Baıanaýyldyń týrızmi – tabıǵatyn saqtaýmen mańyzdy

Byltyr Úkimette elimizdiń týrıstik salasyn damytýdyń 2019-2025 jyldarǵa arnalǵan mem­lekettik baǵdarlamasy beki­tildi. Baǵdarlamaǵa engen 10 eń perspektıvaly týrıstik baǵyt­tardyń qatarynda Baıanaýyl ký­rort­tyq týrıstik aımaǵy da bar.

Osy jaqsy bastamaǵa oraı ob­lys­tyq Týrızmdi damytý jáne sport basqar­masy eko­logııa, kó­rik­tendirý, áýejaı, jol, ın­fra­qury­lymdardy jasaý, ınvestor tartý, marketıng, jarnamalaý sııaqty baǵyttarmen jumys jasaýdy jos­parlapty. Bul 10 baǵyt bo­ıynsha respýblıkalyq bıýdjetten 17,5 mlrd teńge bólinbek, 30-dan astam joba da belgilendi.

Bul qyrýar qarjy demalys aıma­ǵynda ınfraqurylym salýǵa, joldardy jóndeýge, elektr jelisin tartýǵa, kúsh­tik trans­formatorlar, vakýým­dy ajy­­­rat­qyshtar, kabel ónim­deri, tirek­terge arnalǵan irge­tas­tar, temirbe­ton­dar tur­ǵyzý­­ǵa jumsalatyn bolǵan. Bıodáret­hanalar, oryndyqtar, qoqys jınaýǵa arnalǵan konteınerler ornatylady. Jańa demalys úıleri, keshender men korpýstar boı kóteredi dep jospar túzildi.

Máseleniń mánisine kelsek, Úkimettiń týrızm salasyn da­my­týǵa arnalǵan mem­lekettik baǵ­dar­lamasy arqyly júzege asyrylatyn Baıanaýyldaǵy demalys aımaǵyndaǵy bul jerler áli «Baıanaýyl» ulttyq parkine tıesili. Jobalardy iske asyrý úshin jer bólikterin aýdan ákimdiginiń qaraýyna ótkizý kerek eken.

Park aýmaǵynyń aýdan orta­ly­ǵy tusyndaǵy negizgi bóligi 50 myń 688 gek­tar jer. Tabıǵı park elimizdiń Aýyl sharýa­shyly­ǵy mınıstrligine qarasty Or­man sharýashylyǵy komıtetine qaraıdy.

Elimizdiń zańnamalaryna sáı­kes, «Erekshe qorǵalatyn jerler­di» sheteldik ınvestorlar da tu­raq­ty paıdalanýshy retinde ala almaıdy.

Árıne Ulttyq saıabaqtyń bas­ty maqsaty – erekshe qorǵalatyn, álem­de sırek kezdesetin janýar­lar men ósim­dik­terdi qorǵaý. Aýmaq­­ta kóptegen ar­heo­logııalyq es­kert­kishter, qola dáýi­rinen qal­­ǵan qorǵandar, tastaǵy jazý­lar men tańbalar, úńgirler bar. Erek­she qorǵalatyn tabıǵı aýmaq­tar­daǵy týrıstik qyzmetti ret­teıtin negizgi normatıvtik quqyq­tyq akti­ler «Erekshe qorǵalatyn ta­bı­ǵı aýmaqtar» týraly zań, Jer jáne Orman kodeksteri bar.

Mysaly, jańa baǵdarlamada mem­­lekettik tabıǵı qoryq aýma­ǵynda qorǵaý­dyń qoryqtyq re­ji­mi ornatylady, memlekettik tabı­­ǵı qoryqtyń qyzmetimen baı­la­nysty emes ǵımarattardy (qury­lys­tardy), joldardy, qu­byrlardy, elektr berý jeli­lerin jáne basqa kommý­nıkasııalar men obektilerdi salýǵa tyıym salynady delingen.

Sondyqtan park mamandary demalys aımaǵyna ınfraqu­ry­lymdardy jasaǵan kezde jer bederleriniń erekshelikteri eske­rilýi qajet deıdi. Osydan eki-úsh jyl buryn arnaıy qarjy bólinip, demalys aımaǵyna kire beris aýmaqqa avtoturaq salyndy. Biraq taǵy da sol – jer máselesi, avtoturaqty parktiń ıeli­gine berý shart.

Jergilikti bıolog, ǵalym Qa­­nat­bek Altaevtyń aıtýynsha, ul­ttyq parkterge týrısterge arnal­ǵan eko-týrızm, me­dı­­­­sı­nalyq,tarıhı-tanymdyq týrızm ba­ǵyt­­­taryna arnaıy ın­fraqurylymdyq baǵ­dar­lamalar qajet. Baıanaýyl aı­ryq­sha qor­ǵalatyn rekreasııalyq aı­maq bol­­ǵandyqtan, qorshaǵan ortany qorǵaý mindet. Tabıǵat qorǵaý sha­­ra­­­­­la­­ry­nyń jetkiliksizdigi, zama­naýı ınfraqurylymdardyń bolmaýy, ma­ńaıynda ornalasqan aýyldarda káriz júıeleriniń salynbaýy – tabıǵatqa zııan.

Iаǵnı Ulttyq park aýmaǵyna qaras­ty demalys aımaqtaryn týrıs­tik tur­ǵydan paıdalaný, demalys úıleriniń qyz­meti eli­mizdegi zańnamalar negizinde ret­telýi qajet. Zań talap­ta­ryn­ oryndamaı demalys aı­ma­­­­­­­ǵy­nan jerdi jalǵa alyp, óz ká­si­­­­bin jasaýshylar tabıǵatqa zııan keltiredi. Jasybaı kóli ja­ǵasyndaǵy je­ke­menshik demalys úılerinen, dámhanalardan shyǵatyn qaldyq sý qaıda barady, kólge quıylýda.

Týrızm basqarmasynyń máli­metinshe, demalys aımaǵynda kól jaǵalaı oryn tepken demalys úıiniń ıeleri «Erekshe qorǵala­tyn tabıǵı aýmaqty» maqsatty paı­dalanǵandary úshin memleketke tıisti mólsherde salyq tóleı­di. Jasybaı kóli mańyndaǵy «Qa­zaqstan alıýmınııi» AQ-nyń­ «Krıstall» demalys úıi, Aq­sý ferroqorytpa zaýytynyń, Eki­bastuzdaǵy «Bogatyr» keni­shiniń demalys úıleri halyq­ara­lyq ta­laptarǵa saı.

– Salyq tóleıdi degen aq­talý emes. Jalpy,týrısterdi Jasy­baı, Toraıǵyr, Sabyndy ja­ǵa­laýyna jeke-jeke bólip, úsh jerge ornalastyrǵan jón. Sý men káriz júıeleri ınfraqury­lym­dary jasalmaı kólderdiń, demalys aýmaǵynyń tazalyǵy saq­talmaıdy, – deıdi Qanatbek Altaev.

Al «Aqjan» týrıstik aqpa­rat­tyq ortalyǵynyń basshy­sy, týrızm salasynyń arda­geri Jumageldi Dúısekeev Baıan­aýyl­dyń ekologııalyq qazirgi jaǵ­daıyna alańdaýly.

Aıtýynsha, Baıanaýylda Ult­tyq tabıǵı park 1985 jyly ashyl­dy, sol kezdegi málimet boıyn­sha Jasybaı kóliniń túbi 4-6 metrge deıin kórinetin bolǵan.

– Qazir sý nege laı? Jalpy, tabıǵatty kútýdiń, oǵan túsetin salmaqtyń belgili mólsheri bar. Ulttyq parktiń aýmaǵy 60 myń ga bolsa, sonyń 14-aq myń ga jerine týrısterge kelýge ruqsat berilgen. Zańdylyq boıynsha jazǵy demalys 3 aı ýaqyt ishinde 14 myń ga jerge demalýǵa 35-40 myńdaı týrıst kelýi tıis. Qazir Jasybaı aýmaǵynda 150-200 myń týrıst demalady. Bul jaǵdaı tabıǵatqa antropogendik áserin tıgizýde. Kóldiń sýynyń laılanýy demalýshylardan kelgen zalal, – deıdi Jumageldi aǵamyz.

 Mysaly, bir ǵana Jasybaı kóliniń aýmaǵynda 24 qonaqúı, 40-tan asa dúńgirshek, dámhanalar bar. Infraqurylymy joq demalys aımaǵynda demalýshylar sanynyń kóbeıýi, osynshama qonaqúıdiń ornalasýynan kólge, tabıǵatqa zııan kelýde.

– Baıanaýyldaǵy týrısterge demalýǵa laıyqty oryndar Toraıǵyr, Sabyndy kólderiniń aýmaǵyn nege iske qospasqa? Qa­byl­danǵan baǵdarlama arqyly osy máseleni iske qosýymyz kerek. Osy joba arqyly Jasy­baı kóli aýmaǵyna túsetin tý­rıs­tik áleýettiń salmaǵyn bó­li­sýge, azaıtýǵa tıispiz, – deıdi Juma­geldi Dúısekeev.

Al Toraıǵyr kóliniń jaǵa­syn­daǵy Toraıǵyr aýylyna Anglııa, Fransııa, Qytaı, Ońtús­tik Koreıa, Kanada, Brazılııa eli­nen jyl saıyn týrıster keledi eken. Ekzotıkalyq, jabaıy tabı­ǵatymyz sheteldikterdi qat­ty qyzyqtyrady. Sheteldik týrıs­terdi, alpınısterdi jyp-jyltyr jartasty, jaqpar tasty Aqbet taýy qyzyqtyra shaqyrady. Kól jaǵasynda teńiz deńgeıinen esep­tegende bıiktigi 1026 metr­den asatyn, eni 7 shaqyrymdaı taý batystan shyǵysqa qaraı 17 shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Baýraıynda Toraıǵyr, Sabyndy, Jasybaı kólderi jarqyraıdy. Bulaqtary sansyz.

Han Abylaı úsh júzdiń basyn qosyp qalmaqty jeńgenin toılaǵan Baıanaýyl, Sabyndy kól basynda:

Úsh júzge shyqty Abylaı han saılanyp.         

Myń jeti júz otyz tórtinshi jylynda edi,

Úsh júzdiń basyn qosqan jıyn edi, – dep jyrǵa qosqan Sa­byndy ­kóldiń jaǵasy tanymdyq-tarıhy týrızmge suranyp-aq tur. Kól jaǵasynda Abylaıdyń «kók jartasy» degen jartas qalǵan.

Endigi másele – Úkimet qabyl­daǵan baǵdarlama kólderi lastan­ǵan, shaǵyn bıznes nysandary shashyrańqy ornalasqan, zamanaýı ınfraqurylymy joq demalys aıma­ǵyn nazarǵa alý. Bul baǵdarlama aldaǵy ýaqytta Baıanaýyldyń týrızmi qandaı bolmaq degen suraqqa jaýap berer.

Park qyzmetkerleri indet taraǵan dál osy ýaqytta arnaıy jumys tobyn quryp, demalys aıma­ǵyndaǵy saýda oryndarynyń jalgerlerine medısınalyq tek­seris­ke qoıylatyn talaptardy kúsheıtý qajet. Jergilikti polı­sııanyń qoǵamdyq tártipti saq­taýdaǵy jumysy durys jolǵa qoıylsa degen ótinishterin bildi­rýde.

О́ıtkeni demalýshylardyń kóbi shatyr-kúrkelerin, turmys­tyq zattaryn tıep alyp keledi. Kólik­terine túneıdi. Kól jaǵa­synda samaýryn qoıyp tútin­detip, tipten qazanǵa et asqysy kele­tinder de bar eken.

Keıbiri «MAN», «VOLVO» se­kildi sheteldik avtobýstar ishi­ne kereýetter ornatyp, jatyn­jaı da jasaıdy. Aýmaqta kúr­keler tigiletin arnaıy oryn bel­gilengenimen, ol talaptardy eskermeıdi. Zańnama júzinde týrıstik normatıvtik-quqyqtyq aktiler bolmaǵandyqtan, demalý erejelerin buzý oryn alýda.

Bizdi ár baıanaýyldyqtyń «týrızmniń damyǵany jaq­sy, biraq tabıǵatty saqtap qalýy bárinen de mańyzdy» degen shy­naıy patrıottyq sezimderi qýan­tady. Keseneleri alystan kóz tartqan arýaqty ata-babalarymyz, batyrlar jatqan jerdi, taý-tastardy, tarıhı úńgirlerdi saqtap, tabıǵatty qyzǵyshtaı qorǵaıdy. Ata-babanyń qoltań­basy qalǵan taýdyń tastaryn qo­paryp, tasyp áketkender zań júzinde jazalansa deıdi.

Iá, týrızm – qazirgi kúni álem­de­gi óte tabysty salalardyń bi­ri. Ha­lyqtyń ómir sapasyn anyq­­taı­tyn áleýmettik faktorǵa aı­­nal­dy. Týrızmniń damýy – ár eldiń mádenı salt-dástúrleriniń saqtalýyna, qolóneriniń jańǵy­rýyna, tarıhyn bilýge yqpal jasaıdy. Baıanaýyldaǵy týrıs­ter jıi baratyn orynnyń biri – Qońyráýlıe úńgirine baratyn jolǵa baspaldaqtar ornatyldy.

Jalpy, Baıanaýyldyń týrıs­tik áleýeti keń, múmkindigi jetedi, biraq zańdylyqqa saı paıdalana almaı kelemiz. Mysaly, oblys ortalyǵynan Baıanaýylǵa jetkizetin jyl saıyn kóktemgi tasqyn astynda qalatyn respýb­lıkalyq joldy kútip ustaý-týrıs­tik áleýettiń negizgi tamyry deýge bolady.

 Keshegi kúni oblys ákimdiginde ótken jıynda óńir basshysy Baıan­aýyldaǵy Jasybaı, Sabyndy jáne Toraıǵyr kólderin aralap kórgenin, biraq týrıster úshin qarapaıym jaǵdaı da jasal­ma­ǵanyn aıtty. Jańa jos­pardy ja­samas buryn aldymen qolda bar ınfraqurylymdy qosyp, daıyndyǵyn tekserip almaq.

– Qazir oblystyq Týrızm bas­qarmasy, aýdan basshylyǵy jáne osy salaǵa jaýapty orynbasarym kýrorttyq aımaqty damytý josparyn daıyndaýda, – dep atap ótti oblys ákimi Ábilqaıyr Sqaqov.

Bıylǵy jyly kýrorttyq aımaqta 30 shaqyrymǵa jýyq jolǵa asfalt tóseledi, 13,5 sha­­­qyrym elektr jelisi jáne 52 kılometrge jýyq sý qubyry sa­lynady. Jazǵy maýsymnyń ashylýyna deıin Áýlıe bulaq, Qońyr áýlıe úńgiri aýmaqtaryn abattandyrý jumystary bas­taldy. Toraıǵyr aýylynan kól jaǵajaıyna jáne Qońyr áýlıe úńgirine deıin jol salynýda.

Bul endi ádettegideı, jyl saıyn estip júrgen josparlar bolǵandyqtan, tańyrqaǵan joq­pyz. Baıanaýyldyń týrızmi onsyz da tolyp jatqan joba-jos­­parlarǵa táýeldi. Oblys ákim­deri aýysqanda qyrýar qarajat jum­salǵan joba-josparlar da ózgeretini belgili.

Kúmándi jobalar jaıynda gaze­timizde biz de jazdyq. Qa­zir burynǵy oblys ákimi Bolat Baqaýovtyń qysqy týrızm aı­maǵyn jasa­maq­shy bolǵan Myr­­za­shoqy jobasy arnaıy sertıfıkattaýdan ótpegen shaǵyn aerodrom máselesimen quqyq qorǵaý oryndary aınalysýda.

Árıne biz maqala jazý bary­synda Baıanaýyldyń týrız­min túkke alǵysyz etkimiz kelip otyr­ǵan joq. Kerisinshe, kemshi­likter jaqsy istermen jalǵasyp, jarasym tapsa jón bolar edi.

Pavlodar oblysy,

Baıanaýyl aýdany