Keńestik kezeńde Mańǵystaý tútini býdaqtap, qazany burq-sarq qaınaǵan óndiristik nysandardyń mekeni boldy.
Jer qoınaýynan munaıdy qarpyta sapyryp, irgedegi telegeı teńizdiń sýyn tonnalap tushytyp, balyqtardy úımelep, teńkıgen teńderge tıelgen júndi vagondap jóneltip jatatyn óńir búginde ekologııalyq dertke dýshar bolǵany shyndyq.
Ekologııalyq turǵyda óńirdegi eń qaýipti oryn retinde aldymen aýyzǵa «Qoshqar ata» qaldyqtar qoımasy ilinedi. Derekterde el arasynda «ýly kól» atanǵan «Qoshqar ata» qoımasyna óńirdegi Kaspıı aımaqtyq taý-ken metallýrgııa kombınatynyń úsh zaýytynyń 105 mln tonnadan astam qaldyǵy jınalǵan jáne qaldyqtar arasynda jıyntyq belsendiligi 11,2 myń kıýrı 51,8 mln tonna álsiz radıoaktıvti qaldyq bar delinedi. Mamandardyń aıtýynsha, ońtústik-shyǵys bóliginde kúkirt qyshqyly zaýytynyń óndiristik qaldyqtary, ońtústik bóliginde hımııa-gıdrometallýrgııalyq zaýyttyń radıoaktıvti qatty qaldyqtary tógilgen.
«Mańǵystaý degen bul aımaq,
Dalasy shań men qum oınaq» dep Qashaǵan aqyn jyrlaǵandaı, jeli aıaq astynan órekpı jóneletin ólkede qaldyq qoımasyndaǵy radıasııalyq qaldyqtardyń aımaqqa taralý qaýpi basym ekeni turǵyndardy jyldar boıy qorqytyp keledi. Tikenekti symdarmen qorshalyp, aınala or qazý «kúneltýge kerek» dep temir-tersek jınaǵan kelimdi-ketimdi men óris izdep jaıylyp kelgen malǵa kedergi bolýy múmkin, alaıda jolyndaǵyny julqı turǵyzyp, julmalaı úıirip áketetin jel men shańnyń jolyna tosqaýyl bola almaıtyny anyq. Biraq temir-tersek satamyn dep ústi-basyn belgisiz jara qaptap, emshi men dárigerden daýasy túspek túgili, naqty qandaı aýrý ekenin aıyra almaı denesi, terisi irigen kúıde o dúnıege attanǵandar joq emes. Bul, sol «Qoshqar atadaǵy» radıoaktıvti qaldyqtyń áseri ekeni búgin belgili. Atalǵan mańǵa jaıylatyn maldyń eti men sútiniń qaýipsizdigine, tóńirekti meken etken turǵyndardyń densaýlyǵyna esh áseri bolmaıtynyna eshkim kepildik bere almaıdy.
Bir qyzyǵy, qaýpi aıqyn ári qorqynyshty bolsa da ýly kóldi tumshalaý jumysy baıaý júrgizilip, birneshe jyldarǵa sozylýda. Aldymen qaldyq kómilgen jerdiń ústi qalyńdyǵy 25 sm temir betonmen jabylyp, onyń ústine bir metr qalyńdyqta topyraq tóselip, 20 gektardan astam aýmaq betondaldy. Jan-jaǵynan or qazylyp, ushpaıtyn qıyrshyq tas aralas topyraq tógildi, aǵashtar otyrǵyzylyp, bir kezderi qaldyq qoımasynyń shańytýyn báseńdetý maqsatynda jyl saıyn Aqtaýdyń kárizdik tazartý qondyrǵysynan 8-8,5 mln tekshe metr sý aıdalyp ta jatty...
Derekterge kóz júgirtsek, qaldyqtar qoımasynyń ońtústik jáne ońtústik-batys betinde 2015-2017 jyldary 8,2 gektar jasyl qorǵanysh beldeýi ósirilse, odan keıin 2017-2019 jyldary 30 gektar aýmaqqa, 2018-2020 jyldary 50 gektar aýmaqqa jasyl qorǵanysh beldeýi quryla bastady. Respýblıkalyq bıýdjetten bólinedi degen qarjyǵa qatysty málimet te osal emes – 2018 jyly – 2 mlrd, 2019 jyly – 3 mlrd, 2020 jyly 3 mlrd teńge, jalpy tórt jylǵa ýly kóldi zararsyzdandyrý úshin 17,5 mlrd teńge bólinedi delingen. Bul 2017 jylǵy derek, al qoımany zararsyzdandyrý jumysy odan arǵy jyldary qolǵa alyndy, demek bul jyldarda qansha qarajat bólindi degen suraq týyndaıdy?
2019 jyly Mańǵystaý oblysynyń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Dúısen Qusbekov Qoshqar ata qaldyqtar qoımasyna qatysty 2017 jyly arnaıy jobalyq-smetalyq qujattamaǵa sáıkes respýblıkalyq bıýdjetten 1 mlrd 7 mln 518 myń 159 teńge bólinip, 4 jyldyń ishinde jumys tolyq aıaqtalýy keregin, alaıda bul jobanyń tıimdiligi men qarjysy qaıtadan saraptalyp jatqanyn aıtqan edi.
– «Qoshqar ata» qaldyqtar qoımasyn tolyq zararsyzdandyrý ózekti másele ekeni ras. Osyǵan baılanysty qarastyrylǵan qarajat máselesi byltyr sheshilýi kerek edi. Alaıda jyl sońynda Qarjy mınıstrligi bul máselege tekseris júrgizdi. Tekseris qorytyndysy boıynsha «Qoshqar ata» qaldyqtar qoımasyn qalpyna keltirý maqsatynda jasalǵan jobalyq-smetalyq qujatty qaıtadan jasaqtaý boıynsha usynys aıtyldy. Qazirgi zaman talabyna saı tıimdi joldaryn da qarastyrý kerek ekenin jetkizdi. Aldaǵy ýaqytta basqa da tehnologııalar tabylyp qalýy múmkin. Osyǵan oraı jobalyq-smetalyq qujatty qaıtadan jasaý qolǵa alyndy» degen bolatyn ol.
Respýblıkadan aýqymdy qarajat bólinýinen «Qoshqar ata» qaldyqtar qoımasynyń zııan-zardabynyń qanshalyqty qaýipti ekenin jáne ony tumshalaý jumystarynyń da jeńil emes ekenin baıqaýǵa bolady.
«Bir dambaldy alty kún tiktim, áli aýy men baýy bar» degendeı, qolǵa alynǵan jumystardyń biri tıimdi boldy, biri tıimsiz boldy, nege? Memleket nazar aýdaryp otyrǵan iri jobanyń jyldardan jyldarǵa sozylatyndaı salǵyrt jasalyp, atústi qaralýy nanymdy ma? Respýblıkalyq bıýdjetten bólingen qarjy bylaı tursyn, jylyna birneshe «zaýytty ashyp, óndirisin órkendetip» jatqan, nebir baıqaýlardy ótkizip, aıshylyq alys jerlerden qyrýar qonaqty qalbalańdaı shaqyryp, quraq usha qarsy alyp, meımanasy tasyǵan Mańǵystaýda asa qaýipti oryndy tumshalaýǵa ne kedergi, álde munaıy mol mekenniń qaltasy juqa ma? Jobalyq qujattarmen jaǵalasyp, jańa tehnologııany kútip júrý keıde sózbuıdaǵa salý, ýaqyt sozýdyń syltaýy syndy kórinedi. Aýqymdy qarajat jumsalsa da aıaqtalmaıtyn, saǵyzsha sozylyp, sińirshe siresken bitpeıtin qandaı jumys? Álde, qarajat Qoshqar ataǵa jetpeı qoldy boldy ma? Ústi-ústine úımeleı túsip, «meni aıt!» dep suranyp turǵan suraq kóp. Al beıqam basshylyq pen mamandar turǵyndarǵa «túıeńdi ári jaı!» deýdi «Qoshqar ata» qaldyqtar qoımasynyń problemasyn sheshýdiń tóte joly dep túsinetin syndy...
Mańǵystaýlyqtar arasynda onkologııalyq aýrýlar, ókpe jáne júrek-qan tamyrlary aýrýlary, ıod tapshylyǵy syndy aýrý túrleri men sýısıd kóp. Densaýlyǵy jaramsyz ana men odan týatyn dimkás bala sany da az emes. Nátıjesinde, birin-biri kinálap, qyryq pyshaq bolǵan dárigerler men halyq... Árıne, statıstıkaǵa júginip ózge óńirlermen salystyrǵanda «medısınalyq jaǵdaı ana aýrýda az, myna aýrýda kóbirek» deýge bolar, alaıda eń basty tarazy – halyq, basty derek – kúndelikti kózben kórip júrgen ahýal.
Sonymen, Mańǵystaýdyń ekologııalyq ahýaly máz emes. О́ńirdegi eń ótkir de ózekti másele – «Qoshqar ata» ýly kólin tumshalap, zararsyzdandyrýǵa asyǵý kerek.
Mańǵystaý oblysy