Kitaphana – kórkem oıymyzdyń kepili

Tarıh qoınaýyna tereńdep barmaı-aq, búginniń bıiginen qaraǵannyń ózinde elimizde kitaphana isiniń keń qa­nat jaıyp kele jatqanyn kózi qaraqty oqyrman jaqsy biledi. Eń bas­tysy, qalyń kópshiliktiń kitap oqýǵa degen ynta-yqylasy arta túskeni baı­qalady. Statıstıkaǵa júginsek, sońǵy bes jyldyq kórsetkish boıynsha ulttyq kitaphananyń oqyrmandar sany jyl saıyn turaqty túrde 1000-2000-ǵa ósip otyrady eken. Máselen, 2019 jyly 20411 oqyrman tirkelse, bıylǵy 2020 jyldyń eki aıynda ǵana tirkelgen oqyrman sany 21064-ke jetken. 2019 jyldyń esebi boıynsha oqyrmandar sany 52004-ke jetip otyr. Bul sońǵy 5 jylda kitap oqýshylar sanynyń eki esege ósip otyr­ǵanyn ańǵartady.

Qazirde jastar kitaphanaǵa barmaıdy deıtin pikirler jıi aıtylyp jatady. Kerisinshe, búginde jas ta, jasamys ta, bala da, qarııa da kitap oqýǵa den qoıa bastaǵan. Tipti oqyrmandardyń basym bóligin jastar qurap keledi. Kitaphanada tańerteńnen qara keshke deıin otyratyn oqyrmandar az emes. Máselen, byltyr oqyrmandar arasynda kitaphananyń jumys ýaqytyna baılanysty saýaldama júrgizgen ýa­qytta, saýaldamaǵa qatysqandardyń arasynda kitaphananyń aptasyna jeti táýlik boıy 24 saǵat jumys istegenin qalaıtyndar kóp ekeni anyqtaldy. Ondaı oqyrmandar az bolǵanymen, kitaphana olardyń da pikirin elep-eskerýge tyrysady.

Dál qazirgi ýaqytta Ulttyq aka­de­mııalyq kitaphana qashyqtyq re­jiminde oqyrmandarǵa onlaın qyz­met kórsetýde. Bul oraıda Qazaqstannyń Ulttyq elektrondy kitaphanasy kún­­­delikti jumys istep tur. Qazir Qa­­zaqstannyń Ulttyq elektrondy kitaphana qyzmetin álemniń 60-tan astam elinen paıdalanýshylar qol­danyp jatyr. Olardyń qatarynda Qazaqstan, Reseı, Qytaı, Túrkııa, AQSh elderi bar. Sondaı-aq portaldy TMD elderi Fınlıandııa, Germanııa, Bolgarııa, Rýmynııa, Japonııa, Oń­tústik Koreıa jáne t.b. memleketter qoldanyp otyr.

Jýyrda sondaı-aq qazaqstandyq Ulttyq elektrondy kitaphana «Qa­zaq­­stannyń ulttyq jáne mádenı mu­rasynyń resýrsy retinde» atty vebınar ótkizdi. Odan bólek online kitaphana jobasy iske qosyldy. Bul joba Qa­zaqstannyń barlyq kitaphanashysy men el azamattaryna arnalady. Qazirgi zamanǵy jańa tehnologııalar boıynsha ártúrli taqyryptaǵy kúndelikti dárister ótkiziledi.

Paıdalanýshylar úshin bilimniń barlyq salasy boıynsha qazaqstandyq basylymdarǵa qoljetimdilik berildi. Atap aıtqanda, sırek kitaptar men qoljazbalarǵa, maqalalarǵa, gazetter men jýrnaldarǵa, kórkem ádebıetke, memleket jáne quqyq, óner jáne t.b. Sonymen qatar paıdalanýshylar avtoreferattar men dıssertasııalarǵa, ýnıversıtetter men ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń ǵylymı basylymdaryna, sondaı-aq kitaphana jazylǵan IPR Books jáne Euromonitor Passport tolyq mátindi derekter qoryna qol jetkizý múmkindigine ıe boldy.

Odan bólek álemdi alańdatyp otyrǵan aýyr ahýalǵa baılanys­ty ki­taphanamyz elimizge belgili aqyn-jazýshylarmen onlaın kezdesýler men dárister ótkizýdi qol­ǵa aldy. Darııa Ju­mageldınova, Ken­jehan Maty­ja­nov, Kópen Ámirbek, Dáýletkereı Kápuly syndy belgili tulǵalarmen onlaın kezdesýler ót­kizildi. Odan bólek «Apta» baǵdar­lamasy aıasynda balalardyń ártúrli baıqaýy ót­kizilýde.

Sonymen qatar YouTube jelisinde jáne basqa da áleýmettik jelilerde Qa­zaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Prezıdenttik syılyqtyń laýreaty, jýrnalıst Kópen Ámirbektiń «Abaı ─ satırık» taqyrybynda dárisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Sh.Ibraevpen, prozashy, aqyn B.Álimjanovpen, qoǵam qaıratkeri, QHA múshesi K.A.Hanmen suhbattar jarııalandy.

Jalpy kitaphananyń onlaın qyz­meti boıynsha bolashaqta da kóp­tegen jumys atqarylmaq. Aldaǵy ýa­qytta qazaqstandyq jýrnaldardyń saıttaryn iske qosý, onyń ishinde ǵylymı basylymdarǵa sholý jasaý, kitaphananyń ataýly oqý zaldarynyń ulttyq qory týraly aqparattyq saǵat, jańa termınologııalyq sózdikter men «XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan jáne álem» onlaın-sholýlar, jańa kitaptar, ádebı keshter, «Qazaqstan jazýynyń jáne kitaptarynyń tarıhy» vıdeoleksııa­lar, balalarǵa arnalǵan onlaın-poe­zııa jáne sýretter saıysy, balalar ádebıeti men ertegi terapııa onlaın dárister, aqyn-jazýshylarmen, abaıtanýshylarmen onlaın kezdesýler, sırek kitaptar men qundy qoljazbalar onlaın leksııasy, aqparattyq tehnologııalar jónindegi vebınar, Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵyna oraı onlaın konferensııa men onlaın leksııalar ótkizedi. Sondaı-aq bolashaqta kitaphana isi jáne aqparattyq tehnologııalar boıynsha qazaqstandyq jáne sheteldik jetekshi jazýshylar men sarapshylardyń onlaın leksııalaryn ótkizý josparlanyp otyr.

Álbette áńgimemiz kitaphana tó­ńireginde bolǵandyqtan bıyl mereı­toıy keń kólemde atalyp ótip jatqan Abaı atamyz týraly sóz qozǵamaı ketý múmkin emes. Jalpy abaıtaný máselesinde naýqanshylyq basym degen sóz jıi aıtylyp jatady. Alaıda bul pikir kitaphanaǵa qa­tysty deýge kelmeıdi. Abaıdy oqyp-taný naýqanshylyq emes. Pre­zıdentimiz óziniń atalǵan maqalasynda: «Abaı jyrlaryn oqý chellendji bıyl, aqyn mereıtoıy tusynda jańasha jandanady deýimizge bolady. Biz Abaıdyń «tolyq adam» tujyrymyn qaıta zerdeleýimiz kerek. Bul baǵytta ǵalymdarymyz tyń zert­teýlerdi qolǵa alýy qajet», dep jazǵan bolatyn. Memleket bas­shy­synyń bizge artqan senimin aqtaı otyryp, Abaı jyrlaryn oqý estafetasyn jańa formatta, oǵan jastardy keń aýqymda qatystyra otyryp, tartymdy ári qazirgi zaman talabyna saı etip ótkizýdi josparlap otyrmyz. Onyń ústine, atalǵan is-sharalardy naýqanshylyqqa aınaldyrmaı, turaqty túrde, jyl saıyn ótkizip turý qolǵa alynýda.

Jalpy Abaıdyń 175 jyldyǵyn toılaýdy biz jańa jyldan bastap ket­kenimiz belgili. Osyǵan oraı ki­tap­hananyń muryndyq bolýymen Che­hııanyń Praga qalasynda «Abaı» aqparattyq-mádenı ortalyǵy ashylyp, Slovakııa, Majarstan, Germanııa memleketterinde «Abaı oqýlary» ót­kizildi. Al ál-Farabıdiń 1150 jyl­dy­ǵyna oraı da kitaphana ujymy birneshe jobany júzege asyrý ústinde. Elimizdiń belgili ǵalymdary men farabıtanýshylarymen bas qosyp, arnaıy kezdesýler uıymdastyrý josparlanyp otyr.

Jalpy qazaq halqynyń baı áde­bıetimen, onyń salt-dástúrlerimen, mádenı qundylyqtarymen tanys­tyryp, nasıhattaýdyń jarqyn kó­rinisi retinde Ulttyq akademııalyq kitaphana 2016 jyldan bastap shet elderdiń ulttyq jáne basqa da iri kitaphanalarynda «Qazaqstan ádebıeti men mádenıeti ortalyǵyn ashý» ha­lyqaralyq jobasyn júzege asyryp keledi. Qazirgi tańda álemniń 33 elinde Koreıa, Qyrǵyz Respýblıkasy, Fın­­lıandııa, Majarstan, Reseı Fe­derasııasy, Armenııa, Malaızııa, Túrkııa, Qytaı, Grýzııa, Fransııa, Ja­ponııa, Shvesııa, Makedonııa, Bol­garııa, Chehııa, Italııa, AQSh (Nıý-Iork kópshilik kitaphanasy jáne Kongress kitaphanasy) Iаkýtııa Res­pýb­lıkasy, Chývash Respýblıkasy, Rý­mynııa, Iran, Argentına, Brazılııa, Ýdmýrtııa, Germanııa, Ispanııa, О́z­bekstan, Mońǵolııa, Ázerbaıjan ki­tap­hanalarynda atalǵan ortalyqtar ashylyp, oqyrmandar nazaryna usy­nyldy. Búginde bul memleketterdiń Ulttyq kitaphana qorlarynda Abaı, Shákárim, Muhtar Áýezov, Ábdijámil Nurpeıisov, Ilııas Esenberlın, Dýlat Isabekov, Smaǵul Elýbaı jáne basqa da qazaqtyń uly jazýshylary men aqyndarynyń shyǵarmalary mıllıondaǵan oqyrman qaýymy úshin qol jetimdi bolyp otyr.

Sonymen qatar kitaphanamyz shet elderdegi ortalyqtarmen ǵana emes, jergilikti kitaphanalarmen de bir­le­sip jemisti jumystar atqaryp otyr­ǵanyn aıta ketkenimiz jón. Jal­py ár óńirdiń kitaphanalarynda ólketaný jumystary jolǵa qoıylǵan. Bul – kitaphanashylar atqaryp otyrǵan eń úlken jumystardyń biri ár jergilikti  kitaphana óz óńirinen shyqqan tul­ǵalardy nasıhattaıdy, olar týraly bıblıografııa qurastyrady, jańa tehnologııa kómegimen derek bazalaryn jınaqtaıdy.

Búgingi tańda kitaphana qory 2020 jyldyń qańtardaǵy kórsetkishine sáıkes, kitaptardyń 52 paıyzyn ǵyly­mı, tanymdyq jáne basqa da ǵylymı ádebıetter qurap otyr. Bul kórsetkish kitaphananyń akademııalyq dárejesi úshin az. Osyǵan súıene otyryp elimizde ǵylymnyń joqtyǵyn nemese damymaı jatqanyn ańǵaryp otyrmyz. Qordyń qalǵan quramyn, ıaǵnı 55 paıyzyn kórkem ádebıet jáne basqa basylym túrleri qamtyp otyr.

Jalpy kitaphananyń bıyl atqa­ratyn is-sharalary bir maqa­lada aıtyp berý múmkin emes. Al­dy­men respýblıkanyń barlyq ki­tap­ha­nasynda jas masatshylar qoz­ǵalysyn qoldaıtyn «MASAT» klýb­taryn qurý jáne olardyń jumysyn  turaqty túrde júrgizip, jyl saıyn túrli baıqaý-konkýrstaryn ótkizý, «Balalyq shaqqa saıahat» qazaqstandyq kitap aptalyǵyn ótkizý, Eýrazııa ki­tap­hanalyq Assambleıasy men qa­zaq­standyq kitaphanalar Alıansy músheleriniń qatysýymen «Bizdiń Abaı» – «Our Abai» jáne «Aýylym – al­tyn tuǵyrym» kórkemsýretti almanah jınaǵyn shyǵarý, «Jaqsydan úıren» eriktiler ortalyǵyn qurý, «Qa­zaq dalasy – bir jarym ǵasyr bu­ryn» jobasyn, sondaı-aq «Kóne túrki álemine  –  Orhon eskertkishterine saıahat», «Babalar izimen» tylsym Tor­ǵaı óńirine, «Jıdebaı-Bórili – Ulylar mekenine» kitaphanalyq týrızmi júrgiziledi. Osy jobalardy júzege asyrýǵa respýblıka óńirlerindegi kitaphanashylar da atsalysqaly otyr.

Úmithan MUŃALBAEVA,

Ulttyq akademııalyq kitaphana basshysy, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor