Bıyl elimizdiń astyq egetin aımaqtarynda topyraq ylǵaly ońtaıly deńgeıde. Bizdiń esepteýimiz boıynsha, ortasha kópjyldyq aýa raıy jaǵdaıynda osy ylǵal egin sebý kezeńinen keıin shamamen 20-25 kúnge, ıaǵnı maýsymnyń sońyna deıin jetpek. Bul óz kezeginde jaqsy ósimniń bolýyna tamasha múmkindik, oǵan qosa, maýsymnyń aıaǵy men shildeniń basynda jaýyn-shashyn jetkilikti mólsherde bolsa, ıgi nátıje kútýge ábden bolady.
Qazaqstannyń ortalyq ári soltústik aımaqtarynda ótken qys salystyrmaly túrde jumsaq, temperatýralyq jaǵdaıy ádettegiden meılinshe joǵary boldy. Bul egin egý jumystaryna erterek kirisý qajettigin baıqatady. Basty mindet – ylǵaldy saqtaý ári aramshóptermen kúresý.
Jazdyq bıdaı jáne jalpy daqyldy sebýdiń tıimdi merzimi jazdaǵy jaýyn-shashynǵa tikeleı baılanysty. Eger maýsymda jaýyn-shashyn mol bolsa, egin sebýdiń erte merzimi (5-15 mamyr) eginniń shyǵymdylyǵy men bıdaıdyń joǵary sapasyn qamtamasyz etedi. Jazǵy jaýyn-shashyn úlesi tamyzǵa tıesili bolǵan jaǵdaıda, mamyrdyń sońynda sebilgen eginnen ǵana joǵary ónim men sapany kútýge bolady. Máselen, Soltústik Qazaqstanda jaz mezgilindegi jaýyn-shashynnyń jaýý mólsherin mysal retinde alsaq, orta eseppen 1961-1995 jyldardyń 18%-y jazǵy maýsymdaǵy jaýyn-shashynnyń túsýiniń basymdylyǵy bolsa, jyldardyń 36%-y – shildede, 21%-y tamyzda baıqaldy jáne jyldardyń 25%-y jazǵy jaýyn-shashynnyń basymdylyǵy baıqalmady. Sol sebepti bul jyldary egindi 20 mamyr – 4 maýsym aralyǵynda sepken tıimdi boldy. Al keıingi 23 jyldaǵy jaǵdaı kelesideı: jyldardyń 24%-y jazǵy maýsymdaǵy jaýyn-shashynnyń túsýiniń basymdylyǵy, 48%-y shilde, 13%-y tamyz aıynda baıqaldy, jyldardyń 15%-y jazǵy jaýyn-shashynnyń túsýiniń basymdylyǵy baıqalmady. Osylaısha, sońǵy kezde jazǵy jaýyn-shashynnyń basym bóligi shildede túskeni baıqalady, sondyqtan egin sebý naýqany 17-18 mamyr – 4 maýsym aralyǵynda júrgizildi.
Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyrýǵa jáne ónim sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan faktorlar arasynda surypty durys tańdaý jáne tuqym sapasy erekshe oryn alady. Egin shyǵymynyń 30-40%-y osy faktorǵa tikeleı baılanysty ekenin umytpaǵan abzal. Soltústik Qazaqstan, Qostanaı, Aqmola, Qaraǵandy oblystarynyń 24 tuqym sharýashylyǵynda ǵalymdarymyz jasaǵan saraptama nátıjesi kórsetkendeı, tekserilgen barlyq úlgide spora tasýshylyq bakterııa men sańyraýqulaq patogeni tuqymdyǵynyń joǵary ekeni anyqtaldy. О́kinishke qaraı bıyl tuqym materıalynyń basym bóliginiń ósý qýaty tómen. Agronom mamandar arasynda: «Barlyq qyrynan suryptalǵan, al ósý qýaty tómen tuqymdy tolyqqandy deý qıyn» degen qaǵıdat bar. Tuqymdyq materıaldaǵy mundaı kemshilikterdi joıý bilikti tásildi talap etedi. Munda aýa jylýymen qyzdyrý, dárileý sııaqty dástúrli sharalarmen qatar, ósýdi yntalandyrǵyshtarmen óńdeý qajet. Bizdiń ýnıversıtet sharýashylyq sýbektilerine tuqymdyq materıaldyń sapasyn tereńdete zertteýge qajetti barlyq keńes berý kómegin kórsetýge daıyn, bul úshin tıisti zerthanalyq bazamyz jáne joǵary bilikti ǵalymdarymyz jetkilikti.
Elimizde otandyq seleksııanyń sapaly suryptarynyń jetispeýi saldarynan ony syrttan, eń aldymen Reseıden ákelýge májbúrmiz. Osy sebepti qazirgi ýaqytta Qazaqstannyń soltústik aımaqtaryndaǵy reseılik seleksııanyń jazdyq bıdaı suryptarynyń úlesi 60%-ǵa jetip otyr. Atalǵan jaǵdaı elimizdegi azyq-túlik qaýipsizdigine qater tóndirip qana qoımaı, tabıǵı-klımattyq beıimdelmegen jaǵdaıda shetten ákelingen tuqymnyń bazalyq sıpattamasynyń ózgerýine ákelip soqtyrady, ıaǵnı mundaı suryp tuqymynyń pisip jetilý merzimi shamadan tys sozylyp ketedi. Mundaı máseleniń beleń alýy astyq jınaý merzimin keıinge shegerýge ákeledi, al bul óz kezeginde klımattyń ózgerýi saldarynan egistikti jınap úlgermeı, qardyń astynda qaldyrýdyń birden-bir sebebi bolmaq. О́kinishke qaraı bul sońǵy jyldary úırenshikti jaǵdaıǵa aınalyp otyr.
Biz otandyq tuqym sharýashylyǵyn damytý máselelerine nemquraıdy qaraýdyń keleńsiz saldary týraly únemi aıtyp kelemiz. Osy salany ǵylymı turǵydan damytýǵa memlekettik qoldaý kórsetý ári retteý sharalaryn kúsheıtý, seleksııalyq jumystarǵa gendik ınjenerııaǵa negizdelgen zamanaýı ádisterin keńinen engizý, zertteýdiń atalǵan ádisterin ıgergen jas ǵalymdardy daıarlaý qajettigin birneshe márte usyndyq. Alaıda bul máselelerdiń bári sheshimin kútip tur, al saldary eskporttyq áleýettiń joıylýyna ǵana emes, elimizdi otandyq aýylsharýashylyq ónimderimen qamtamasyz etýde de keri áserin tıgizetini anyq. Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń seleksııasy men tuqym sharýashylyǵyn damytýdyń arnaıy respýblıkalyq baǵdarlamasyn qabyldaý jáne iske asyrý durys bolar edi.
Bıylǵy kúzgi-qysqy mezgildiń tabıǵı erekshelikteri aýrý qozdyrǵyshtary men ósimdik zııankesteriniń topyraqta saqtalýyna qolaıly jaǵdaı jasady. Sondyqtan barlyq jerde kúrdeli fıtosanıtarlyq jumystar qajet. Mundaı jyldary septorıoz jáne ósimdikter taty aýrýy jappaı damyp, taralady. Osyǵan oraı joǵaryda atalǵan jáne basqa da aýrýlarǵa qarsy tıisti preparattarmen aldyn ala qorlaný durys bolar edi. Sondaı-aq óńdeý merzimderin durys tańdaý da asa mańyzdy. Bul máselede aýrýlardyń damý kezeńderin anyqtaýdyń dástúrli ádisterimen qatar, egis alqaptaryn qashyqtan zondtaýǵa negizdelgen jańa sıfrly tehnologııalardyń kómegine súıený qajet. Sonymen qatar mundaı ádis aýrýlardyń damý satylary men zııankesterdiń taralýyn jedel anyqtap qana qoımaı, ýaqytty, qarajat pen resýrstardy barynsha únemdeýdi kózdeıtin dál óńdeýdi qarqyndy júrgizý úshin sol alqaptardyń shekarasyn naqty anyqtaýǵa múmkindik beredi. Bul baǵytta ýnıversıtetimizdiń sharýashylyq sýbektilerimen jaqsy jumys tájirıbesi bar.
Mıneraldy tyńaıtqyshtardy qoldanýda eń joǵary nátıjeni ylǵaldy jyldary alýǵa bolady. Alaıda mıneraldy tyńaıtqyshtardy qoldanýǵa árbir alqaptyń agrohımııalyq jaǵdaıyn eskere otyryp, saýattylyqpen kelý kerek. Qazirgi ýaqytta barlyq damyǵan elde dál eginshilik júıesiniń quramdas bóligi retinde mıneraldyq tyńaıtqyshtardy saralap qosý qoldanysqa engizilýde. Biz de mıneraldy tyńaıtqyshtardy paıdalanýdyń osyndaı ádisine kóshýimiz kerek, sebebi ol resýrstardy utymdy paıdalanýdyń jáne eń joǵary óndiristik jáne ekonomıkalyq nátıje alýdyń negizi bolyp tabylady. Bul úshin, eń aldymen, árbir egistik alqabynyń naqty agrohımııalyq kartasyn jasap, topyraqtaǵy negizgi hımııalyq elementterdiń árkelki mólsheriniń deńgeıin anyqtap alý qajet. Bizdiń ýnıversıtet sharýashylyq sýbektilerine topyraqtyń hımııalyq quramyn anyqtaýǵa jáne sonyń negizinde agrohımııalyq karta jasaýǵa barlyq qajetti kómekti kórsetýge daıyn. Oqý ornyna eýrostandart boıynsha jabdyqtalyp, akkredıtasııalanǵan Qazaqstan-Germanııa topyraq-agrohımııalyq zerthanasy da bar.
Qorytyndylaı kele, bizdiń ýnıversıtettiń bıylǵy jylǵy kóktemgi dala jumystaryn júrgizýge qatysty Soltústik jáne Ortalyq Qazaqstannyń ár oblysy boıynsha egjeı-tegjeıli usynystar ázirlegenin atap ótkim keledi. Bular óńirlerdegi aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerge basshylyqqa alý úshin jiberiledi.
Aqylbek KÚRIShBAEV,
«S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti» AQ basqarma tóraǵasy