jáne granttyq qarjylandyrýǵa iligýine múmkindikter berdi. Bul ádil, ashyq tańdaýdyń arqasynda turǵylyqty jerine qaramastan stýdentter shoǵyryn jasaqtaýǵa múmkindik berdi. Saıyp kelgende tuńǵysh qabyldanǵan memlekettik baǵdarlamalar ulttyq bilim berý júıesin modernızasııalaýǵa jol ashty. Bul 2005-2010 jyldardy qamtydy.
Úshinshi kezeń, 2006 jyldan búgingi kúnge deıingi kezeńdi qamtıdy. Bul kezeńde Qazaqstan qoǵamynyń búkil júıesi ózgeriske ushyrady. Jańa zamanaýı talaptarǵa sáıkes qoǵamnyń bar salasy jappaı damı bastady. Bilim berý salasy da oń ózgeristerge bet burdy. Álemdik brendti jańa ýnıversıtet qurý qajet boldy. 2006 jyly Tuńǵysh Prezıdent N.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen «Nazarbaev Ýnıversıtet» shańyraq kóterdi. Bul kúnde ol álemniń tańdaýly oqý oryndarynyń birine aınaldy. «Oksford», «Kembrıdj», «Sorbonna», «MGÝ» sekildi brendke ıe bolǵan ýnıversıtet túlekteri bilim men ǵylym salasynda abyroıly eńbek etip júr.
2010 jyly Qazaqstan Bolonıa deklarasııasyna qol qoıdy. Bul eýropalyq bilim júıesiniń Qazaqstanda ornyǵýyna, qalyptasýyna jol ashty. Qazaqstan joǵary oqý oryndary úsh satyly bilim berý júıesine tolyqtaı kóshti. Bakalavr-magıstr-PhD.
Orta bilim berý salasy da ońdy ózgeristerge ushyrady. «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» qalyptasty. Bul qazaqstandyq mektepterdiń bolashaqta úlgi bolarlyq júıesine aınaldy. Mine, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń orta mektep pen joǵary bilim berý júıesin modernızasııalaýy nátıjesinde qazaqstandyq bilim berý júıesi halyqaralyq talaptar deńgeıine kóterildi. Oǵan myna mysaldardy aıtsaq ta jetkilikti. IýNESKO-nyń bilim berý ındeksi boıynsha Qazaqstan 2007 jyly 4-orynǵa, 2008 jyly 7-orynǵa, 2009 jyly 1-orynǵa, 2010 jyly 4-orynǵa ıe boldy. Al 2010-2019 jyldardaǵy kórsetkishter de qýanarlyq.
Qazaqstandyq oqýshylar pándik olımpıadalarda altyn medaldarmen marapattalýda.
Árıne, Táýelsizdik Qazaqstandaǵy bilim berý salasyn álemdik deńgeıge kóterýge múmkindik berdi. Bul júıe de odan ári damı túsýde.
Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaev, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Nazarbaevtyń senimdi saıası serigi retinde qalyptasqan dástúrdi odan ári jalǵastyrýǵa kúsh salýda. Mine, saıasattyń jalǵastyǵy, birizdiligi mektep pen joǵary mekteptiń odan ári damýynyń altyn arqaýy bolyp otyr.
Zaman ózgermeı turmaıdy. Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaev bilim sapasyn kóterýge erekshe mán berip otyr. Ásirese, aýyl mektebi men qala mektepteriniń deńgeıin kóterý, muǵalim mártebesin ulyqtaý, joǵary mekteptiń jaýapkershiligin arttyrý máselesine erekshe nazar aýdardy. Ol óziniń Qazaqstan halqyna Joldaýynda bilimdi el ǵana álemdik dodaǵa tótep bere alatyn memleket qura alatynyn atap ótti.
Bul kúnde Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Prezıdent qoıǵan joǵary talaptardy júzege asyrý úshin mańyzdy uıymdastyrý sharalaryn bastap ta ketti.
Respýblıka boıynsha muǵalimder daıarlaıtyn 85 joǵary oqý ornyn 20-25-ke deıin azaıtý josparlanýda. Bul sany bar, sapasy joq pedagogtik joǵary oqý oryndaryn reformalaýǵa múmkindik beredi. Bir aımaqtyq joǵary oqý ornynda 20-25 myń stýdent bar. Mundaı jaǵdaıda qandaı oqý sapasy bolýy múmkin?! Sapaly maman sapaly bilim alǵan qyz-jigitterden ǵana qalyptasady. Muny álemdik úrdis dáleldep otyr. Sondyqtan da shekteý qoıý kerek. Aımaqtyq joǵary oqý oryndarynyń árqaısysynda 10 myń stýdent bolsa jetkilikti.
Bilimdi el – bilikti el. Táýelsizdik – Qazaqstan bilimin álemdik suranysqa jaýap bere alatyn bilimdi, bilikti adam kapıtalyn qalyptastyryp otyr. Oqýy ozǵan, ǵylymy damyǵan el ǵana órkenıetke jete alady.
Baqytjan JUMAǴULOV,
Parlament Senatynyń depýtaty, UǴA akademıgi