Nobel kimge buıyrady?

Enn Karson. Myń da toǵyz júz elýinshi jyly Torontoda ómirge kelgen Karson brıtandyq ádebıetshi Kennet Doverden sabaq alǵan. Poezııa men esseıstıkada sátti jazyp júrgendikten, búginde ony aǵylshyntildi oqyr­­man tiri klassıkke balaıdy. Karson Gerodotty kóp oqýǵa hám elik­tep-solyqtaýdan tura qa­shýǵa úndeıdi. Jáne ár jazýshy delete pernesin qoryqpaı, ra­hat­tana basý kerek, deıdi. Sóz-aq.

Enn Karsonnyń atyn shy­ǵar­ǵan – óleń túrindegi «Qyzyl­dyń avtobıografııasy» («Avtobıo­grafııa krasnogo») romany. Al orys oqyrmanyna esseleri men óleńi arqyly tanymal.

Marız Konde. Bul fransýz jazýshysy romanıst qana emes, qoǵam qaıratkeri retinde de ataqty. Ol, ásirese áıelder qul­dyǵy taqyrybyna jıi aralasyp, qaýzap júr. Konde kez kelgen zombylyq qoǵamdy qurtyp, moraldyq shekarany túbegeıli joıady dep sanaıdy.

Kondeniń «Men Tıtýba, Sa­lem­niń mystany» («Iа, Tıtýba, vedma ız Salema») atty romany orys tilinde oqylyp júr. Bul qaranásildi kúńniń Salemde ótken qasiretti oqıǵasyna qu­rylǵan.

Djan Sıýe. Laqap atymen ta­nylǵan qytaılyq qalamgerdiń shyn aty Den Sıaohýa. 80-jyl­dardan bastap onyń shyǵar­malary «Jenmın vensıýe» jáne «Chjýngo» bedeldi jýrnaldarynda jarııalanǵan. Sıýzan Zontag Djan Sıýeni Qytaıdaǵy Nobel syılyǵyna laıyq jalǵyz qalamger dep ba­ǵalady. Ol AQSh pen Eýropada Frans Kafkanyń dástúrin jal­ǵastyrǵan avtor retinde asa ta­nymal (byltyr onyń romany Býker syılyǵynyń long-paraǵyna engen). Al Reseıde onyń «Taýdaǵy lashyq» («Hı­jına v gorah») atty bir ǵana áń­gimesi aýdarylǵan.

Harýkı Mýrakamı. Japon­dyq áıgili qalamgerdi búginde bilmeıtin adam joq shyǵar, sirá. Nobel syılyǵyna burynnan úmitti Mýrakamı bári-bárinen ma­rapatqa bir taban jaqyn júr­gen avtor. Eýropalyq kel­bettegi qoǵamdy jazatyn ol  japon mádenıetiniń sheńberinen shyǵyp, batystyq stılde qala­myn erkin silteıdi. Zamanaýı post­modernızm aǵymynda áıdik atanǵan Mýrakamı osy kúnge deıin 14 roman, 12 áńgimeler jı­naǵy, balalarǵa arnalǵan bir kitap hám non-fıkshen janrynda bes shyǵarma jazdy. Álem­niń 50-den astam tiline aýdarylǵan avtor shyǵarmalary mıl­lıon­daǵan tırajben basylyp shyq­ty. Búgingi oqyrmannyń tilin taýyp, talǵamyna saı jazatyn Mýrakamı jetpis birinde Nobel syılyǵyn alyp jatsa, tańǵalmańyz.

Lıýdmıla Ýlıskaıa. «Rýskıı Býker» syılyǵyn alǵan tuńǵysh áıel jazýshy Ýlıskaıa 1992 jyly jarııalanǵan «Sonechka» povesinen soń asa tanymal boldy. Keıin «Medeıa men onyń balalary» («Medeıa ı ee detı») romany da qatty oqyldy. Ýlıs­kaıanyń keıipkerleri kóbine ózin ózi qamshylap, ózin ózi alǵa súı­rep otyratyn adamdar. Ar sotynyń aldyna jıi baratyn keıipkerler. Tipti keıde uzaq ún­sizdikte júredi: máńgilik su­raqtardyń jaýabyn izdeıdi.

О́zindik áńgimeleý mánerimen erekshelenetin reseılik jazýshy álemniń 25 tiline aýda­rylǵan. Búginde Ýlıskaıa shyǵar­­ma­shy­lyq­tan bólek qoǵamdyq jumys­tarmen de aınalysyp júr.

Margaret Etvýd. Kanadalyq aǵylshyntildi jazýshy, aqyn, synshy hám femınıst Etvýd alǵashqy kólemdi marapatty 1987 jyly antıýtopııalyq «Malaıdyń áńgimesi» («Rasskaz slýjankı») atty romany úshin alǵan (bul shyǵarmanyń je­lisimen 2017 jyly serıal tú­sirilgen). Shyǵarmashylyq jolyn 16 jasynan bastaǵan ol bú­ginge deıin túrli janrda qalam tartty. Saıası hám ekologııalyq taqyryptaǵy esselerimen de kózge tústi. Tabıǵat-anany qor­ǵaýda jazýymen belsendilik tanytyp júrgen Etvýdtyń da Nobelden úmiti bar.

Djordj R.R.Martın. О́tken jyly Nobel syılyǵyna úmit­kerlerdiń tizimine abaısyzda qosylǵan Martın «Muz ben ottyń áni» atty epıkalyq sık­lymen ataqty bolǵan edi. Za­manaýı fantast jazýshy osyǵan deıin «Hıýgo», «Nebıýla» jáne «Lokýs» sekildi kóptegen áde­bı syılyqtardy ıelendi. Martın tvorchestvosy japondyq hám ıspandyq synshylardyń qalamyna da ilikken. Al 2011 jyly Time jýrnaly ony álem­degi eń yqpaldy adamdardyń qa­ta­ryna qosty. Eger Martınniń qoǵamdaǵy abyroıyn eskersek, Nobel syılyǵyn aıaqasty alyp ketýi de ábden múmkin.

Bizdiń boljamymyzdan bó­lek,bıylǵy Nobel syıly­ǵy­na laıyqty fantastıka, fentezı janryndaǵy jazýshylar da jıi aýyzǵa alynyp júr. Ásirese Nıl Geıman, Stıven Kıng hám Djoan Roýlıng. Kúzde jarııalanatyn qasıetti qaǵazda kimniń aty jazylyp, kimniń baǵy janatynyn kim bilsin?! Degenmen, sońǵy ýaqytta álemdik arenada jazýshylyq qýatymen kózge túsip júrgen aqyn-jazý­shy­lardy qadarı-halimizshe tú­gendep, ba­ǵam­dap kórdik. En­di­gisi ýaqyt enshisinde...