Bul – bostandyq súıgish bolmysymyzdyń aıǵaǵy

Búgin, ıaǵnı 29 tamyz kúni búkil álem Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúnin tórtinshi ret atap ótpek. 2009 jylǵy 2 jeltoqsan kúni Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy 64/35 qararyn biraýyzdan qabyldap, osy merekeni Qazaqstannyń bastamasymen bekitti. Bul kún bizdiń elimiz úshin erekshe sımvoldy kún, sebebi, osydan 22 jyl buryn dál osy kúni Qazaqstan halqynyń erkine oraı Prezıdent Nursultan Nazarbaev óz qaýlysymen Semeı ıadrolyq polıgonynyń esigin máńgige japty, bul óz kezeginde úlken órkenıettik mańyzǵa ıe boldy. Sol kezden bastap 29 tamyz búkil Ortalyq Azııa ıadrolyq qarýdan azat óńir mártebesine ıe bolý úderisiniń bastaý alǵan kúni bolyp sanaldy.

Búgin, ıaǵnı 29 tamyz kúni búkil álem Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúnin tórtinshi ret atap ótpek. 2009 jylǵy 2 jeltoqsan kúni Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy 64/35 qararyn biraýyzdan qabyldap, osy merekeni Qazaqstannyń bastamasymen bekitti. Bul kún bizdiń elimiz úshin erekshe sımvoldy kún, sebebi, osydan 22 jyl buryn dál osy kúni Qazaqstan halqynyń erkine oraı Prezıdent Nursultan Nazarbaev óz qaýlysymen Semeı ıadrolyq polıgonynyń esigin máńgige japty, bul óz kezeginde úlken órkenıettik mańyzǵa ıe boldy. Sol kezden bastap 29 tamyz búkil Ortalyq Azııa ıadrolyq qarýdan azat óńir mártebesine ıe bolý úderisiniń bastaý alǵan kúni bolyp sanaldy.

Osydan eki onjyldyq buryn Qazaqstan atty jańa ıadrolyq derjavanyń qalyptasýy tek ýaqyt máselesi edi, alaıda, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev saıası erik tanytyp, Qazaqstan «ıadrolyq klýbqa» múshelikten bas tartty.

Táýelsizdigimizdiń alǵashqy kúnderinen bastap Elbasy bizdiń qoǵamnyń kópqyrlylyǵyna, qazaqstandyqtardyń bostandyq súıgish bolmysyna jáne basqa memleketterdiń jaqsy tájirıbesine súıene otyryp jańa memleket qura bastady. Jáne sol birinshi kúnderden bas­tap Prezıdent úshin ǵalamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, sonyń ishinde, jappaı qyryp-joıý qarýyn taratpaý jáne ıadrolyq qarýsyzdaný máseleleri birinshi kezekti basymdyqqa ıe boldy.

Bizdiń elimiz Keńes Odaǵynan muraǵa qalǵan álemdegi tórtinshi ıadrolyq áleýetten óz erkimen bas tartyp, sol kezden bastap «beıbitshilik epısentrine» aınaldy. Reseımen jáne AQSh-pen yntymaqtasa otyryp, ıadrolyq oqtumsyqtar men zymyrandar elimizden shyǵarylyp, joıyldy, al burynǵy polı­gon ınfraqurylymy isten shyǵaryldy.

Bul saladaǵy tıimdi yn­ty­maqtastyqtyń mysaly – ótken jyly burynǵy Semeı ıadrolyq polıgonyndaǵy Degeleń taýly sileminiń kendi qazbalarynda qalǵan júzdegen kılogramm ıadrolyq materıaldardyń per­ma­nentti qaýipsizdigi men konser­vasııasyn qamtamasyz etý boıynsha qıyn jumystardyń aıaq­ta­lýy boldy. Osylaısha, bul materıaldardyń qoldy bolýy men jaǵymsyz maqsattarda qoldanylýynyń aldy alyndy. Qa­zaqstan, Reseı jáne AQSh pre­zıdentteri ótken jyly Seýlde atap ótkendeı, osy joba boıynsha kópjyldyq úshjaqty yntymaqtastyq ózara senim jáne túsinistik rýhynda birlesken is-áreketter jasaı otyryp qana biz álemdi qaýipsiz jáne jaqsyraq ete alatynymyzdy jarqyn dáleldedi.

Bul turǵyda Qazaqstan men Prezıdent Nazarbaevtyń ǵalamdyq taratpaý úrdisindegi kóshbasshylyǵynyń moıyndalýy Vashıngton men Seýlde 2010 jáne 2012 jyldary ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtterde tolyǵymen rastaldy jáne búginde Qazaqstan 2014 jyly Nıderlandyda ótetin kelesi osyndaı sammıtke daıyndyq boıynsha belsendi jumystar júrgizýde.

Semeı polıgonynyń jabylýymen ıadrolyq taratpaý men qarýsyzdaný ǵalamdyq úrdisiniń jańa kezeńi bastaý aldy. Qazaq­stan­dyq polıgonnyń jabylýymen Nevadadaǵy, Jańa Jer, Lob-Nor jáne Mýrýroa sekildi álemniń iri synaq alańdary únsiz qaldy.

Osydan on jeti jyl buryn BUU sheshimi boıynsha Iаdrolyq synaqtarǵa jalpyǵa birdeı tyıym salý jóninde kelisimge qol qoıý ashylǵan bolatyn, qujatqa Qazaqstan alǵashqylar qatarynda qol qoıdy. Bul kelisimge búginge deıin 183 memleket qosylyp, 157 el qujatty ratıfıkasııadan ótkiz­di, sonyń ishinde Reseı, Uly­brıtanııa jáne Fransııa sekildi moıyndalǵan ıadrolyq derjavalar da bar. Qazirgi kezde «ıadrolyq klýbtyń» barlyq músheleri sy­naq­qa salynǵan moratorııdi saqtap otyr.

2006 jylǵy qyrkúıekte Qa­zaqstan aımaqtyń basqa mem­le­ketterimen birlese otyryp Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýdan azat aımaq dep jarııa etken Semeı keli