Qazaq óneriniń jaryq juldyzdarynyń biri – Úkili Ybyraıdyń týǵanyna bıyl 160 jyl tolyp otyr. Halyqtyń erkesi, án men jyrdyń serkesi bolǵan onyń ánderi qazaq dalasyna keńinen taraǵan. «Qyz Jibek», «Er Tarǵyn» operalarynda onyń ánderi joǵary deńgeıdegi kásibı sheberlikpen óńdelip, klassıkalyq shyǵarmalarǵa aınaldy. Jibektiń basty arııasy da Ybekeńniń «Gákký» ánimen oryndalady.
Arqa ánderi mektebiniń sheber oryndaýshylary Qaırat Baıbosynov, Maıra Ilııasova, Qapash Qulysheva, Ramazan Stamǵazıev, Sáýle Jampeıisova jáne t.b. ózderiniń repertýarlarynan Úkiliniń ánderin túsirgen emes. Onyń «Gákký», «Maqpal», «Qaraqat kóz», «Altybasar», «Jıyrma bes», «Jeldirme», «Súıgenim», «Araraı», «Qaldyrǵan» jáne t.b. qyryqtan astam ánderin estigende jan-dúnıesi bosap, boıy balqymaıtyn qazaq joq. «Gákkýdi» alǵashqy bolyp úlken arenada shyrqaǵan Kúlásh Baıseıitova osy ánniń qudyretimen kezinde KSRO qolastyna tegis tanylǵan.
Ybyraı Sandybaıuly Soltústik Qazaqstannyń Aıyrtaý aýdanyndaǵy О́sken aýylynyń túbinde týyp ósken. Onyń ómiri men qyzmeti týraly bizdiń Soltústik Qazaqstan oblystyq arhıvinde birshama derekter bar.
Kolhozdastyrý jyldarynda Úkiliniń aǵaıyn-týysqandary osy kolhozǵa birikken. «Sandybaıdyń ánshi balasy» atanǵan týabitti daryn jas shaǵynan osy ólkeniń jyr súleıleri men kómeıi sýyrylǵan ánshileri Birjan sal, Aqan Seri, Orynbaı, Shóje, Balýan Sholaq ánderin boıyna sińirip ósken.
Úkili Ybyraı týraly Sáken Seıfýlınnen bastap, Sábıt Muqanov, Ahmet Jubanov, Esmaǵambet Ysmaıylov, Qalı Jantileýov, Moldahmet Tyrbıev, Kákimbek Salyqov, bertin Estaı Myrzahmetov, Serik Negımov, Jarasbaı Súleımenov, Tólegen Qajybaev, Ráshıt Kárenov, Jumabaı Esekeev, Zeınolla Ákimjanov jáne basqa da ondaǵan avtorlar jazdy. Dramatýrg Shahmet Husaıynov Ybyraı týraly eń alǵashqy bolyp «Qaıran Gákký» pesasyn jazdy.
Biraq, óziniń shyǵarmalary eki shaǵyn kitap bolyp shyqqany bolmasa onyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zerttegen mańyzdy maqalalar, zertteýler qurastyrylyp, jeke kitap bolyp basylǵan joq. 160 jyldyǵyna oraı osy másele qolǵa alynsa Úkiliniń óneri men ónegesi urpaqqa jete berer edi dep oılaımyz.
Án padıshasy atanyp, júrgen jeri qyzyq pen dýmanǵa toly bolsa da Úkiliniń keıingi taǵdyry aıanyshty bolǵan. Ol týraly Estaı Myrzahmetuly «Úkili Ybyraı: Tergeý. Úkim» degen «Sary Arqa» jýrnalyna shyqqan («Jańa Sary Arqa», 2006 jyl, №3), Kákimbek Salyqov «Úkili Ybyraı týraly úzik syr» («EQ» 25.06.2003 j), E.Qaıyrbekov pen Jarasbaı Súleımenov «Úkili Ybyraı qalaı qýǵyndaldy?» degen 1994 jyly «Soltústik Qazaqstan» gazetinde shyqqan maqalalarynda jazǵan.
Sońǵy maqalany Jarasbaı Súleımenov aǵamyz sol kezdegi oblystyq UQK bastyǵy E.Qaıyrbekov degen azamattyń kómegi arqyly Úkiliniń «Qylmysty isin» zertteý arqyly jazǵan. Onda bylaı dep jazylady: «...Memlekettik Saıası Basqarmasynyń (GPÝ) burynǵy Aıyrtaý aýdandyq ókili Jumabaı Shaıahmetov (keıin Qazaqstan KP OK Birinshi hatshysy bolǵan osy kisi J.S.) júrgizgen bul is 1930 jylǵy qarashanyń 4-inde qozǵalǵan. Naq sol kúni 72 jasar Ybyraı Sandybaev qamaýǵa alynady. Sonda oǵan qandaı aıyp taǵylady? Bul arada basyn ashyp alatyn bir jaı aqynnyń isi 1921 jylǵy oqıǵalarǵa baılanysty júrgizilgen. Odan jaýapty Shaıahmetovtyń ózi alǵan. Ol Ybyraı Sandybaevqa alǵashqy kezdesýde «Kolhoz qurylysyna qarsy úgit-nasıhat taratqany» úshin jaýapqa tartylatynyn habarlaǵan...».
Soltústik Qazaqstan oblystyq arhıvinde 1921 jylǵy sharýalar kóterilisine qatysty biraz materıaldar bar. Halyq alǵash ret asharshylyqtan qyrylyp, onyń ústine «soǵys kommýnızmi saıasaty» degen shekten shyqqan salyq júıesine qarsy shyǵyp, qazaq pen orys sharýalary birigip, Keńes ókimetine qarsy kóteriliske shyqqan. Konovalovka selosynda qurylǵan kóterilistiń shtab músheleri qataryna qazaqtardan Mákenov Haırolla, Temirbekov Ábjan, Qaparov Kenjeahmet, Esenov Aqnur, Mákenov Muhametjandar kirgen. Úkili de sol qatarda bolǵan degen derek bar. «Qazaq qoǵamynan 1921 jylǵy Batys Sibir «kýlaktar» kóterilisine qatysqandardyń birazy baı da, baǵlan da emes, jaı, qarapaıym qoǵam músheleri bolatyn. Keńestik bılikke qarsy shyqqandar tek baılar men býrjýazııalyq ıntellıgentter boldy degen bul bolshevıktik ıdeologııa jasaǵan kóp ańyzdyń biri edi», - dep jazdy artynan osy oqıǵany zerttegen tarıhshy M.Qoıgeldıev.
J.Súleımenov aǵamyz óziniń maqalasynda Ybyraıǵa taǵylǵan osy aıypqa neshe túrli aýyl ishindegi jalalar da qosylǵanyn jazady. Aqyry OGPÝ ánshini ulǵaıǵan jasyna qaramastan: «1930 jylǵy 20 qarashada Soltústik Qazaqstan oblystyq Memlekettik Saıası Basqarmasynyń (OGPÝ) Qaýlysy boıynsha atý jazasyna kesip, mal-múlkin konfıskeleý jóninde úkim shyǵarǵan. Biraq keıin osy úkim buzylyp, aqyn on jylǵa bas erkinen aıyrylady. Jazasyn óteý úshin Qıyr Shyǵys lagerine jiberiledi. Mine, osydan keıin ony kórdim, bildim degen adam bolǵan emes», dep jazylǵan maqalada.
О́tkir tildi Ybekeńniń kolhozdastyrýdy ázil-shyny aralas shenep jazǵan:
«Tulparlardy mingizgen,
Jal-jaıany jegizgen,
Barqyttan kıim kıgizgen,
Sulýlardy súıgizgen,
Idranomaıt Nıkolaı.
Mástekterdi mingizgen,
Taıynsha-torpaq jegizgen.
Túregeltip s...gen,
Kenepten shalbar kıgizgen,
Spasıbo, kómenes», - degen sııaqty
óleńderin de salpań qulaq satqyndar ókimetke tóndire jetkizgeni daýsyz. Ybekeńniń osy ájýa óleńi barlyq qazaqqa tarap, ony birneshe túrli nusqada aıtatyndar bar. Tipti, avtorlyǵy basqa adamdarǵa telinip ketken jerleri de az emes. Al sottalyp, aıdalyp bara jatqanda aıtqan:
«GPÝ degen sotyńyz,
Júrip tur ǵoı hotyńyz.
О́ńkeı shaldy aıdatyp,
Qısaımaı ma k...ńiz», - degeni qaısar jannyń qaıyspaı,
sol kezdegi qandy ókimetti barynsha kekep ketkenin kórsetedi.
Belgili jýrnalıst Smaǵul Rahymbek Úkili Ybyraıdyń aıdaýda júrgende shyǵarǵan «Qaldyrǵan» ániniń bir nusqasynyń tarıhy týraly «Taıgadaǵy tús. “Qaldyrǵan” áni» degen zertteý maqalasynda tamasha sýrettep, jazdy. Kórkem pýblısıstıka janrymen jazylǵan bul maqala bylaı bastalady: «Taıga ishiniń aıazy búgin erekshe shańytyp tur. Baraktan barynsha jyly kıinip shyqqan qarııa qýaty qaıta bastaǵanyn boıynyń lezde qaltyrap qoıa bergeninen ańǵarǵandaı boldy. Qalyń oppa qardan maltyǵyp, birer attap úlgergeni sol edi, jaıdyń oty túskendeı álde ne jaqyn mańnan shatyr etti. Qaraǵaı, samyrsyndar selk etip, aǵashtardyń ón boılarynan qar ushqyny saýlap qoıa berdi. Álginde ǵana tulǵasy aspandaı zoraıǵan alyp qaraǵaı aıazǵa shydamaı qaq aıyrylǵan eken. О́zeginiń qyzǵylt betterinen sary altyndaı shyryny bulaq bolyp aǵyp jatyr. “Ǵumyry bitken soń, qaraǵaı da jylaıdy eken-aý” – dep, tebirendi aqyn jany», deı kelip, aqynnyń «Qaldyrǵan» áni osynda shyqqanyn aıtady:
Shirkin bir dúnıe keń ediń,
Biraz kún aldap bógediń.
О́kpeledim, dúnıe-aı,
«Qaıdasyń, Ybyraı, demediń?
Arǵyn, Naıman ulynan,
Talaıdan sarqyt jep edim.
Jetpisten asqan shaǵymda,
Saqal, murtym qýaryp,
Tamyr bitken sýalyp,
Nelikten munsha júdedim.
Biraq, alysta jatqan jurtyna Úkili Ybyraıdyń áıgili “Qaldyrǵan” ániniń osy jetinshi nusqasy jetpegen. Jazyqsyz jer aýdarylǵan aqynnyń ózi 76-ǵa qaraǵan shaǵynda jat jurtta, týǵan elinen jyraqta kóz jumdy, dep jazady avtor. Degenmen osy jeri shyndyqtan aýytqyǵan, óıtkeni barlyq anyqtamalyq qujattarda Úkili Ybyraı 1860 jyly týyp, 1932 jyly, ıaǵnı 72 jasynda ómirden ótken dep kórsetilgen.
Úkiliniń týǵan jerindegi, aýyl-aımaq arasynda aıtylatyn kóptegen estelikterdi jınap, biraz ániniń shyǵý tarıhyn da qosyp, jergilikti qart ustaz Sárken Qulmaǵambet aǵamyz da «Qaıran Gákký» degen shaǵyn jınaq shyǵarǵan edi. Onyń da Ybyraıdyń tarıhyn sońyna túsip zertteýshilerge bereri mol.
Úkili Ybyraıdyń 1960 jyly aqtalýyna tikeleı úles qosqan adam dańqty jerlesimiz, jazýshy Sábıt Muqanov. Onyń sol kezdegi Qazaqstan KP OK ıdeololgııa jónindegi hatshysy N.Jandildınge jazǵan haty saqtalǵan. Onda jazýshy bylaı deıdi: «V nyneshnem Aıyrtaýskom raıone Kokchetavskoı oblastı jıl odın ız ızvestneıshıh kazahskıh akynov ı kompozıtorov Ibraı Sandybaev. V 1929 godý, na starostı let, on byl «raskýlachen», arestovan ı, govorıat, vskore ýmer v zaklıýchenıı», deı kelip odan ári Sábeń Úkili Ybyraıdyń ónerin, Keńes odaǵyn, Lenındi alǵashqy bolyp jyrlaǵandardyń biri ekenin eske alyp, ony aqtaý kerek ekenin usynady. «Spravedlıvost trebýet, chtoby narodnyı akyn Ibraı Sandybaev byl reabılıtırovan», dep sózin qorytady sol kezdegi Joǵarǵy Keńestiń depýtaty ári Ortalyq Komıtettiń múshesi Sábıt Muqanov.
Osydan keıin Úkili Ybyraı aqtalyp, onyń jarqyn esimi eline oralǵan. Qazir Soltústik Qazaqstan oblysy Aıyrtaý aýdanyndaǵy týǵan aýyly «Úkili Ybyraı» atalady. Osy jerde Úkili 1860 jyly ómirge kelgen. Jalǵyztaýdyń baýyryn jaılaǵan Jaqsylyq Qaraýyldan shyqqan aqynnyń ata tegi Deripsal Sábdennen taraıdy. Sábden Abylaı hannyń ári dosy, ári dańqty batyry bolǵan áıgili kisi. Jerlesteri «aspandaǵy aqqýǵa únin qosqan» ánshini ardaqtap, oblys ortalyǵy Qyzyljar qalasynda oǵan eskertkish jáne esimi berilgen shaǵyn saıabaq ashqan.
Qyzyljardaǵy «Abylaıdyń aq úıi» týraly da Ybekeń óziniń bir óleńinde aıtyp ketedi. Onyń mynadaı:
«Abylaıdyń aq úıi
Qyzyljar degen qalada
Jarǵa jaqyn salynǵan...» - degen joldary bar. О́leń 1926 jyly oblystyq «Bostandyq týy» gazetine basylǵan.
Qazaq óneriniń jaryq juldyzy retinde – Úkili Ybyraıdyń aqyn, ánshi ǵana emes qoǵam ómirine belsene aralasqan tulǵa retinde ulyqtalatyn shaǵy elimiz táýelsizdik alǵan jyldardan bastalýy kerek-ti. Biraq bul jaǵy áli de shabandaý. Keńes odaǵy jyldarynda onyń ánderi kóp aıtylǵanymen azamattyq qyry – Keńes rejimi týraly aıtqan ashy mysqyldary, halyq arasyna keń taraǵan ájýalary, onyń ústine 1921 jylǵy «soǵys kommýnızmi» saıasatyna qarsy kóteriliske qatysqany únemi betke shirkeý bolyp, aqynnyń bul qyrlary ashylmady. Qazir qaısar tulǵanyń osy qyrlaryn ashatyn da kez keldi dep sanaımyz. Onyń keıingi urpaqqa úlgi bolarlyq sıpattary mol ekeni daýsyz.
Sáýle MÁLIKOVA,
Soltústik Qazaqstan oblystyq arhıviniń dırektory,
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy