Qosymsha bilim – jan-jaqty damyǵan azamat qalyptastyrýdyń tıimdi joly

Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý salasy qyzmetkerleriniń dástúrli tamyz pedagogıkalyq keńesinde ár balaǵa sapaly bilim, sanaly tárbıe berýdiń elimizdiń memlekettik saıasatynyń basym baǵyttarynyń biri retinde qarastyrýy óte mańyzdy.

Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý salasy qyzmetkerleriniń dástúrli tamyz pedagogıkalyq keńesinde ár balaǵa sapaly bilim, sanaly tárbıe berýdiń elimizdiń memlekettik saıasatynyń basym baǵyttarynyń biri retinde qarastyrýy óte mańyzdy.

Bul rette jalpy bilim be­rý júıesiniń quramdas bóli­gi qosymsha bilim berýdi damy­týdyń mańyzy zor ekeni aıt­pasaq ta túsinikti. Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berý­di damytýdyń 2011-2020 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda jáne Oqýshy­lardyń fýnksıonaldyq saýat­tylyǵyn damytý jónindegi 2012-­2016 jyldarǵa arnalǵan ult­tyq is-qımyl josparynda qosym­sha bilim berý júıesiniń balalar­dyń shyǵarmashylyq ozyq ıdeıa­laryn damytyp, qoǵamdyq ortada óziniń ornyn jaqsy bilýi, bilimdiligi men utqyrlyǵyna senimdi bolýy arqasynda el damýyna ózindik úlesin qosa alatyn tulǵa qalyptastyrýda zor ról atqaratyny atap kórsetilgen. Ol oryndy. О́ıtkeni, qosymsha bilim berý qyzmeti oqýshylardyń alǵan bilimin qabiletterine sáıkes iske asyrýyna kómektesedi, olardyń boıynda alǵashqy kásibı bilim daǵdylaryn qalyptastyrady.

Qazirgi tańda ǵylymı-tehnı­ka­lyq, ólketaný-týrıstik, ekologııa-bıologııalyq, áleýmettik-peda­gogıkalyq, áskerı-patrıottyq, kórkem-estetıkalyq, mýzykalyq baǵyttar boıynsha 641 qosymsha bilim berý uıymdary jumys isteıdi jáne olar 600 myńǵa jýyq nemese jalpy bala sanynyń 22,9 paıyzyn qamtyp otyr.

Balalardy qosymsha bilimmen qamtýda Batys Qazaqstan (83,3 %) jáne Qostanaı oblystary (62 %) alda keledi.

Qaraǵandy oblysynda oqýshy­lardyń (44,9%), Shyǵys Qazaq­stan oblysynda (36,5%), Astana qalasynda (33,1%), Aqtóbe (30,2%), Pavlodar (26,3%), Sol­tús­tik Qazaqstan (23,8%), Mań­ǵys­taý oblystarynda (20,8%) qo­symsha bilimmen qamtylǵan. Eń tómen kórsetkish – Ońtústik Qa­zaq­stan oblysynyń enshisinde (7,0%). Sol sııaqty Qyzylorda, Atyraý, Almaty, Jambyl, Aq­mola oblys­tarynda, Almaty qalasynda da jaǵdaı máz emes.

Atyraý, Jambyl, Qaraǵandy, Qostanaı, Qyzylorda, Mańǵystaý oblystarynda Jas týrıs­ter, Qyzylorda, Mańǵystaý, Sol­tústik Qazaqstan, Ońtústik Qa­zaq­stan oblystarynda jáne Almaty qalasynda Jas tehnıkter, Qyzyl­orda jáne Mańǵystaý oblysta­rynda Jas natýralıster stansalary joq. Al Atyraý, Qyzylorda, Mańǵystaý oblys­tarynda Bala­lar kórkemsýret mektepteri uıym­dastyrylmaǵan.

Degenmen, sońǵy jylda­ry elimizde qosymsha bilim be­rý júıesi damyp, keńeıip ke­ledi. Qazir qosymsha bilim berý uıymdarynda 16625 pedagog qyzmet atqarýda. Olardyń qa­jyrly eńbegi, tynymsyz izde­nisiniń arqasynda jalpyǵa birdeı orta bilim bere­tin 7 372 mektepte 53 272 úıirme uıymdastyrylyp, barlyq oqý­shy­lardyń 35,1 paıyzy qosymsha bilim berýmen qamtyldy.

Elbasymyz N.Á.Nazarbaev «Qa­zaqstannyń áleýmettik jań­­ǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eń­bek Qoǵamyna qaraı 20 qa­dam» atty maqalasynda qazaq­stan­dyqtardyń óskeleń urpaǵyna ar­nalǵan jańa qundy­lyqtar baǵdaryn qalyptastyryp, Eńbek adamy, óz isiniń sheberi – jastar elikteıtin basty nysan bolýy tıis ekendigin erekshe atap ótti. Al, adamnyń belgili bir is-áreket aıasynda joǵary dárejede damýy men kemeldenýi – onyń ózdiginen bilim alý, ózin-ózi túzetý, ózin-ózi basqarý qural­dary arqyly jetilýiniń tabysty nátıjesi.

Sapaly bilim berýdi qamta­masyz etý bilim berý mekemelerin ońtaılandyrýdy, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn kezeń-keze­ńimen jáne dáıekti túrde jańǵyr­týdy talap etedi. Osyǵan oraı, Astanadaǵy Oqýshylar saraıynda ulttyq ınteraktıvti park iske qosyldy. Sonymen qatar, mun­daı ıgilik Almaty, Jańaózen, Shym­kent, Pavlodar jáne О́skem­en qa­lalarynda ornalasqan Oqý­­shylar saraılarynda júzege asyrylýda.

Taıaýda barlyq 167 Shyǵarma­shylyq úıi, ortalyq, Jas tehnıkter stansalary «Robot-tehnı­ka» keshenimen, Astana qalasyn­daǵy, Almaty, Ońtústik Qazaq­stan, Aqmola, Pavlodar oblysta­ryndaǵy jyl boıy jumys is­teıtin 5 saýyqtyrý ortalyǵy zamanaýı jattyǵý qurylǵylar zalymen jabdyqtalmaq. Barlyq (18) Jas natýralıster stansalary zamanaýı joǵary tehnologııaly jylyjaılarmen qamtamasyz etilip, balalar mý­zyka mektepterindegi (202) mý­zykalyq jabdyqtar, jas týrıster stansalarynyń týrıstik-ekspedısııalyq jabdyqtary jańartylady.

Osyndaı órkendi ó zgeris­terden elimizdiń joǵa­ry oqý oryndary da shet qalyp otyrǵan joq. Máselen, Mańǵystaý peda­gogıkalyq tehnologııa­lar ınstıtýtynda «Kvant», «In­for­matıka», «Integral», M.О́te­misov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıver­sıtetinde «Mendeleev dáýleti» úıirmesi jáne «Arhımed» zerthanasy jumys isteıdi. Almaty qala­synyń jańa tehnologııalar kol­ledjindegi jáne №1 kásibı lıse­ıindegi «Zamanaýı tehnologııalar» úıirmesine qatysýshylar sany da jyldan-jylǵa kóbeıe túsýde.

Mańǵystaý oblysyndaǵy «Bo­­lashaq» ınstıtýtynda teh­nı­ka­lyq pánder, fızıka úıirme­leri, munaı jáne gaz salalary tehnı­­kasy, munaı geologııasy, munaı jáne gaz skvajınalaryn burǵylaý, Soltústik Qazaqstan obly­syndaǵy «Bilim berý sala­syn­daǵy ádistemelik jumys jáne aqparattyq tehnologııalar» orta­lyǵynda fızıka-hımııalyq zertteýler, jańa bıopreparattar, «Robot-tehnıkalyq júıelerin jobalaý jáne matematıkalyq modeldeý», Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy Aqmola ýnıversıteti janynan «Iаdrolyq-magnıttik rezonans-spektroskop», energııa únem­deýshi jáne tıimdi etýshi tehnologııalar, aımaqtyq zertteýler, «V.Vernadskıı atyndaǵy noosfera» zerthanalaryn ashpaqpyz.

Qazaqstan Respýblıkasy Bi­lim jáne ǵylym mınıstrliginiń janynan 2004 jyly qurylǵan Respýblıkalyq qosymsha bilim berý oqý-ádistemelik orta­ly­ǵy balalarǵa áleýmettik tárbıe berýdiń ınnovasııalyq baǵyt­tary boıynsha ǵylymı-zert­teý jumystaryn júrgizedi, oqý­shylardy kanıkýl kezinde saýyq­tyrýǵa, olardyń bos ýaqyttaryn utymdy uıymdastyrýǵa qatysty pedagogtarǵa arnalǵan ádistemelik nusqaýlar, balalardyń óner, kór­kem­sýret, mýzyka mektepteriniń bi­lim berý baǵdarlamalaryn ázirleıdi.

Elbasynyń tapsyrmasy bo­ıynsha ǵylymı-tehnıkalyq jáne ekologııa-bıologııalyq shyǵar­mashylyqpen aınalysatyn balalar men jasóspirimderge arnalǵan «Ekoálem» jáne «Temirqazyq» ta­nymdyq jýrnaldary jaryq kórdi.

Qosymsha bilim berý salasy­nyń ǵylymı-tehnıkalyq baǵyty oqýshylardy otandyq jáne álem­dik ǵylymı-tehnıkalyq jetis­tiktermen tanystyra otyryp, shyǵar­mashylyq izdenisterge jete­lese, ólketaný-týrıstik ba­ǵy­ty boıynsha júrgiziletin zert­teýler balalardy týǵan topy­raǵynda qandaı kıeli eskert­kish­ter bar ekenin bilip, áıgili jáne belgisiz jerlesteriniń attaryn jańǵyrtyp, búgingi kún­ge deıin saqtalyp kelgen kóne jádigerlermen tanysýǵa múm­kindik beredi. Ekologııa-bıo­logııalyq baǵy­tyndaǵy úıir­me­lerdiń de bere­ri mol. Mun­da ba­­lalar tabıǵat tań­ǵa­ja­ıyp­ta­ry­­men tanysady, qor­sha­ǵan ortany qorǵaýdyń mańy­zyn túsinedi, boılaryna joǵa­ry rýhanı-adam­gershilik sezim me­n ja­ýap­kershilik qasıetterin sińire­di.

Al qosymsha bilim berýdiń estetıkalyq baǵyty ónerdiń barlyq salalary arqyly oqýshy dúnıetanymyn keńeıtip, olardy shynaıylyq pen ásemdikti sezine bilýge, halyqtyq qol­dan­baly óner, ulttyq mýzyka jáne teatr ónerin jańǵyrtýǵa, shyǵarmashylyq izde­nisterdi yntalandyrýǵa baýlıdy.

Joǵaryda aıtylǵandardy qysqasha túıinder bolsaq, bala­larǵa qosymsha bilim berý jú­ıesin jańǵyrtý – elimizdiń keleshegine salynyp jatqan ınvestısııa. Sondyqtan ol úzilissiz, úzdiksiz júrgizilýge tıis.

Úmit JEKSENBAEVA,

respýblıkalyq qosymsha bilim berý

oqý-ádistemelik ortalyǵynyń dırektory,

pedagogıka ǵylymdarynyń doktory,

professor.