Shámshi ǵumyrynyń beımálim betteri

Aıtalyq Aqtóbe oblystyq ákimdigi men máslıhatynyń 2007 jylǵy 11 shildedegi birlesken sheshimi boıynsha, Qarǵaly aýdanyndaǵy Aleksandrovka aýyly Shámshi Qaldaıaqovtyń atyna berilgen. Ári munda sazgerge eskertkish músin qoıylǵan. Budan eki jyl ótken soń 2009 jyly Aqtóbe qala­syndaǵy or­talyq kósheleriniń biri Shám­shi Qaldaıaqov ataýyn ıelengen.

Qandaı istiń bolsa da dem berýshisi, jana­shyry men qam­qorshysy bolmasa, onyń már­tebeli bola qoıýy ekitalaı. Osy oraıda Shámshiniń esimin ulyq­taý jáne umytpaý jónindegi sha­paǵaty mol isterdiń basy-qa­synda, esimi Aqtóbe aıma­ǵyna belgili azamat, óńirdiń ór­kendeýine súbeli úles qosa bil­gen aǵa-býynnyń qabyrǵaly óki­li – Baqyt Ǵızatov bolǵanyn bildik.

Ol 2006 jyly eń aldymen «Shámshi qoryn» qu­ryp, joǵaryda aıtylǵandaı kór­nekti kompozıtorǵa kóshe, aýyl ataýlaryn berý jónindegi máselelerge eń alǵash ret bas­tamashy, uıytqy bola bilipti. Oblystaǵy atqarýshy jáne saılanbaly organdar qor jetekshisi tarapynan bildirilgen usynys-tilekterge túsinistikpen qaraı bilgeni de parasattylyqtyń bir belgisi.

– Buǵan deıin eshqandaı máni de, maǵynasy da joq ózge ataý ıelengen kósheniń sıqy qa­shyń­qyrap tur eken. Sondyqtan sózimizdi jerge qaldyrmaıdy-aý degen kásipker azamattar men Shákeńniń esimin maqtan tutatyn ózge de janashyr jandarǵa qolqa sala júrip, Shámshi kóshesiniń asfaltin jańǵyrtyp, onyń qos qaptalynan sýaǵar aryq júıesin júrgizýge kúsh saldyq. Sonymen birge Shám­shi Qal­daıa­qov kóshesiniń basyna onyń qysqasha ǵumyr-deregi jazylǵan taqtaısha ilindi, dep eske alady sol bir qarbalas kúnder jóninde el aǵasy.

«Shámshiniń arǵy atalary jáne olardyń taǵdyry jónin­de derekterdi bilgiń kelse, aqtó­belik tarıhshy-ólketanýshy Baıan­ǵalı Qultaev pen Shámshi rýhyn asqaqtatýǵa bel sheshe kirisip júrgen azamat Arynǵazy Berkinbaevqa jolyǵýyńa bolady», degen-di bir joly habar­las­qanymda Baqyt Ǵızatov aqsa­qal. Izdegenge suraǵan degen osy emes pe? Kóp keshikpeı, ol kisilermen de kezdesip, oı-pikir bólisýdiń sáti tústi.

Sodan kóńilge túıgenimiz Aqtóbeniń ejelgi tarıhyn, onyń keshegisi men búgingisin shejiredeı shertetin Baıanǵalı aǵamyzdyń aıtýynsha, Shámshiniń arǵy atalary qazirgi Qarǵaly aýda­ny aýmaǵyndaǵy Jaıyq óze­nimen shek­tesetin tusynda ǵu­myr keshipti. Olar dáý­letti, ózde­riniń aq-adal eńbekterin qu­raı bilgen óte eńbekqor adam­dardyń bol­ǵany ólke tarıhynda taıǵa tańba bas­qandaı ja­zyl­­ǵan. Jıyrmasynshy jyl­dardyń orta shenin­de baı-ký­lak­tardy tap retinde joıý jó­­nindegi sholaq saıasattyń sal­dary Shámshi Qaldaıaqovtyń arǵy atalaryna da tıip, olardy qý­ǵynǵa túsirý áreketteri oılastyryla bastaıdy.

Sony sezgen eńbekqor jandar qolda­ryndaǵy malyn satyp, bir túnde tutas aýyl bolyp, qazaq topyraǵynyń ońtústik jaǵyna qaraı baǵyt alady. Mundaǵy basty oı-maqsattary Qytaı shekarasyna qaraı ótip ketý eken dep jalǵastyrdy budan ári óz sózin B.Qultaev. Áıtse de ońtústikte Jaıyqtyń boıyn jaılaǵan jaǵalbaılylardy baısyń ba, kedeısiń be dep eshkim betten alyp, jaǵasyna jarmasyp jat­paǵandyqtan, olar sol jaqta tu­raqtap qalyp qoıady. Sodan soń, eki-úsh jyl ótkennen keıin kún sáýleli ońtústik óńirinde, ıaǵnı budan tup-týra 90 jyl buryn sonaý 1930 jyldyń 15 tamyzy kúni Shámshi dúnıege keledi.

«Mine, halqymyzdyń maqtan tutar uly­nyń arǵy atalary taǵ­dyrynyń qysqasha tarıhy osyndaı» dep aıaqtady óz oıyn Baıan­ǵalı aǵamyz. Sh.Qal­daıaqovtyń arǵy atalary men óz ǵumyrynyń beımálim betteri týraly áńgime qozǵalǵan kezde onyń mektep bitirgennen keıin Qaplanbek mal dárigerlik tehnıkýmyna túsip oqyǵany ári ony oıdaǵydaı aıaqtap shyqqandyǵy jó­nindegi ǵumyr-dereginiń bir úzigi oqyr­man­dar úshin tyń derek bolady degen oıdamyz.

– Tehnıkýmdy bitirgen soń Shámshige Aqtóbe oblysynyń Muǵaljar aýdanyna qarasty «Temir» sovhozyna joldama be­rilgen. Ol osy joldamaǵa sáı­kes ata­mekenine kelip, Keńes ar­mııa­sy qataryna alynǵan kezge deıin bir jyldan astam ýaqyt boıy zootehnık bolyp qyzmet etken. Sodan soń osy jerden ásker qataryna shaqyrylyp, azamattyq boryshyn jerdiń túbi Sa­halınde ótegen. Keýdesi saz ben yrǵaqqa toly jas maman ózine júktelgen jumysty tııanaqty atqaryp, sonymen bir mezgilde shekti aspabyn arqalap júrip, shopandar aýylyna atpen baryp olardyń kóńilin kóterýdi de umytpapty. Qazirgi ýaqytta qatary sırep qalǵan sol dáýirde bir sovhozda birge qyzmettes bol­ǵan aqsaqaldardyń aıtýyn­sha, Shámshi alystaý bolsa da, óz naǵashy-jıenderin taýyp, olar­men jaqsy syılasyp, aralas-quralas bolyp, bir jyl­dan asa abyroıly qyzmet atqa­rypty, dep tujyrymdady óz es­te­ligin «Shámshi qorynyń» jetekshisi.

Taǵy bir aıta keterlik má­sele, atalǵan qor janashyry búginde jasynyń ulǵaıyp qal­ǵanyna qaramastan, Shám­shi Qaldaıaqovqa Aqtóbe qala­synda eskertkish ornatý jó­nindegi usynys-ti­legin jer­gilikti atqarýshy organ ókil­derine jetkizipti. Áıtse de, onyń naqty qaı jerge, qashan turǵyzylatyny ázirge belgisiz kúıinde qalyp otyr.

– Eger bul másele sheshimin tapsa, ja­ǵymdy jaıt óner ıesiniń, hal­qymyzdyń maqtan tutar ta­lantty ulynyń týǵanyna 90 jyl tolýyna oraı ta­masha tartý bo­lar edi, deıdi Baqyt Ǵızatov.

Biz osy maqalany jazý ús­tinde óńir mádenıeti men ón­eriniń tamyrshysy, máde­nıet salasynyń ardageri, kánigi óner zert­teýshisi Erkin Qurman­bek aǵamyzǵa jolyǵyp, kompozı­tordyń ónerdegi jolyna qatys­ty este qalarlyqtaı jaıttar­dy aıtyp berýin ótingen edik. Ol kisi az-kem oıla­nyp otyr­dy da, sonaý 1956 jyly Shám­shi Qal­daıaqovtyń «Meniń Qazaq­stanym» áni tuńǵysh ret keý­desin jaryp shyqqan kezde onyń taǵdyry tym aýyr bol­ǵany jónindegi áńgimeni hal­qymyzdyń aýzy dýaly azamattarynan estigenin aıtyp berdi. Erekeńniń bul ánge qatysty qynjylysynyń túp tórkini tómendegideı bolyp shyqty.

– KSRO-ny Nıkıta Hrýshev basqarǵan jyldary birtutas qazaq jeri tý-talaqaıǵa túse jazdap, soltústik oblystardy Re­seıge, Mańǵystaýdy Túrik­menstanǵa, ońtústik óńirlerdi О́zbekstanǵa berý jónindegi ımperııalyq astamshyldyq beleń ala bastady. Sóıtip qazaq jerin bólshekteý jónindegi zymııan saıasat er men jerdiń, týǵan topyraq, keń-baıtaq dalamyzdyń tutastyǵyna qaýip tóndire tústi. «Meniń Qazaqstanym» dál osy tusta shyǵarylǵan. Taǵy qyn­jylarlyq jaıt, Shámshi óz týyndysyn qaıda aparsa da ony eshkim qabyldamapty. «Mádenıet jáne turmys» jýrnalyna usynsa, baspaı qoıady. О́ıtkeni «keń-baıtaq elim bar, oǵan qarashy» deý sol dáýirdiń ıdeologııalyq ólshemine sáıkes kelmeıtin. Iаǵnı osy áni arqyly Shákeń sol kezdegi Máskeý bıligine qarsylyq kórsetti dep túsinýimiz kerek. О́z elin shy­naıy súıetin, oǵan jany ashıtyn adal uly ǵana osyndaı ór minez tanyta alady. Sony Shámshi Qaldaıaqov jasady desek, qatelespeımiz. Mundaı batyl qadamdy Shámshiniń óz elin qorǵaýǵa degen umtylysy men otanshyldyq rýhynyń bıiktigi, saıası erik-jigeriniń moldyǵy dep qarastyrý da qajetti is.

Sol bir jyldarda Shákeń Qazaq radıo­synyń ánshisi Ja­mal Omarovamen rýhanı-shyǵar­mashylyq turǵyda túsinis­tik pen ún­destik taýyp júripti. Sonymen bir kúni Ja­mal apaıǵa kompozıtor: «bir án shyǵaryp edim, tyńdap kórińizshi» demeı me? Sóıtip Shámshi Jamal apaıǵa jańa ánin oryndap beredi. Sol kezde Jamal apaı: «Shámshi bul ánińdi maǵan buǵan deıin nege ákelmeı júrsiń? Neden seskendiń? Tu­nyp turǵan týǵan jerdiń áýeni ǵoı mynaýyń. Dúnıe aınalyp ketse de, men myna ánińdi radıodan oryndaımyn», dep ataqty ánshi Jamal Omarova janyp túsedi. Solaı bolady da. Án halqymyzdyń tamasha ánshisi Jamal Omarovanyń oryndaýynda Qazaq radıosynda al­ǵash shyrqalǵannan keıin elge keńinen taralyp ketedi. «Mine, Shámshi Qaldaıaqov óziniń eli men jeri aldyndaǵy azamattyq paryzyn osylaı atqaryp edi. Sol kezde Shákeń jıyrma altyda, al ánniń sózin jazǵan aqyn Jumeken Nájimedenov ne bá­ri jıyrma bir jasta eken», dep aıaq­tady óz áńgimesin Erkin aǵamyz.

Mine, bıyl týǵanyna 90 jyl tolyp otyrǵan qazaq mýzyka óneriniń patrıarhy Shámshi Qal­daıaqov ǵumyrynyń keıbir beımálim beti men qazir Qa­zaq memleketiniń ánuranyna aınal­ǵan «Meniń Qazaqstanym» týyndysyna qatysty keıbir derek osyndaı.

AQTО́BE