• RUB:
    6.68
  • USD:
    520.93
  • EUR:
    609.07
Basty saıtqa ótý
31 Shilde, 2013

«Kereký» deý qazaq tilin qorlaý

1430 ret
kórsetildi

 

Keıingi kezde Pavlodar qala­sy­nyń ataýyn ózgertip, qazaq tilinde qate qalyptasqan «Kereký» degen ataýyn qaıta berý kerek degen pikir­ler aıtylyp júr. Menińshe, osy pikirdi qoldap júrgen avtorlar tarıhqa úńilip, qazaqtyń jer-sýǵa, eldi mekenge ataý berýiniń zańdylyǵy men tapqyrlyǵyn eskere bermeıdi. Qazaqta «Kereký» degen sóz eshýaqytta bolmaǵan, eshbir sózdikte mundaı sóz joq. Ondaı kisi esimi de, jeke famılııasy da, tegi de kezdespeıdi. Sonda bul ataý qaıdan shyqqan, qandaı jolmen paıda bolǵan?

 

 

 

Keıingi kezde Pavlodar qala­sy­nyń ataýyn ózgertip, qazaq tilinde qate qalyptasqan «Kereký» degen ataýyn qaıta berý kerek degen pikir­ler aıtylyp júr. Menińshe, osy pikirdi qoldap júrgen avtorlar tarıhqa úńilip, qazaqtyń jer-sýǵa, eldi mekenge ataý berýiniń zańdylyǵy men tapqyrlyǵyn eskere bermeıdi. Qazaqta «Kereký» degen sóz eshýaqytta bolmaǵan, eshbir sózdikte mundaı sóz joq. Ondaı kisi esimi de, jeke famılııasy da, tegi de kezdespeıdi. Sonda bul ataý qaıdan shyqqan, qandaı jolmen paıda bolǵan?

Keıbir avtorlar «Kereký» sózin «Keregejar» degen sózden shyqqan dep te pikir aıtyp júr. Bul pikir de shyndyqtan alys jatyr.

Al kópshilik jurt «Kereký» sózi­niń maǵynasyna mán bere ber­meıdi. Ony túsiný úshin Pavlodar qa­lasynyń paıda bolý tarıhyna baılanysty eńbekterge kóz sa­laıyq. Mysaly, Sankt-Peterbýrgte 1897 jyly F.A. Brokgaýz ben I.A. Efronnyń «Ensıklopedıcheskıı slovar» degen eńbeginde mynadaı tarıhı derek bar: «V prejnee vremıa Pavlodarskaıa stanısa nosıvshaıa nazvanıe Korıakova slýjıla glavnym pýnktom pogrýzkı solı ız ozera Korıakova v 20 verst ot stanısy. V poslednee vremıa eta pogrýzka proızvodıtsıa v raznyh mestah Irtysha ı osobogo sklada solı v Pavlodare ne ımeetsıa» (T. XXII, 574c.). 1925 jyly Moskvada jaryq kórgen «Ensıklopedıcheskıı slovar rýsskogo ıazyka bıblıografıcheskogo ınstıtýta Granat» (31T.,17 b.) bylaı dep jazǵan: «Pavlodar byl osnovan v 1720 godý pod ımenem Korıakovskogo posta, zatem pereımenovan v Korıakovskýıý stanısý, a v 1860 g. v gorod Pavlodar». Osy pikirdi Úlken sovet ensıklopedııasy da qaıtalaıdy: «Gorod osnovan v 1720 g. kak Korıakovskıı forpost (zatem stanısa, preobrazovannaıa v 1861 g. v gorod Pavlodar)» (BSE, t. 19,m., 1975, s.68).

Qazaqstanda shyqqan «Kratkıı en­sıklopedıcheskıı slovar. Ka­zahstan» (Almaty, 2005 j., 350 b.) joǵaryda kórsetilgen derek­ter­di qaıtalaıdy: «Pavlodar osno­van v 1720 g. kak Korıakovskoe voen­noe ýkreplenıe». Al 2010 jy­ly «Arýna» baspasy jaryq­qa shyǵarǵan «Toponımıka Kazah­stana. Ensıklopedıcheskıı spravochnık» bylaı dep durys kórsetedi: «Pavlodar vedet svoıý ıstorııý s 1720 goda, so vremenı poıavlenııa forposta Korıakovskıı (ot nazvanııa solenogo ozero Korıakovskoe). V 1838 godý forpost byl preobrazovan v stanısý Korıakovskýıý. 4 (16) aprelıa 1861 goda Korıakov polýchıl statýs «zashıtnogo goroda s naımenovanıem Pavlodar v chest novorojdennogo Velıkogo knıazıa Pavla Aleksandrovıcha» (710 b.) ».

Osy qalaǵa tuńǵysh ataýyn bergen tuzdy kól Korıakovka Pavlodar qalasynyń soltústik-shyǵysynda 15 km jerde ornalasqan, áli keýip qalmaı saqtalyp keledi. Osy jerde onyń atymen atalǵan Korıakovka selosy da bar. Kólge ıe bolǵan kýpes Korıakov kóldiń tuzyn Oralǵa, Sibirge jiberip otyryp baıyǵan adam bolǵan. Pavlodar qalasy turǵan jerde onyń tuz artatyn shaǵyn prıstany bolǵan. Atalǵan jáne basqa derekterde qala Kereký degen jerde, ne eldi mekende paıda boldy degen maǵlumat kezdespeıdi.

Sonymen, Korıakov qalaısha Kerekýge aınalǵan degen zańdy suraq týyndaıdy.

Toponımıka ǵylymynda ataýdy bir tilden ekinshi tilge berýdiń eki joly bar. Birinshi – transkrıpsııa ádisi. Bul ádis boıynsha ataý bergen halyqtyń aýyzsha aıtylǵan ataýyn qabyldaýshy halyq óziniń estýi boıynsha qabyldap, óz tiliniń erejesine sáıkestendirip qoldanady. Osy ádis boıynsha oryssha Korıakov sózi qazaq tilinde korıaký-kereký bolyp ózgergen. Mysaly, bizdiń Ýálıimizdi orys­tar Valı, Ýálıhanovymyzdy Valıhanov degen sııakty.

Ataýdy bir tilden ekinshi tilge berýdiń ekinshi joly – translıterasııa. Bul ádis boıynsha ataý bergen halyqtyń ataýyn qabyldaýshy halyq óziniń qarpimen, bir qarpin ózgertpeı qatesiz durys beredi (Korıako