Jyl basynan bastalǵan qazaqtyń bas aqyny – Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoıyn merekeleý aıasynda uıymdastyrylyp jatqan san alýan baǵyttaǵy taǵylymdy sharalar legi áste tolastamaq emes. Kerisinshe, aqyn murasyn tereń zerdeleýge bastaıtyn ónegeli, óristi ister óziniń mazmundyq mánimen rýhanııat qorjynyna mol olja salýda. Sonyń biri – «Qunanbaı» kitaby.
Keshe elordadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada Máskeýdiń «Molodaıa gvardııa» baspasynan «JZL» serııasymen jaryq kórgen UǴA akademıgi Erlan Sydyqovtyń «Qunanbaı» atty zertteý eńbeginiń tusaýy kesildi. Halyqaralyq Túrki akademııasy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy jáne Ulttyq akademııalyq kitaphana ujymy birlesip uıymdastyrǵan aıtýly sharaǵa Parlamenttiń qos palatasynyń depýtattary, ǵylymı qaýym, bilim jáne mádenıet salasynyń ókilderi, qalamgerler men jastar qaýymy qatysty. Kitap keshin Parlament Májilisiniń depýtaty Nurlan Dýlatbekov júrgizdi.
«Uly Abaıdy ulyqtaǵanda, onyń ákesi – Qunanbaıdyń el tarıhyndaǵy eńbegin umytpaýymyz qajet». El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Semeı óńirine jasaǵan saparynda aıtqan osy bir oıy Abaı álemin tanýǵa umtylǵan kez kelgen zertteýshi, oqyrman úshin teńdessiz rýhanı azyq ekeni sózsiz. Bul – abaıtaný atty alyp muhıttyń bólinbes bir arnasy.
– Jańa 2020 jyl jaqsy jańalyqtarmen bastaldy. Uly Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Máskeýdiń áıgili baspalarynyń birinen «Qunanbaı» atty kitabym jaryq kórip otyr. «JZL» nemese «О́negeli adamdar ómiri» serııasymen jarııalanǵan bul eńbegimniń janryn kórkem-ǵumyrbaıandyq izdenis deýge keledi. Qunanbaı – Reseı ımperııasy tusynda bı jáne bolys bola júrip, eli úshin talaı mańyzdy isterdi atqarǵan adam. Sondyqtan zertteýshiler men jurtshylyq tarapynan onyń tulǵasyna qatysty qarama-qaıshy pikirlerdiń bolýy zańdylyq, – deıdi ult jáne álemdik rýhanııat tarıhynda úlken orny bar qazaq tulǵasy týraly tolymdy eńbektiń avtory Erlan Báttashuly.
Iá, jasyratyny joq, keshegi keńestik senzýra dala bıleýshisi, «qaradan shyǵyp han bolǵan» Qunanbaı týraly teris pikir qalyptastyrdy. Kórkem ádebıette jaǵymsyz keıipker retinde tanyldy. Biraq bul belgili bir saıası kezeń týdyrǵan sharasyzdyq edi. Búginde qunanbaıtaný álemi jańa, tyń baǵyttaǵy ádiletti zertteýlerge zárý. Bul – kezek kúttirmeıtin másele. Alǵashqy talpynys jasalyp, túrli baǵytta tam-tum zertteý júrgizilip, Qazaqstannyń halyq ártisi Doshan Joljaqsynovtyń rejısserligimen «Qunanbaı» atty kórkem fılm de túsirildi. Biraq munyń barlyǵy tulǵa tabıǵatyn tanýǵa tolyqqandy dárý bola almaq emes. Alda áli de júıeli, tyńǵylyqty izdenisterge suranady. О́ıtkeni Abaı álemin tanýdyń basy, negizgi qaınar bulaǵy eń áýeli aqynnyń týyp-ósken ortasy, alǵan tálimi, tegi men tamyryn tanýdan bastalary sózsiz.
Rasymen de, Qunanbaı beınesin kórkem ádebıette sýrettelgen keıipker bolmysynan alshaq áketip, ózi ómir súrgen zamandaǵy halqy úshin jasaǵan jarqyn isteri men shynaıy ómirdegi bolmysyna úńiletin bolsaq, qatygez Qunanbaı emes, qaıratker Qunanbaıdyń márt tulǵasyn tanımyz. Qunanbaı babamyz el bılegen ádiletti de bedeldi ákim ǵana emes, musylmannyń bes paryzyn múltiksiz atqarǵan múmin kisi bolǵan. Buǵan dálel – ol kisiniń qajylyq jolmen qasıetti Mekkege baryp, onda musylman elderinen barǵan adamdar túsetin «Úı-Taqııa» («Tákıe») qonaqúıin salǵyzýy jáne Qarqaraly qalasynda meshit qabyrǵasy qalanýyna tikeleı muryndyq bolýy.
Bul derek qazaq topyraǵyna jer aýdarylǵan áıgili polıak zııalysy Adolf Iаnýshkevıchtiń saıahat kúndeliginde tipti baıı túsedi: «Qunanbaı bıdiń jasy Baraq sultannan biraz úlken. Bul da dala óńirinde aty keń jaıylǵan adam. Qarapaıym qazaqtyń balasy. Tabıǵat oǵan kesek aqyl, ǵajaıyp es jáne júırik til bergen. Isker, óz atalastarynyń ıgiligi týraly qam jeıdi. Dala zańdary men Quran qaǵıdalarynyń jetik bilgiri. Qazaqtarǵa qatysty reseılik ýstavtardy bes saýsaǵyndaı biledi. Qara qyldy qaq jarǵan bı jáne ónegeli musylman. Odan aqyl suraýǵa jas ta, kári de, kedeı de, baı da shalǵaı-shalǵaı aýyldardan kelip jatady... Al biraq barlyq baılar Qunanbaıdyń kebisin kıgizýge jaramaıdy», – dep tańǵalady aqyn.
Akademık Erlan Sydyqovtyń zertteýinde osy jáne budan da bólek buryn aıtylmaǵan tyń derekter keltiriledi. Qunanbaı tulǵasyn jańa zaman bıiginde tanyp, bederleýge baǵyttalǵan tyńǵylyqty hám jańashyl talpynystar baıqalady.
Aıtýly eńbektiń tanystyrylymyna memleket jáne qoǵam qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, jazýshy Myrzataı Joldasbekov, Senat depýtaty, belgili jýrnalıst Nurtóre Júsip, Parlament Májilisiniń depýtaty, professor Saýytbek Abdrahmanov, ǵalym-zertteýshiler – Namazaly Omashev, Baýyrjan Omarov, Tursyn Jurtbaı, Darhan Qydyráli, О́mirzaq Ozǵanbaı, jazýshy-aqyndar – Roza Muqanova, Amanjol Áltaev bastaǵan qazaq rýhanııat áleminiń belgili qalamger tulǵalary qatysty.
– Álem ádebıeti talabyna saı tarazylaıtyn bolsaq, Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasyndaǵy Qunanbaı beınesi eń sátti shyqqan keıipkerlerdiń biri. Qunanbaı arqyly jazýshy adam janynyń tereń qatparlaryn sheber jetkizedi. Sol dástúr Erlan baýyrymnyń zertteýinde de sátti jalǵasyn taýypty. Ekpin túsirilýi kerek tustardy tap basyp tanyp, soǵan oqyrman nazaryn jaqsy aýdartady. «Qunanbaı» eńbegi sonysymen baǵaly», – degen jazýshy Saýytbek Abdrahmanovtyń pikirin ári qaraı Senat depýtaty Nurtóre Júsip jalǵady: «Bul eńbekti aldaǵy ýaqytta qazaq jáne orys mektepteriniń baǵdarlamasyna teńdeı engizip, oqytý kerek. Sol arqyly jastarymyzdy Abaı álemine tereń boılata alamyz, – dedi senator.
Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti, tarıhshy Darhan Qydyráli de «Qunanbaı» eńbeginiń kórkemdik deńgeıin joǵary baǵalady: – Kitaptan Qunanbaıǵa qatysty birneshe jumbaqtyń sheshimin tabýǵa bolady. Sonyń biri – Keńgirbaı obrazy. Kezindegi keńestik kezeńniń solaqaı saıasaty saldarynan laıyqty baǵasyn almaı, óz deńgeıinde aıtylmaı, jazylmaı kelgen Keńgirbaı beınesi kórkem ádebıetti aıtpaǵanda, opera men drama teatrlarynda jaǵymsyz keıipker retinde kúni búginge deıin birjaqty sýrettelip keledi. Tulǵa týraly bul eńbekte osy olqylyqtyń orny tolyp, Keńgirbaı bı obrazy ádiletti baǵalanyp, jan-jaqty qyrynan jaqsy ashylypty, – dep jyly lebizin jetkizgen ǵalym aıtýly kitaptyń aldaǵy ýaqytta birneshe tilge aýdarylatyndyǵyn súıinshiledi. Bul da, sózsiz, abaıtaný ilimi aýqymyn keńeıtip, keleshekte hakim murasy dúnıejúzilik mazmun-mánge ıe bolatyndyǵyn aıqyn ańǵartsa kerek. Al Reseı aýdıtorııasyna jol tartqan búgingi «Qunanbaı» eńbegi ádebıetimiz ben tarıhymyzdyń qymbat qazynasyna aınalyp, ult rýhanııaty úshin shyn mánindegi úlken olja bolady dep senemiz.