Qazirgi tańda turǵyn úı qurylys jınaǵy júıesine qatysýshylar sany 425 myńdaı bolatyn bolsa, ol 2020 jylǵa qaraı 1,5 mıllıon adamǵa kóbeımek. Al Qazaqstannyń turǵyn úı qurylys jınaq banki QTQJB beretin nesıe kólemi onyń damý strategııasyna sáıkes 1 trıllıonǵa deıin jetedi.
Bul týraly «Qazaqstannyń turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ basqarma tóraıymy Nurbúbi Naýryzbaeva senimdi túrde baıandaıdy. Osynaý senimge QTQJB-nyń onjyldyq tájirıbesi men statıstıkasy da serik bola alady. Al bul aralyqta Germanııa úlgisimen jasaqtalǵan qazaqstandyq turǵyn úı qurylys jınaǵy júıesi nóldik kezeńnen bastap, birneshe belesterdi eńserdi.
Qazirgi tańda turǵyn úı qurylys jınaǵy júıesine qatysýshylar sany 425 myńdaı bolatyn bolsa, ol 2020 jylǵa qaraı 1,5 mıllıon adamǵa kóbeımek. Al Qazaqstannyń turǵyn úı qurylys jınaq banki QTQJB beretin nesıe kólemi onyń damý strategııasyna sáıkes 1 trıllıonǵa deıin jetedi.
Bul týraly «Qazaqstannyń turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ basqarma tóraıymy Nurbúbi Naýryzbaeva senimdi túrde baıandaıdy. Osynaý senimge QTQJB-nyń onjyldyq tájirıbesi men statıstıkasy da serik bola alady. Al bul aralyqta Germanııa úlgisimen jasaqtalǵan qazaqstandyq turǵyn úı qurylys jınaǵy júıesi nóldik kezeńnen bastap, birneshe belesterdi eńserdi.
ELÝ DE ELÝ
Birinshi – kúrdelisi, qoǵamǵa jańadan engizilgen bul júıeniń sheshýshi qaǵıdaty: 50h50 edi. Iаǵnı, kerekti somanyń jartysyn esep-shotta jınaqtaý qajet te, qalǵan jartysyn bank beredi. Alǵashqy úsh jylda bul júıe tek qana depozıt qabyldaýǵa ǵana jumys istedi. Jáne naryq úshin úırenshikti emes jaǵdaıda tıimdi nesıe alýǵa bolatynyna kúdik keltiretinder az bolmady.
Alaıda, birinshi bolyp qonys toıyn toılaı bastaǵan salymshylar kezeńi osynaý júıeniń jumys isteýge kiriskenin kórsetti. Ári bul júıe baspana máselesine qatysty barlyq máseleni sheshe alatyndaı barsha úshin qoljetimdi edi: páter, úı, jer telimin satyp alý, jóndeý, aıyrbastaý.
Osy kúnge deıin 173 mıllıard teńgedeı zaım alǵan 52 myńnan astam Bank klıenti baspana jaǵdaıyn jaqsartyp úlgerdi. Al 2008 jyldan bastap júıe memlekettik turǵyn úı baǵdarlamasyn júzege asyrý quraly retinde paıdalanylyp keledi. Árqaısysy ózindik erekshelikke ıe bolsa da, júıeniń ıkemdiligi men onyń baǵdarlamalarynyń beıimdelgishtigi osynaý ıgi maqsatty tabysty iske asyrýǵa yqpal etýde.
Biraq, baspanaǵa degen suranys áli de óte joǵary, al memlekettik baǵdarlama usynatyn jaǵdaı barynsha tıimdi bolǵandyqtan, ony qajetsinetinder sany múmkindikten áldeqaıda asyp ketedi. Bank málimetteri boıynsha, «Qoljetimdi turǵyn úı – 2020» baǵdarlamasy aıasynda turǵyn úı satyp alýshylardyń pýlyn jasaqtaǵan kezde aımaqtarda bir bólmeli páterden eki adamǵa deıin, Astana men Almatyda 4-6 adamǵa deıin úmittengen.
Bul jerde shekteýshi faktor retinde qarjylandyrý kólemi men qurylys yrǵaǵyn alǵa tartýǵa bolady. Memlekettik baǵdarlama – bul birinshi kezekte – kókeıkesti turǵyn úı máselesin sheshý múmkindigi. Al turǵyn úı qurylys jınaǵy júıesiniń mindeti – halyqty baspanamen qamtamasyz etý máselesin júıe negizinde sheshý. Sondyqtan QTQJB-nyń memlekettik baǵdarlamaǵa qatysýy – Bank basqarmasynyń aldyna qoıǵan mindetteriniń biri ǵana.
QATAŃ MEMLEKETTIK BAǴDARLAMA AIаSYNDA
– Biz memlekettik baǵdarlamaǵa qatań túrde onyń erejelerinde jazylǵan tártip boıynsha qatysamyz. Alaıda, bizdiń basty mindetimiz – memlekettik baǵdarlamaǵa qatysý emes, turǵyn úı qurylys jınaǵy júıesin damytý, turǵyndarǵa óz ónimderimizdi usyný, – deıdi Nurbúbi Naýryzbaeva. – 2003 jyldyń 29 qyrkúıeginde turǵyn úı qurylys jınaǵy týraly birinshi kelisimshartty jasaǵannan beri banktiń kórsetkishi turaqty túrde ósip keledi. QTQJB-nyń alǵashqy bes jyldyǵynda jasalǵan kelisimsharttar boıynsha jyldyq ortasha kórsetkishtiń ósýi 23 paıyzdy qurady. Tipti daǵdarys kezinde de keri kórsetkish bolǵan joq. Salymdar boıynsha jyldyq ortasha kórsetkish 64 paıyzdy qurady. Jasalǵan kelisimsharttar 883 mıllıard teńgege baǵalandy. Berilgen nesıeler boıynsha jyldyq ortasha ósý kórsetkishi – 45 paıyz boldy. Demek , turǵyn úı qurylys jınaǵy jumys istep jatyr jáne halyqtyń senimine ıe boldy jáne ol ósip keledi.
– Alaıda, alǵashqy jyldary bul júıege senbegender kóp boldy ǵoı. Depozıt ashyp, az ǵana ýaqyttan keıin nesıe almaı-aq, salymdaryn qaıtaryp alǵandar da bar. Bul erejede qarastyrylǵan ba? Mundaı oqıǵalar az bolmaǵan shyǵar?
– Shyndyǵynda da, bastapqyda alǵashqy salymshylar azdaǵan qarajat salyp, bul júıeni synap kórmek boldy. Sońynan, onyń artyqshylyǵyna kóz jetkizgennen keıin – birinshi kezekte naryqta eń tómen mólsherlememen nesıe alýǵa múmkindigin bilgennen keıin qomaqty somaǵa qaıtadan kelisimge otyra bastady. Oǵan qosa adamdar kelisimsharttardy biriktirýge jáne salymdardy qaıta qarastyrýǵa bolatyndyǵyn da jaqsy baǵalady. Keıbireýler bank ústemeleri men jyl saıynǵy memleket syılyqaqy qosylǵan óz jınaqtaryn ǵana aldy. Bul da turǵyn úı qurylysy jınaǵy júıesinde qarastyrylǵan bolatyn. Biraq, QTQJB qurylǵannan beri ártúrli sebepterge baılanysty 59 myńnan astam kelisimshart buzyldy. Bul jaǵdaıdy synap-mineýge de bolmaıdy, óıtkeni bizdiń Bank bul júıeni nólden bastady jáne kópshilik úshin mundaı keshendi ónim túsiniksiz boldy. Jáne osy onjyldyq álemdik qarjylyq daǵdarysqa tuspa tus keldi. Sondyqtan birqatar salymshylardyń óz depozıtterine qarajat quıyp otyrýǵa múmkindigi bolmady. Daǵdarys kezinde jumystarynan da, eńbekaqylarynan da aıyrylǵan keıbir salymshylar ómir súrý úshin depozıtterin qaıtaryp alýǵa májbúr boldy. Biraq, olardyń birazy qaıtyp oraldy...
– Rasynda mundaı mysaldar jetkilikti. Bastapqyda QTQJB-dan depozıt ashyp, daǵdarys kezinde qaıtaryp alýǵa muqtaj bolǵan bir adamdar birneshe jyl buryn taǵy da depozıt ashypty. Qazir olar ózderine tıimdi tarıftik baǵdarlamaǵa turaqty túrde qarajat salýda. Ipotekanyń ne ekenin kórip, QTQJB usynystaryn da baǵalap, turǵyn úı qurylys jınaǵy júıesin zerttegen jandar úshin sheshýshi faktor – nesıe stavkalary men onyń arzandyǵy bolar dep oılaımyn?
– Árıne, júıeniń negizgi artyqshylyǵy da osynda emes pe?! Qoljetimdi nesıe jáne ony qarjylandyrýǵa memlekettiń qatysýy – bul jaǵdaıy ortasha turǵyndarǵa eseptelgen júıeniń irgetasy bolyp tabylady. Degenmen, basynan bastap memleketimiz turǵyn úımen qamtamasyz etýdiń kópdeńgeıli júıesin halyqtyń barlyq tobynyń múmkindigin qarastyra otyryp qurýdy kózdegenin eske ala ketý kerek. Olardyń ishinde óz kúshimen baspanaly bola alatyndar, ıpotekany ala alatyndar nemese birtindep qarajat jınaqtaı kele arzan ústeme, syıaqysymen, jeńildiktermen, memlekettik baǵdarlamamen úıli bolýǵa muqtajdar, jaı ǵana kommýnaldyq turǵyn úı qajet adamdar da bar edi. Sondyqtan turǵyn úı qurylys jınaǵy júıesi halyqty jappaı qamtamasyz etýi tıis boldy.
QOLJETIMDILIK FAKTORY
– Nesıeleý barysynda qoljetimdilik faktory jumys istep otyr ma?
– Muny men sizge sandarmen, mysaldarmen órnektep bereıin. Banktiń tarıftik baǵdarlamalaryna baılanysty (áńgime «Bastaý», «О́rken», «Kemel», «Bolashaq» baǵdarlamalary týraly) stavkalar mynadaı: jyldyq nomınaldy mólsherlemesi- 3,5 – 5 paıyz, tıimdi stavkasy – 4-6,2 paıyz. Al ekinshi deńgeıdegi bankterde ıpoteka boıynsha nomınaldyq mólsherlemesi 11-den bastap 15 paıyzǵa deıin, tıimdi mólsherlemesi 12,7 paıyzdan bastap 17,7 paıyzǵa deıin. О́zińiz bilesiz, ıpoteka talaptary boıynsha salymshynyń bastapqy mindetti salymy 10 paıyzdan bastap 50 paıyzǵa deıin. Bizdiń baǵdarlamalardyń talaptary boıynsha – alatyn nesıeniń jartysyn mindetti túrde bank depozıtinde jınaqtaý qajet. Jınaqtaý merzimi úsh jyldan bastalady. Mysaly, páterdiń baǵasy 6 mıllıon teńge delik. Eger siz «О́rken» tarıfin tańdasańyz, onda 5 jyl ishinde 45 myń teńgeden jınaqtap otyrý qajet, odan keıin kelesi 10 jylda turǵyn úı zaımy boıynsha tólem shamamen 30 myń teńgeni quraıdy. Máselen, eger siz 15 jylǵa 13,5 paıyz ústememen ıpotekalyq nesıe alatyn bolsańyz, osy 15 jyl ishinde aı saıyn 78 myń teńge tóleısiz. Aıyrmashylyq óte úlken, bul bankke quıatyn aı saıynǵy tólemnen de, paıyzdyq syıaqynyń jalpy somasynan da kórinedi. Birinshi jaǵdaıda jalpy paıyzdyq syıaqy 0,7 mıllıon teńge bolsa, ıpotekalyq zaımda 8 mıllıon teńge bolady. Eger sizdiń qysqa merzimde qarajat jınaqtaı alatyn múmkindigińiz bolatyn bolsa, máselen «Bastaý» tarıftik baǵdarlamasy boıynsha delik, onda aı saıynǵy jınaqtaý tólemi alǵashqy 3 jyl aralyǵynda 7 5 myń teńgeni quraıdy. Al turǵyn úı zaımy boıynsha tólem kelesi 6 jylda – 48 myń teńge bolady.
Basqa bankter syndy QTQJB da qymbat ónimderin usyna alady. Bul asyqqan klıentterge jáne aralyq zaım men aldyn ala zaım alýǵa daıyn adamdarǵa arnalǵan. Biraq, mundaı jaǵdaıda da túptep kelgende tólenetin syıaqylar boıynsha sońǵy sandar eki ese QTQJB zaemshylarynyń paıdasyna sheshiledi. Sol sııaqty, bizdiń júıedegi eń qymbat ónim – aldyn ala zaım delik, biraq ol da paıyzdyq ústemeler men memleket syılyqaqy qosylatyn depozıt quramdaryna ıe. Ipoteka boıynsha annýıtettik tólemderge qaraǵanda, bizde jınaqtaý kezeńi aıaqtalysymen, zaım boıynsha tólem aıtarlyqtaı azaıady.
Biraq, osy arada QTQJB-dan ıpoteka nemese zaım tańdaý árbir jekelegen adamnyń jaǵdaıyna táýeldi ekenin basa aıtqym keledi. Bireýlerge azdaǵan jyldar kúte turyp, depozıtte qarajat jınaqtap, nesıe alǵan tıimdi. Ipoteka men QTQJB nesıesi bir birine básekeles emes, balamaly júıede birin biri tolyqtyratyn, tabysy ártúrli adamdarǵa baǵyttalǵan ónimder bolyp keledi. Al men mysalǵa keltirgen sandar tek qana QTQJB ónimderiniń qoljetimdiligin órnekteıdi.
– Osyǵan qaramastan, buqaralyq aqparat quraldary klıentterdiń QTQJB-dan ıpotekaǵa ketip jatqanyn jazdy...
– Bul aqparatty men dáıekteı almaımyn. О́mirde adamdardyń jaǵdaıy ártúrli bolyp keledi. Tańdaý jasaý – árkimniń jeke quqyǵy. Munan da bólek, turǵyn úı qurylys jınaǵy júıesi barynsha ıkemdi. Máselen, adam ıpoteka alý úshin bastapqy salymdy bizdiń bankte jınaqtap alýy ǵajap emes. Qazir ol tez damyp jatyr, nesıeleý kólemi daǵdarystyq kezeńge deıin qalpyna keltirilgen. Iаǵnı, adamdardyń barlyq kezde baspanasyn jaqsartyp otyrýǵa degen suranysy joǵary. Sondyqtan jurt baspana máselesin sheshý úshin úlken qarjylyq shyǵyndarǵa da barýǵa daıar.
Kerisinshe, bizdiń banktiń statıstıkasy sońǵy 2-3 jylda QTQJB-dan turǵyn úı zaımyn alyp, basqa bankterdegi ıpotekalyq qaryzdaryn jaýyp jatqan klıentter sanynyń óskenin kórsetip otyr. Búgingi tańda bizdiń nesıeniń 8 paıyzy – bul ekinshi deńgeıdegi bankterden alynǵan ıpotekalyq zaımdardy qaıta qarjylandyrýǵa berilgen zaımdar.
Adamdar bizden aralyq nemese aldyn ala zaım alý arqyly qymbat ıpotekany tez jaýyp tastaýǵa bolatynyn tez túsindi. Árıne, ár jaǵdaıda, esepteýler de sandar da jeke bolyp shyǵady. Biraq, bizdiń menedjerlerge salystyrmaly túrde esepter jasap berýge ótinish bildiretin adamdar jıi keledi. Sosyn qorytyndyǵa kelip, sheshim qabyldaıdy.
– Nurbúbi Serikqajyqyzy, áńgime aýanyn jınaqtalǵan qarjyǵa oraılastyrylǵan baspana qoljetimdiligine aýystyrsaq. Qazir turǵyn úıdiń baǵasyn turǵyndardyń jalaqysy qýyp jete almaıdy. Al júıe «jınaq + nesıe» jaǵdaıynda naryqta naqty baspana satyp alýǵa múmkindik berse ǵana tıimdi. Máselen, klıent kelisimshartqa otyrǵannan keıin de aınalasy birneshe jyl ishinde úıdiń baǵasy qymbattap barady. Osy máselege oraı naryqty zerttep, ortasha kelisimshart somasyn páterlerdiń baǵasyna sáıkestendirip otyratyn bolarsyzdar?
– Árıne, bizdiń mundaı esepterdi turaqty túrde júrgizemiz. Oǵan qosa halyq ta bul aıyrmashylyqty salystyrýdy jaqsy meńgerip aldy. Kóptegen adamdar siz aıtqandaı, kelisimshartty úlken somaǵa qaıta jasaıdy nemese jınaqtaý merzimin uzartady. Men «О́rken» baǵdarlamasyn mysalǵa keltirdim ǵoı. Endi «Kemel» baǵdarlamasyn aıta otyryp, naryqtaǵy baǵanyń qubylýyna qatysty onyń qalaı jumys isteıtinin túsindirip bereıin. Bul tarıftik baǵdarlama da «turǵyndardyń barlyq sanaty úshin turǵyn úıdi sońynda satyp alýǵa bolatyn jalǵa alý» sanaty boıynsha memlekettik baǵdarlamaǵa qatysady.
Mundaı jaǵdaıda turǵyn úıdiń sharshy metri 90 myń, 112 500 jáne 142 500 teńge kóleminde usynylady. Endi eń qymbat sharshy metrdi shamasy keletin zaımshynyń tabysymen salystyryp kóreıik. Máselen, klıent 2 bólmeli, kólemi 60 sharshy metr páter alýdan úmitti delik. Munyń quny 8 550 000 teńge bolady. Jınaq boıynsha aı saıynǵa tólem 8 jyl ishinde 45 315 tengeni quraıdy. Jaldaý boıynsha eń joǵary tólem – 6 000 teńge (jas otbasylar úshin – 0). Al zaımdy jabý boıynsha tólem kelesi 15 jylda 29 925 teńge bolady.
MEMLEKETTIK BAǴDARLAMAǴA ILIGÝ «BAǴY»
– Qarap otyrsaq, basynda baspanasy j