2010 jyldyń sáýir aıy edi. Jeńistiń 65 jyldyǵy jaqyndap kele jatqan kez. Mine, sol ýaqytta men redaksııa tapsyrmasymen ǵalym Tóltaı Balaqaevqa baryp, «Soǵys jáne beıbitshilik» taqyryby boıynsha suhbat alǵanym bar. 1941-1945 jyldardaǵy ot keshýden aman oralǵan soń Ulttyq Ǵylym akademııasyna jumysqa ornalasyp, ómir boıy maıdan jáne tyl máselesimen aınalysqan bul kisiniń biletini kóp-tin. Sol sebepti uzaq áńgimelestik. Oıǵa alǵan jaıttardy ábden taldap bitken sátte aǵamyz: «Kerek bolyp qalar. Myna derekti de al, qaraǵym», dep qolyma tildeı qaǵazdy ustatty. Úńilip qarasam, onda mynadaı sóılem joldary bar eken.
«Uly Otan soǵysy kezinde tyldaǵy jastarymyz asqan sanalylyq pen uıymshyldyqtyń úlgisin kórsete bildi. Sonyń naqty bir dáleli olardyń «Qazaqstan komsomoly» atty tank kolonnasyn jasaqtaýǵa qarjy jınaýy edi. 1941 jyldyń qyrkúıeginen 1942 jyldyń tamyzyna deıingi aralyqta osy maqsat jolynda áldeneshe senbilik, jeksenbilik ótkizgen, jumystan keıingi bos ýaqyttaryn sol ortaq iske arnaǵan jas patrıottardan elimizdiń Qorǵanys qoryna 11 mıllıon somnan astam qarjy tústi. Bul aqshaǵa 45 tank jasalynyp, «Qazaqstan komsomoly» dep atalǵan temir tondy tehnıka kolonnasy 1942 jyldyń 16 qyrkúıegi kúni N. áskerı bólimine tabys etildi. Serpýhov eldi mekeniniń irgesindegi oǵan arnalǵan saltanatty mıtıngide bizdiń respýblıkamyzdan barǵan delegasııa atynan Qazaqstan LKSM Ortalyq Komıtetiniń hatshysy Nurhan Ahmetova sóz sóıledi».
Telegraftyq stılde jazylǵan osy arhıv materıalyn oqyǵanymda oıyma birden tómendegideı eki suraqtyń oralǵany!.. Onyń birinshisi, «Qazaqstan komsomoly» atyndaǵy tank kolonnasy úshin qarjy jınaý isi qalaı bastalǵan?» degen saýal da, ekinshisi: «Maıdan shebindegi mıtıngige qatysyp, respýblıka jastarynyń syılyǵyn tapsyrǵan delegasııa ókilderinen qazir kózi tiri jandar bar ma eken?» degen suraq bolatyn. Buǵan Tóltaı aǵa: «Júgińdi jeńildeteıin. Joǵarydaǵy qujatta atalǵan Nurhan Ahmetova qazir bar. Jasy 95-ke kelgen bul apań osy Almatyda turady. Qalalyq ardagerler keńesine telefon soqsań, mekenjaıyn aıtyp beredi», dedi de tank kolonnasyn jasaqtaý úshin respýblıka jastarynyń qashan, qalaı bastama kótergenin kitaphanadaǵy sol kezeńniń gazet-jýrnaldarynan izdep kórýime keńes berdi.
«Iá, – dedim qart ǵalymnyń joǵarydaǵy sózinen soń ishimnen. – Oqıǵaǵa kýáger bolǵan jannyń bolǵanyna shúkir! Biraq ol kisini taýyp, jolyqpas buryn bul bastamanyń tarıhyn jete bilip alýym kerek qoı. Áıtpese...» Mine, osy maqsatpen 1941-1945 jyldary bizde shyǵyp turǵan merzimdi basylymdardy qarap shyǵýǵa kiristim. Bul oraıda «Kazahstanskaıa pravda» jáne «Jańa jazý» (qazirgi «Qazaqstan muǵalimi») gazetteriniń, sodan keıin «Qazaqstan Keńes Odaǵynyń Uly Otan soǵysy kezeńinde» atty 1965 jyly jaryq kórgen qujattar jınaǵynyń kóp kómegi tıgenin atap aıtqanym jón. Ondaǵy maǵlumattarǵa qaraǵanda tank kolonnasyna qarjy jınaý jónindegi patrıottyq bastamaǵa eń alǵash ret 1941 jyldyń kúzinde Shymkent temirjol torabynyń jastary muryndyq bolǵan eken.
«Qymbatty dostar! – delinipti 1941 jyldyń 2 qarashasy kúni oblystyq «Ońtústik Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan úndeýde. – Bizdiń súıikti Otanymyz aýyr kúnderdi basynan ótkerip jatyr. Jaý elimizdiń ómirlik ortalyǵyna qaýip týǵyzyp, Máskeýge umtylýda. Búkil keńes halqy, kimge bostandyq, ar jáne ádildik qymbat bolsa – solardyń bári fashızmge qarsy kúreske shyqty. Qyzyl Armııanyń erjúrek jaýyngerleri dushpan áskerlerine qaımyqpaı qarsy turýda. Qaharmandyq shaıqastaǵy bul batyrlarymyzǵa elimizdiń tylyn kúnbe-kún nyǵaıtyp jatqan eńbek dalasynyń erleri mal ósirip, egin egýdegi janqııarlyq isterimen, jumysshylar ken qazyp, kómir óndirýdegi tynymsyz qımyldarymen kómektesýde.
Jaý bizge qarsy eń jańa tehnıkasy men baqaıshyǵyna deıin qarýlanǵan mol áskerin jiberdi. Ony kún saıyn gazet pen radıodan oqyp, estip jatyrmyz. Sondyqtan bizder, Shymkent torabynyń jas temirjolshylary ózimizdiń aıbyndy qorǵaýshylarymyzǵa kómektesý nıetimen óz qarjylarymyzǵa «Qazaqstan komsomoly» atyndaǵy tankter bólimshesin qurýdy usynamyz. Ol úshin erikti túrde eńbekaqymyzdan aqsha aýdarýymyz, artyq jumys istep, jeksenbilikter uıymdastyrýymyz qajet».
Shymkenttik jas qyz-jigitterdiń bul úndeýin Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti qoldap, respýblıka boıynsha barlyq komsomoldar men mektep oqýshylaryn 1941 jyldyń 5 jeltoqsanynda arnaıy jeksenbilik ótkizýge shaqyrǵan. Soǵan deıingi, ıaǵnı jeksenbilik qarsańyndaǵy júrek tebirenterlik myna faktilerge nazar aýdaraıyq. «Jańa jazý» gazeti. 1941 jyl, 28 qarasha: «Almatydaǵy Frýnze aýdanynyń eńbekshi qyz-jigitteri «Qazaqstan komsomoly» tank kolonnasyn jasaý qoryn molaıtýda. Qazir 50 myń somnan artyq aqsha jınaldy. A.S. Pýshkın atyndaǵy kópshilik kitaphanasynyń ujymy 2000 som, lıker-araq zaýytynyń 20 komsomoly 1500 som aqsha berdi. Qyz-jigitterdiń bul ınısıatıvasyn qoldaǵan zaýyt ujymynyń qalǵan jumysshylary men qyzmetkerleri 2 kúndik eńbekaqysyn bermek boldy».
Endi «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń 1941 jylǵy 30 qarashadaǵy sanyna úńileıik. «Balqash óndiris oryndarynyń jas eńbek ıeleri, – delingen onda, «Qazaqstan komsomoly» tank kolonnasyna qarjy jınaýǵa ynta-jigerlerin salýda. Alda Qońyrat rýdnıginiń ujymy keledi. Olar qazirgi kúnge deıin 40 myń som ótkizdi. Bastamany birinshi bolyp qoldaǵan О́tebaev, Súndetov, Toǵabaevtar áriptesterine úlgi kórsetýde. Qońyrat rýdnıginiń jumysshylarynan kombınattaǵy mys balqytý zaýytynyń órenderi de qalysar emes. Mundaǵy eńbek ıeleri 30 myń som aqsha berdi. Tank kolonnasy úshin Balqash óndiris oryndarynan barlyǵy 100 myń som qarjy jınalyp, Qorǵanys koryna jóneltildi».
Respýblıka gazetteri sol jyldyń 6 jeltoqsanyndaǵy sandarynda: «Tank kolonnasy úshin elimiz boıynsha 3 mıllıon somnan artyq qarjy jınaldy», – dep habarlaǵan. Bul faktini «Qazaqstan Keńes Odaǵynyń Uly Otan soǵysy kezeńinde» atty jınaqtaǵy №317 qujat odan ári tolyqtyra túsedi. Onda respýblıka komsomoly Ortalyq Komıtetindegi aqparat sektorynyń meńgerýshisi Levıkov 1941 jyldyń 16 jeltoqsanyna deıin jastardan tank kolonnasy úshin 4 mıllıon somǵa jýyq qarjy jınalǵanyn aıtady. Sonyń ishinde Qaraǵandy oblysynan 712 myń, Batys Qazaqstan oblysynan 446 myń, Aqtóbe oblysynan 400 myń, Qostanaı oblysynan 221 myń som aqsha túsken.
Eskerte keteıik, bul bastama kóterilgennen keıingi 3 aı ishindegi jaǵdaı. Al jyl tolǵanda... ıá, jyl tolǵanda, ortaq is úshin tirnektep jıǵan qarajat 11 mıllıon 650 myń somǵa jetken.
Osy derekterdi jınap bolǵan soń, endi sol oqıǵanyń basy-qasynda júrip, oǵan tikeleı atsalysqan jan, 1940-1948 jyldary Qazaqstan LKSM Ortalyq Komıtetiniń hatshysy bolyp, Uly Otan soǵysy kezinde respýblıka jastarynyń syılyǵyn maıdanǵa aparyp tapsyrǵan Nurhan Bátishqyzy Ahmetova apaımen habarlastyq. Telefondaǵy az-kem tanystyq sózden ańǵarǵanymyz – jasy sol kezderi 95-ke kelgeli otyrǵan ájeıdiń sózi áli tyń, oıy ornyqty ekendigi boldy. Uly Otan soǵysynan keıin ol kisi ekonomıka ǵylymy salasynan kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııa qorǵapty. Uzaq jyldar boıy Qazaq KSR Ǵylym akademııasyndaǵy ortalyq kitaphananyń dırektory qyzmetin atqaryp, 1985 jyly qurmetti eńbek demalysyna shyqqan eken. Qazir Almatydaǵy Bostandyq aýdanynda turatynyn aıtty da áńgimelesýge qarsy emestigin bildirdi.
– 1942 jylǵy tamyz aıynda, – dep bastady biz úıine kelgen soń Nurhan apaı áńgimesin. – Qazaqstan LKSM Ortalyq Komıtetiniń bıýrosy boldy. Onda nasıhat jáne úgit bólimi meńgerýshisiniń orynbasary Stolıarskıı «Qazaqstan komsomoly» atyndaǵy tank kolonnasy úshin 1 jyl ishinde 11 mıllıon 650 myń som qarjy jınalǵanyn habarlady. VLKSM Ortalyq Komıtetinen kelgen nusqaýǵa qaraǵanda memlekettik bankidegi chek jáne basqa da kýálandyrylǵan is qaǵazdaryn alyp bizdiń respýblıka komsomol uıymynan Máskeýge arnaıy ókilder barýy kerek eken. Sol jerde olar jınalǵan qarajatqa qansha soǵys tehnıkasy keletinin anyqtap, ony zaýyttan alǵan soń, maıdanǵa sapar shekpek. Bıýroda «Bul tapsyrmany oryndap qaıtýǵa kimderdi jiberý kerek?» degen suraq týdy. Jınalǵandar aqyldasa kele: «Tank kolonnasyna qarjy jınaýǵa myńdaǵan mektep oqýshysy da aıanbaı atsalysty ǵoı. Jumystyń kóp bóligin solar tyndyrdy. Balalar jaz boıǵy tapqandaryn túgel berdi dese de bolǵandaı. Olaı bolsa Qazaqstan LKSM Ortalyq Komıtetiniń mektep oqýshylary jónindegi hatshysy Nurhan Ahmetova barsyn», degen uıǵarymǵa keldi. Menimen birge Máskeýge taǵy da eki ókil júretin boldy. Olar «Komsomolskaıa pravda» gazetiniń sol kezdegi Qazaqstandaǵy tilshisi Aleksandr Sheının men Qyzylorda oblystyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy Naǵashybaı Nurpeıisov edi.
Qyrkúıek aıynyń basynda jolǵa shyqtyq. Máskeýde bizdi VLKSM Ortalyq Komıtetiniń bólim meńgerýshisi Harlamov degen jigit qarsy aldy. Istiń mán-jaıymen tolyq tanysqan ol VLKSM Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy N.A.Mıhaılovqa alyp kirdi.
– Sizder beri qaraı shyǵyp ketken soń, Qazaqstan LKSM Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Ýálı Iаkýbovpen habarlasyp sóıleskenmin, – dedi Nıkolaı Aleksandrovıch salmaqty únmen. – Respýblıka jastary úlken patrıottyq bastama kóteripti. Bul úshin sizderge raqmet! Jınalǵan qarjyǵa 45 tank jasalatyn boldy. Endi onyń qarjy máselelerine qajet qujattar, delegasııanyń maıdanǵa baratyn ruqsat qaǵazdaryn ázirleýimiz kerek. Iske sát!
Sol qabyldaýdan keıin naǵyz qarbalas qımyl bastaldy deısiń. Harlamov pen Naǵashybaı «mıllıoner» meni (memlekettik bank chegi maǵan tapsyrylǵandyqtan, olar osylaı dep qaljyńdaıtyn) birneshe keńseniń býhgalterııasyna kirgizip shyǵardy. Odan keıin aldyn ala daıarlanǵan birqatar qujatqa qol qoıdyq. Aqyry kesh túse, KSRO Qarýly Kúshteriniń bronetank basqarmasyna keldik. Ol Kremldiń bergi betindegi kazirgi GÝM úıiniń astynda eken. Osy jerde biz barlyq sharýamyzdy bitirdik te, 16 qyrkúıek kúni tańǵy saǵat segizde maıdan shebine júrmek boldyq.
Túnimen qus uıqy bolyp shyqtym. Kóz aldyma 1941 jyldyń kúzinde Otan qorǵaýǵa attanǵan aǵam Sultan Ahmetov pen týystarym Iаhııa Qaplanbekov, Sultanǵalı Júnisov elestedi. Endi bir sátte aldyńǵy shepte shaıqasyp júrgen qyzmettes joldastarym – Qazaqstan LKSM Ortalyq Komıtetiniń bólim meńgerýshisi Borıs Prosvırkın, Almaty oblystyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy Ánýar Kákimjanovty oılaımyn. «Bular neǵyp oıyma orala beredi? Múmkin, erteń solardyń bireýimen kezdesip qalmas pa ekenmin?» – deımin óz ózime. Sóıtemin de, aldaǵy maıdan shebinde bolatyn mıtıngini eske alamyn. Sonymen qoıshy, áıteýir, kórer tańdy kóz ilmeı atyrdym ǵoı.
16 qyrkúıek kúni biraz jol júrip otyryp, Serpýhov degen eldi mekenge keldik. Bul Qyzyl Armııanyń túrli rezervteri oryn tepken áskerı bólimderdiń ortalyǵy eken. Biz mingen bir jarym tonnalyq júk mashınasy qalyń ormandy jıekteı júrip kelip, kózge kórinbesteı etip jasyrylǵan blındajdan bir-aq shyqty. «Tapsyratyn tankterimiz qaıda?» – deımin tóńirekke kóz salyp turyp. Sóıtsem, olardyń bári de qaraǵaı, shyrsha butaqtarymen búrkelip, bizdi únsiz kútip tur eken.
– Sizderdiń jasatqan tankterińiz, mine! – dedi bizdi qarsy alǵan mosqal polkovnık meni shetki bir áskerı tehnıka kolonnasyna jetektep aparyp. – Anaý «Qazaqstan komsomoly» degen jazýdy oqydyńyz ba? Mundaı belgi osy turǵan 45 tanktiń bárinde de bar. Maıdandaǵy jerlesterińiz ony kórgende sózsiz qýanady.
Osy jerge kelgende Nurhan apaı áńgimesin kilt úzip, aldyndaǵy papkaǵa qol sozdy. Ondaǵy qaǵazdardy aýdarystyryp otyrdy da, solardyń ishinen eki gazet qıyndysyn alyp bizge usyndy. Úńilip qarasaq, olar «Komsomolskaıa pravda» men «Kazahstanskaıa pravda» gazetteriniń 1942 jylǵy 17 qyrkúıek jáne 4 qazandaǵy nómirleri eken.
– Bul basylymdardyń sandarynan: «Mıtıng qalaı ótti? Onda kimder sóz sóıledi? Tank ekıpajdary men delegasııa músheleriniń arasyndaǵy kezdesý jaıly ne bilýge bolady?» – degen saýaldarǵa jaýap tabýǵa bolady. Buǵan meniń alyp-qosarym joq, – dedi Nurhan ájeı. Biz ýaqyt tabynan ábden sarǵaıyp ketken gazetterdi alyp qaraǵanymyzda, kózimiz áýeli Aleksandr Sheınınniń maqalasyna tústi. Onda bylaı dep jazylypty:
«...Sý jańa 45 soǵys tehnıkasy qaz-qatar bolyp jutyna tizilip tur. Bular Qazaqstan jastarynyń maıdandaǵy jaýyngerlerge jibergen syıy!
...Munda N. bóliminiń barlyq quramy sapqa turdy. Jaýyngerlerge tyldaǵy Qazaqstan qyz-jigitteriniń qarjysyna jasalynǵan qaharly mashınalar tapsyrylmaqshy. Mine, qysqa komanda. Álginde ǵana tym-tyrys bolyp, tirlik belgisi bilinbeı turǵan orman ishi motor únine tolyp ketti. Búrkeme jamylǵylaryn sypyryp tastap, alańqaıǵa qaraı ondaǵan qýatty tankiler bet aldy. Olar áskerı tártippen, zeńbirekteriniń uńǵysy ilgeri ozyp, pýlemetteri nysana kózdegen keıipte ótip barady. Árqaısysynyń brondalǵan sup-sur ıininde eki sóz aıryqsha kózge shalynady: «Qazaqstan komsomoly».
Bular bizdiki, qazaqstandyqtardiki! Osylar úshin kómirdiń artyq tonnasyn óndirip, úles qosýdy oılaǵan Qaraǵandynyń jas shahterleri smenadan keıin de jer astynda qalyp eńbek etti. Osylardyń jasalýy jolynda Gýrevtiń jas munaıshylary, Altaıdyń metall óndirýshileri, Qazaqstannyń baıtaq dalasynyń kolhozshylary, respýblıka jastary men oqýshylary demalys degendi umytyp, jeksenbilikterge shyqty, jańa skvajınalardy ornatty, joldardy jóndedi. Al solardan túsken qarjyny arnaıy túrde «Qazaqstan komsomoly» tank kolonnasyn qurýǵa bólip otyrdy.
Mine, bizdiń qarsy aldymyzda eshqandaı kedergi ataýlyny bilmeıtin, jaý snarıadtary darymaıtyn 45 tamasha mashına tur. Kóp keshikpeı biz ólerdeı jek kóretin jaý bulardyń qudiretti kúshiniń aldynda janynan bezetin bolady.
...Qysqa ǵana tebireniske toly mıtıng. Ony batalon komıssary Ishenko joldas ashty. Sodan keıin Qazaqstan komsomoly Ortalyq Komıtetiniń hatshysy Ahmetova joldasqa sóz berildi. Ol tank kolonnasynyń qalaı ómirge kelgendigi jóninde, Qazaqstan jastarynyń eńbektegi erlikteri jaıynda aıtyp ótti.
– Joldastar, Qyzyl Armııanyń dańqty jaýyngerleri, – dedi Ahmetova joldas. – Sizderge mynaý tamasha tankterdi Qazaqstan jastarynyń atynan tapsyryp turyp, ózderińiz munymen jaýǵa qarsy taısalmaı baryp, erliktiń teńdessiz úlgilerin kórsetetindikterińizge senemiz. Sizderdiń árbir jeńisterińizge biz shalǵaıda jatyp ta tilektespiz!
Minbege mehanık-júrgizýshi, aǵa serjant, komsomol múshesi Shımanov shyqty. Ol osynaý tankterge otyryp, jaýǵa qarsy urysqa baratyndardyń atynan sóıledi.
– Qazaqstan jastaryna bul keremet syılyqtary úshin myń da bir rahmet. Tankterdi urysqa batyl engizip, jaýǵa aıaýsyz soqqy berýge ant etemiz. «Qazaqstan komsomoly» tankileri kóringen shaqta, jaý keńes eli jastarynyń qaharynan shoshıtyn bolady.
...Taǵy da motorlar ot aldy. Temir tondy tehnıkalar aqyryn burylyp, birinen soń biri batysqa qaraı qozǵalýda, Jeńiske jetińder!»
Qazaqstan jastarynyń osy patrıottyq isi kóp keshikpeı búkil Keńes Odaǵyna belgili boldy. Bul habar tyldaǵy eńbekshilerdi ǵana emes, Qyzyl Armııa qatarynda júrgen jaýynger jerlesterimizge de erekshe rýh berip, olardy erlikke jigerlendirdi.
«Men, – dep jazypty sol kezderi Qıyr Shyǵystaǵy ásker bólimde qyzmet atqaryp júrgen leıtenant Á.Ámirov, – «Komsomolskaıa pravda» gazetinen sizderdiń «Qazaqstan komsomoly» tank kolonnasyn jasatqandaryńyzdy bildim. О́z halqyma, jastarǵa qýandym».
Iá, mundaı qýanysh, mundaı maqtanysh ábden oryndy edi. 1942 jyldyń sońyna deıin búkil KSRO boıynsha jastar qarjysyna 174 tank jasalsa, sonyń 45-i bizdiń respýblıka komsomol jastarynyń qarajatymen júzege asqan edi. Muny umytpaýymyz kerek.
– Taǵy qandaı suraǵyń bar? – dedi ájeı gazet qıyndysyndaǵy maqalany oqyp bola bergen maǵan. Myna sózdi estigende kókeıimde: «Sol kolonnany qabyldap alǵan N. bólimi men bizdiń respýblıka komsomol uıymynyń arasynda budan keıin baılanys bolmady ma eken»? degen saýal turdy.
– Joq, shyraǵym, – dedi úı ıesi. – Bul týraly biz de qulaǵymyzdy túrip júrdik. Biraq ol áskerı bólimnen Qazaqstan LKSM Ortalyq Komıtetine eshqandaı hat kelmedi. Bir esepten alyp qaraǵanda, olarǵa ókpe aıtýǵa da bolmaıtyn sııaqty. О́ıtkeni soǵystyń aty soǵys emes pe? Tankısterde artqa qaraılaıtyn mursha boldy deısiń be. Kúndi kúnge, túndi túnge uryp kete berdi de, alǵa qaraı...
– Biraq, – dedi sáz úzilisten keıin sózin qaıta jalǵaǵan ol kisi. – KazGý-de, ondaǵy ózderiń oqyǵan jýrfakta sabaq bergen Zeınolla Turarbekov aǵańdy biletin shyǵarsyń. Mine, sol kisi maıdanda tank júrgizgen adam edi. Jeńistiń 20, 30, 40 jyldyǵyndaǵy kezdesýlerde janyndaǵy adamdarǵa meniń 1942 jylǵy saparym týraly aıtyp, tanystyryp otyratyn jaryqtyq. 1985 jylǵy Ofıserler úıindegi ardagerler basqosýyndaǵy ózara áńgimede sol Zekeń, Zeınolla Turarbekov maǵan mynadaı derek aıtty:
– Birinshi Belarýs maıdany áskerleri sapynda, – dedi qarııa, – «Qazaqstan komsomoly» atty tank bólimi shaıqasyp júr degendi estigen edik. Áıtse de 1944-1945 jyldarǵy plasdarmda turǵanda da, Kıýstrın garnızonyn joıýǵa attanǵan joryqta da sol tank bóliminiń adamdaryn ushyrata almaǵanbyz. Berlınge taqaý jerde bolǵan bir urysta meniń tankim qırap, isten shyqty. Sondaı aýyr jaǵdaıda bizdiń oń jaǵymyzdan úsh tank shabýylǵa shyqqanyn kórdik. Olardyń búıirinde «Qazaqstan komsomoly» degen jazýdy oqýǵa bolatyn edi. Bular júrisin de, atysyn da baıaýlatpaı, jaý shebine qaraı qatty ekpinmen ketip bara jatty. Bir ókinishisi, sol úsh tanktiń qaı ásker bóliminen ekenin bile almadym. Keıin gospıtaldan shyqqan soń óz tank brıgadama kelip, jattyǵý sabaqtaryna qatysyp júrdim. Bul Jeńis meıramynan keıingi kez edi. Ekıpaj músheleri bos ýaqytynda kúni keshe ǵana bolǵan Berlın, Reıhstagtaǵy urystardy eske túsirýshi edi. Áńgime ústinde starshına Freınman «Qazaqstan komsomoly» degen jazýy bar tankterdiń Reıhstagqa shabýyl jasaǵandar sapynda bolǵanyn aıtty. Qulaǵym eleń ete qaldy. «Keńes Odaǵynyń Batyry, kapıtan Grıgorevtiń tank batalony Treptev parkinen Brandenbýrgqa qaraı ótkende, «Qazaqstan komsomoly» degen jazýy bar eki tank oń jaqta qaptaldasyp kele jatqanyn kórdim», dedi ol. Biraq álgi tankısterdiń kim ekenin starshına da bile almapty.
– Mine, bar biletinim osy, qaraǵym, – dedi ájeı. – Demek, 1942 jylǵy biz tapsyrǵan 45 «Qazaqstan komsomoly» tankiniń eki-úsheýi 1945 jyly Berlınge jetken-aý shamasy.
...Áńgime aıaqtaldy. Men jasy úlken, ómir joly uzaq, kórgeni kóp ájeıge shyn júrekten rahmet aıttym. О́ıtkeni mándi de mańyzdy sózi úshin ol kisige degen rızashylyǵym sheksiz edi.
Bul 2010 jyldyń kóktemi bolatyn. Sodan arada biraz ýaqyt ótip, Jeńistiń 70 jyldyǵy toılanǵan 2015 jyldyń aıaǵynda «Almaty aqshamynyń» saıtynan mynadaı habardy oqydym. «Keshe, 21 jeltoqsanda, – delinipti ondaǵy júgirtpe jolda. – Qalamyzdyń Bostandyq aýdanyndaǵy qurmetti adam Nurhan Ahmetova 100 jasqa toldy. Mereıtoı ıesin aýdan ákimi Bekqalı Torǵaev pen aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Hamıt Birjanov arnaıy baryp quttyqtady».
«Jasaı berińiz, ájeı! – degenbiz sonda biz. – Ǵumyrly bolyńyz!»
...Taıaýda osy maqalany jazyp bitire bergenimde: «Ol kisi aman ba eken?» – dep ınternetke úńildim. Baıqaımyn, jamanat habar joq. «Degenmen, taǵy bir teksereıin», dep Nurhan ájeı 1985 jyly zeınetke shyqqannan keıin Ulttyq Ǵylym akademııasyndaǵy ortalyq kitaphanaǵa dırektor bolǵan Gúljıhan Ábýǵalıevaǵa telefon soqtym. Sóıtsem, ǵazız jan 102-ge kelip baryp, 2017 jyly dúnıeden ozǵan eken. «Imandy bolyńyz, – dedim kesh te bolsa ishimnen. – Soǵys jyldaryndaǵy sırek sóz etilip júrgen bir derekti búge-shigesine deıin qaldyrmaı, tolyq aıtyp ketkenińiz úshin sizge kóp rahmet!».
Janbolat AÝPBAEV,
jýrnalıst
NUR-SULTAN