Mamyr aıynan bastap HVQ 25 elge qaryzdy tóleýdi toqtata turady. Halyqaralyq valıýta qory (HVQ) jáne G20 bir ýaqytta birneshe ondaǵan kedeı elderge, onyń ishinde Afrıka men Azııa elderine, sonyń ishinde Tájikstanǵa qaryzyn tóleý merzimin keıinge qaldyrý týraly sheshim qabyldady, dep jazady iz.ru.
Kredıttik demalys qordyń qarajaty esebinen, múshe elderdiń, sonyń ishinde Ulybrıtanııa, Japonııa jáne Qytaıdyń erikti jarnalarymen tolyqtyrylady. Qordyń resýrstarynan bólinetin qarjy tek kedeı elderge kómek úshin ǵana emes, damýshy elderdiń ekonomıkasyn nesıelendirý úshin de baǵyttalýy múmkin.
Álemdegi eń baı jáne eń kedeı elderdi anyqtaý isimen Dúnıejúzilik bank sarapshylary aınalysady. Olar ár eldiń halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy jalpy ulttyq kirisi men jalpy ishki ónim kólemin, eksport, memlekettik kiris deńgeıin esepteledi. Jumyssyzdar sanynyń kóp bolýy da, qylmystyq deńgeıdiń joǵary bolýynan memleket eń kedeı elder qataryna kirip ketýi múmkin. Kózin tappasań qazba baılyǵy da kedeı elderdiń qatarynan alystata almaıdy eken. Ortalyq Afrıka Respýblıkasy álemdegi kedeı memleket retinde 171 orynda tur. Halyq sany 5,057 mln adam. Jan basyna shaqqanda JIО́ 391 dollar. Saýattylyq - 48%. OA halyqaralyq uıymdarynyń boljamy boıynsha taıaý 10 jylda Ortalyq Afrıka Respýblıkasy álemniń eń kedeı elderiniń biri bolyp qala bermek. Biraq elde tabıǵat resýrstary, qazba baılaǵy jetedi. Jergilikti halqynyń kún kóris kózi aýyl sharýashylyǵy.
Baı memleket, kedeı memleket degen túsinik bizge táýelsizdikpen birge jetti. Joǵarǵy oqý ornyn bitirip, ekonomıkalyq taqyryptarǵa den qoıa bastaǵan kúnnen bastap Halyqaralyq valıýta nesıesi baı jáne kedeı elder úshin dep jikteletinin bildik. Keıin norvegııalyq ekonomıst Erık S. Raınert «Baı memleketter qalaı baı boldy, al kedeı elder nege kedeı bolyp qala berdi?» degen kitabynda álemdik qaýymdastyq kedeı dep tanyǵan memleketterdiń aldaǵy 5-10 jylda damyǵan elderdiń qataryna kirýge múmkindigi joq dep kesip aıtqan. Tipti resýrsy bar memleket óz múmkindigin paıdalanyp shıkizatyn óndirip, óńdep taza ónim shyǵara almasa, ol memleket eshqashan baı memleket bola almaıdy.
Aıtpaqshy, kitapta jazylǵandaı, kedeı memleketterdi anyqtaý boıynsha eki terapııa qoldanylady. Birinshisi Marshal modeli. Ekinshisi Gans Morgentaý modeli. Marshal modeli boıynsha árbir memleketke Dúnıejúzilik bank, Halyqaralyq valıýta qory, amerıkalyq USAID (United States Agency for International Development) syndy agenttikter kelip: «Biz sizderge ındýstralızasııa júrý úshin aqsha quıamyz. Sózder ózderińizdiń memleketterińizdi damytasyzdar» deıdi. Biraq álgi qarjynyń ústeme paıyzy 35-40 paıyz. Al bul qarjyny alǵan memleketter ony bir jyldan keıin qaıtara bastaýy tıis. Osydan kelip, sol qarajat jumsalǵan óndiris kepildikke beriledi. Taǵy basqa memleketten qarjy alynady. Osy turǵydan alǵanda Marshal modeli damyǵan elder úshin tıimdiligi joǵary. 5 jyl ishinde 5 eseden 10 esege deıin qaıtaryp alýǵa múmkindik bar.
Al qaryz alǵan memleketterdiń qaryzy kóbeıe beredi, tıisinshe, óndiris oryndaryn kepildikke qoıǵan soń olardan da aıyrylyp qalý yqtımaldyǵy joǵary.
Qazaqstan munaıly memleket. Sheteldik ınvestorlar munaı salasyna qarjy quıyp jatyr. Munaıdan túsken tabystyń biraz bóligin biz de alyp keldik. Biraq sengen munaıdyń basynan baq taıa bastaǵynyn kórip júrmiz. Ishki naryq arzan munaı men qymbat shok dep qabyldap jatyr. Al budan shyǵýdyń joly – tehnologııany damytý. Biraq damytaıyq dep aıtýǵa ǵana ońaı. Sheteldik memleketter barlyq tehnologııalardy patenttep alǵan. Japonııa, Qytaı, Germanııa syndy elderden keletin dúnıelerdi qurastyrǵanymyzben, biz ony ózimizde jasap shyǵýǵa, belgili bir shekten asyp ketýge quqymyz joq. О́ıtkeni onyń árbir bóligi, tipti dóńgelegine deıin patenttelgen. О́zimiz jasap shyǵarsaq memleketter arasynda saıası daý-janjal týyndaıdy. Mamandar budan shyǵýdyń bir joly maman, saýatty mamandardy daıyndaý qajettigin aıtady. Olarǵa Almaty men Nur-Sultan qalalaryndaǵy IT parkterden bir burysh berip, álemde bar tehnologııanyń kóshirmesin jasaýǵa bolsa da ruhsat berý qajettitigin aıtady. Bizdi damyǵan elderdiń qataryna tek mramandarymyzdyń jankeshtiligimen ǵana jete alamyz.
Erık S. Raıner qarastyrǵan analız boıynsha álemdik qaýymdastyq kedeı dep tanyǵan elderdiń 5-10 jylda damyǵan elderdiń qataryna kirýge múmkindigniń joqtyǵy 1945 jyly anyqtalyp, mehanızmi qalanyp qoıypty.
Biraq odan beri 45 jyl ótse de kedeı memleket dep tanyǵan Ońtústik Koreıa, Sıngapýr sııaqty shaǵyn memleketter baı memleketterdiń qataryn tolyqtyrdy. Shıkizattary joq bolsa da ǵylymı tehnıkalyq progrestiń aǵymyna ilesip, kóshtiń aldyna shyqty. Olar halyqaralyq qaýymdastyqtardyń shekelerine kedeı memleketsiń dep shyjǵyrtyp basyp qoıǵan qarǵyz tańbasyna da qaraǵan joq. Basyna sendi. Basy tyǵyryqtan alyp shyqty.
Mysaly, osydan eki-úsh jyl buryn qazaqtyń órimdeı jas balalary áıgili iPhone telefonyn jasap shyǵaryp, quqyq qorǵaý oryndary eki aıaǵynan tik turǵan kezde sol kezde Bas prokýaratýranyń quqyqtyq statıstıka jaǵyn basqaryp otyrǵan Baǵdad Mýsın óziniń áleýmettik jelidegi paraqshasynda «Jigitter iPhone jasap shyǵardy. Bul keremet. Olarǵa tehnoparkterdiń bir buryshynan oryn berý kerek. Jeńildetilgen baǵdarlamamen nesıe berý kerek. Biz Sıfrly Qazaqstan baǵdarlamasyn bostan bosqa shyǵaryp jatqan joqpyz, Búgin balalarymyzdyń qabileti iPhone shyǵarýǵa jetse, olardyń kásipkerlik qabiletine senýge bolady» dep jazǵan.
Demek, endigi munaıǵa sený ótken kúnniń enshisinde qaldy. Joǵaryda aıtyp ótken Erık S. Raıner ıdeıasyna súıener bolsaq, Qazaqstan erteńgi kúni múlde kedeı elderdiń qatarynan tabylmas úshin tabıǵı baılyqqa senip qalmaý kerek. Adam kapıtaly ǵana bizdi kóshi bizden qozy kósh ozyp ketken elderdiń qataryna qosady...
ALMATY