Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń derekterine qaraǵanda búginde álem boıynsha 850 mln adam búırek aýrýlarynyń zardabyn tartýda. Al árbir onynshy eresek adamda ómiriniń sońǵy sátine deıin «serik» bolatyn sozylmaly búırek aýrýy (SBA) bar eken.
О́kinishtisi, 2040 jylǵa qaraı adamdardyń ómirden ozýy jóninen besinshi orynǵa shyǵady dep boljanǵan osy SBA derti jyldan-jylǵa ósýin toqtatatyn emes, eger qoǵam nazary jedel aýdarylmasa kesh bolady dep dabyl qaǵady dárigerler qaýymy. Ony kúndelikti tirshilikte ózimiz de ańdaımyz, janymyzda júrgen jandardyń búıregim aýyrmaıdy deıtini neken saıaq.
Dárigerlerdiń aıtýynsha, SBA aýrýyna júrdim-bardym qaraýǵa bolmaıdy, eger pasıent dárilerdi ýaqtyly qabyldap, densaýlyǵyna qatysty aıtylǵan keńesterdi oryndap, salamatty ómir súrýge umtylsa asqynýlardyń aldyn alýǵa bolady, al, kerisinshe tıisti mán berilmese, asqynýdyń sońy dıalızdik terapııasyz nemese búırekti transplantasııalaýsyz ómir súrýi múmkin emes búırek aýrýynyń termınaldyq satysyna deıin órshıdi. Termınaldyq saty degenimiz – qarapaıym tilmen aıtqanda, búırektiń isinip, óz qyzmetin múlde atqara almaı qalýy.
Jýyrda elordada dárigerler búırek aýrýlarymen kúres jáne onyń aldyn alý máseleleri boıynsha semınar ótkizdi. Bir qýanarlyǵy, semınarǵa qatysýshylardyń deni aýdan, aýyldardan kelipti. Oblys ortalyqtary men iri qalalarda mamandanǵan nefrologtar bolsa, aýyldarda negizinen jalpy tájirıbelik dárigerler eńbek etedi. Sondyqtan ekiniń biri búırek aýrýyna shaǵymdanatyn zamanda aýyl dárigerleri úshin máseleniń mańyzy arta túsedi. Sozylmaly búırek jetispeýshiligi nemese shamasyzdyǵynyń artýynyń sebepteri qandaı? Medısına ǵylymynyń doktory Orynkúl Narmanova derttiń basty sebepteriniń birin dıagnoz qoıylýynyń kesheýildeýine tireıdi. «Sebebi dárigerdiń aldyna kelgen pasıent bas aýrýyna shaǵymdanady, sodan nevropotologqa jiberilip, zertteý barysynda KT jasalyp, onda mıda bir oshaqtar kóringen soń kontrast arqyly qaraıyq deıdi. Al bul úshin kreatınınniń mólsheri qajet. Sóıtip kreatınınge qan tapsyrǵanda onyń mólsheriniń óskenin kórgen soń baryp negizgi aýrýdyń búırek jetispeýshiligi ekenine mán beriledi. Endi bir pasıent basym aınalady, aýyrady, boıymdy jaılaǵan álsizdik bar deıdi. Jalpy qan synamasyn alǵanda anemııa barlyǵy kórinip, ol pasıent gematologqa jiberiledi. Taǵy da kraetının mólsheri zerttelgende baryp gematolog emes, nefrologqa qaralý qajettigi anyqtalady. Endigi bir topta adamnyń qan qysymy joǵary jáne denesinde isigi bar, entigip, túnde uıyqtaı almaı, júregi aýzyna tyǵylatynyn aıtady. Mundaı naýqas kardıologqa jiberiledi. Osylaısha maman aralap, san ótelekten ótip júrgende ýaqyt ótip ketip, sozylmaly búırek jetispeýshiligi dendep ketedi. Al bul degenimiz – dıalızge baılaný. Dıalızsiz ómir súre almaıtyn adamnyń kúıin eshkimniń basyna bermesin, sebebi dıalız jasalmasa nesep boıǵa tarap, aǵza ýlanady. Sońǵy termınaldyq satysynda búırek almastyrýdan ózge jol joq. Elimizde organ transplantasııasynda kezekte turǵandardyń 70 paıyzy osy búırek almastyrýǵa muqtaj jandar. Sáıkes donordyń tabylýy qıyn», deıdi Orynkúl Jaqsybaıqyzy.
Mamandar ambýlatorııalyq-emhanalyq kómek deńgeıinde búırek aýrýlaryna shaldyqqan naýqastarǵa medısınalyq kómek kórsetý sapasynyń tómendigine baılanysty júıeli sıpattaǵy birqatar problemany atap ótti. Birinshiden, SBA-ny erte satyda anyqtaý deńgeıiniń tómendigi, oǵan joǵaryda aıtylǵan túrli mamandarǵa sabylyp ýaqyt ótkizip alý mysal bolady. Ekinshiden, otandyq medısınada SBA bar naýqastardy tolyq qamtý jáne BMSK deńgeıinde naýqastarǵa qatysty naqty nefroprotektıvtik strategııanyń bolmaýy. Al strategııasyz naýqastardyń aýrý barysyn dınamıkalyq baqylaýdyń sapasy jaıyn sóz etý de artyq. Sonymen qatar dıagnoz naqtylanyp, aýrýdyń em joly taǵaıyndalǵan kúnde SBA bar pasıentterdi ońaltýdyń jolǵa qoıylmaýy oń nátıjege jetýge qolbaılaý ekenin sóz etken dárigerler jer-jerde nefrolog-dárigerlermen qamtamasyz etýdiń tómendigin, naýqastardy transplantasııadan keıingi baqylaý boıynsha mamandardyń tapshylyǵyn atap ótti.
2016-2018 jyldar aralyǵyndaǵy derekterdi taldaý Qazaqstanda glomerýlıarly aýrýlarmen aýyratyn naýqastardyń sany jyl saıyn artyp kele jatqanyn kórsetti jáne búırek aýrýshańdyǵynyń kórsetkishi 1 mln halyqqa shaqqanda ortasha 137 quraıtyn kórinedi. Alańdaıtyndaı kórsetkish. Máselen, glomerýlıarly aýrýlarmen aýyratyn naýqastardyń sany 2016 jyly 9 697 naýqastan 2018 jyly 11 690 naýqasqa deıin, ıaǵnı 1,2 esege ósipti (2017 jyly – 10 807 naýqas). Termınaldy sozylmaly búırek jetkiliksizdigi bar (TSBJ) naýqastar sanynyń ósýi de kóńildi kúpti etedi. 2018 jyly 2016 jylmen salystyrǵanda pasıentter sany 42,5%-ǵa, 2016 jyly 6190-dan 2018 jyly 8822-ge deıin ósken (2017 jyly – 7083 naýqas).
Bul sandar SBA-nyń asa mán beretin dert ekenin kórsetedi. Jalpy búırekti aman saqtaýda qandaı amaldar bar?
– Bul aldymen adamnyń densaýlyǵyna degen jaýapkershilik. Salamatty ómir saltymen tirlik keshýdi qalypqa engizýi. Aptasyna keminde 5 kún 40-50 mınýt jaıaý júrý, onda da jaı aıańdap emes, jyldamyraq mańdaıdan ter shyqqansha júrý. Aptasyna eki ret qolǵa bir shamaly eki bótelke sý bolsa da joǵary tómen kóterý, baspaldaqpen kóterilip, tómen túsý, arnaıy otyryp-turý jattyǵýlaryn jasaý kerek. Aıaqqa yńǵaıly aıaq kıim kıip, aýa raıyna qaramastan dalaǵa shyǵyp, dene qımylyn atqarý. Qazirgi jastarda osy yńǵaı bar, olar fıtneske barady, saıabaqtar da júgirip júredi, soǵan qarap qýanamyn, bolashaqta olar osy tárbıeni balalaryna da beredi dep senemin. Al tamaqty iship alyp, dıvanǵa jantaıa ketý sizdiń aǵzańyzǵa jasaǵan eń úlken qııanatyńyz. Ekinshiden, mindetti túrde sý iship júrý. Sýdyń sapasyna mán berińiz. Qazir sý súzgileriniń de neshe túri bar, sonyń súzgileý satysy joǵary ári jıi aýystyrylatynyn ornatyp, taza sýdy kúndelikti iship otyrý qajet. Ár kılo salmaǵyna 30 ml shamasynda eseptep, keshki saǵat 19-ǵa deıin ǵana ishken jón. Áıtpese túnge qaraı búırek jumysyna salmaq túsedi. Kúnine 4 staqan sý ishse jetkilikti. Úshinshiden, jas qyryqtan asty ma, qan qysymyn jıi ólshep turý kerek. Tórtinshiden, jasy 35-ten asqan árbir jan jylyna bir ret qanyndaǵy qant mólsherin bilip turǵany jón. Sonymen birge qan quramyndaǵy gemoglobın mólsherin tekserý, sosyn tamaqtanýǵa mán berý. Tańǵy asqa botqa jep, kúndelikti rasıonǵa bir as qasyq záıtún maıyn, balyq maıyn paıdalaný, kókónister men jemis-jıdekti kóbeıte qoldanyp, qyzyl et jeýdi azaıtyp, onyń ornyna aq et jep, qus etin kóbeıtý kerek. Sonshalyqty qoldan kelmeıtin dúnıe emes, biraq biz soǵan mán bermeımiz. Al bular búırekti aman saqtaýdyń kepili der edim. Besinshiden, erte jatyp, erte turý. Adam aǵzasy óte kúrdeli jáne bir-birimen tyǵyz baılanysty, sol tepe-teńdikti buzyp almaı, aǵzańyzdy tyńdap ómir súrseńiz, tek búırek emes, ózge de aýrýlarǵa shaldyqpaısyz.
Adamdar SBA bolmasa da jıirek ózderiniń qan qysymyn kúndizgi ýaqytta birneshe ret ólshep turý kerek. О́ıtkeni kúndiz qalypty qysym túnge qaraı kóterilip ketýi múmkin. Ekinshiden, neseptegi táýlik boıynsha aqýyzdy anyqtap turý mańyzdy, bul úshin jylyna bir ret nesep synamasyn tapsyrsa jetedi. Úshinshiden, ınternette bar búırektiń qyzmetin formýla arqyly anyqtaý. Ol túk te qıyn emes, jas mólsheri, salmaǵy sosyn kreatının mólsherin engizseńiz eseptelip shyǵarylady. Osylaısha aýrýdyń aldyn ala alamyz. Taǵy bir mańyzdysy, ásirese ata-analar mán beretin dúnıe – qanty kóp, gazdy sýsyndardy ishýdi azaıtý, qantty kim-kimniń de az ǵana mólsherde paıdalanýy. Qazir balalarda da qant dıabeti jıi kezdesetin boldy, al bul dıagnozben 5 jyl aýyrǵan jannyń búıregine mindetti túrde áseri bolady. Osyny ár otbasyndaǵy ata-ana bilip, salamatty ómir súrýdi ózi de ustanyp, balalaryna da osy mádenıetti ekse deımiz. Sonda dıalızge júginýshilerdiń sany azaıady, bizdiń de basty maqsatymyz sol, – deıdi Orynkúl Narmanova.