«Abaı akademııasynyń» alǵashqy kitaptary

Akademık Erlan Sydyqov óz sózinde bıyl ýnıversıtettiń tikeleı qar­jy­landyrýymen «Abaı akademııasyn­da» 18 arnaıy jobany iske asyrý qol­­ǵa alynǵanyn, osy oraıda búgin L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnı­ver­sıtetimiz úshin tarıhı mańyzy joǵary kún ekenin atap ótti.

«Búgingi tusaý keserdiń mańyzdy tusy – «Abaı akademııasy» ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynda oryndalǵan arnaıy jobalardyń aıasynda ázirlenip, baspadan jaryq kórgen akademııalyq basylymdardy oqyrman qaýymǵa usyný. Bul basylymdar arnaıy «Abaı akademııa­sy» serııasy dep atalady.

Eýrazııa ýnıversıteti «Abaı akademııasy» serııasy arqyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev­tyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Q.K.Toqaev­­tyń «Abaı jáne HHI ǵasyr­da­ǵy Qazaqstan» baǵdarlamalyq maqa­lala­rynyń negizgi konsepsııalyq ıdeıa­laryn, Abaı Qunan­baıulynyń 175 jyldyq mereıtoıyn ótkizý jónindegi jalpyrespýblıkalyq jospardy iske asyrýǵa úles qosýdy kózdeıdi», dedi Erlan Báttashuly.

Sodan keıin Memleket basshysy bas­tamasymen ýnıversıtet janynan «Abaı akademııasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýty qurylǵanyn, bul ǵylymı qurylym «Abaı Qunanbaıuly murasy jáne qazirgi Qazaqstan: jańasha aspektide júıeleý, taldaý jáne basylymǵa daıarlaý» atty keshendi ǵylymı jobany júzege asyrýdy qolǵa alǵanyn jetkizdi.

«Joba aıasynda ǵumyrnamalyq zert­teý­lerdi, aqyn shyǵarmashylyǵy týraly monografııalardy, dereknamalyq eńbekterdi, jańa tehnologııalyq jetis­tikterge negizdelgen oqý-ádistemelik ju­mystardy tanymdyq serııa­lyq basylym túrinde zııaly qaýymǵa, ǵylymı ortaǵa, barlyq deńgeıdegi bilim alýshylar men kópshilik áleýmetke usynbaqpyz. Basty maqsatymyz – abaıtanýǵa qatysty jańa sıpattaǵy san qyrly aspektidegi ǵylymı zertteýler arqyly búkil qoǵamǵa, ásirese jastarǵa Abaı murasyn jan-jaqty nasıhattaý men tanymaldandyrý, bolashaq jarqyn isterge jol salý», dedi moderator Erlan Sydyqov.

Tanystyrylym barysynda «Abaı akademııasy» serııasy boıynsha ja­ryq kórgen kitaptardyń lentasy qıy­­lyp, belgili abaıtanýshy ǵalym, fı­lo­logııa ǵylymdarynyń doktory,­ pro­fessor Tursyn Jurtbaı men QR UǴA koorespondent-múshesi, zań ǵylymdarynyń doktory, professor Nurlan Dýlatbekovke sóz berildi. Qos ǵalym irgeli zertteýlerdiń qundylyǵy týraly túıindi oılaryn aıtty.

Moderatordyń aıtýynsha, Abaı Qunan­baıulynyń shyǵarmashylyq mu­rasyndaǵy jasampazdyq ıdeıalar eli­mizdiń birligin nyǵaıtýǵa jáne órken­degen qoǵamdyq sanamyzdyń óreli iste­ri­niń temirqazyǵyna aınalýy tıis. Abaı murasy barsha áleýmetti, ásirese jastarymyzdy eldik isterge baýlýdyń birden-bir dara joly jáne Qazaqstandy álemge tanytýdyń ónegeli órisi ekeni sózsiz. Abaı oılaǵan bıik maqsatqa tek kemel bilim, tereń aqyl jáne sanaly oı ǵana aparatyny aqıqat.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­­zı­denti Qasym-Jomart Toqaev «Abaıdy taný – adamnyń ózin ózi tanýy. Adamnyń ózin ózi tanýy jáne únemi damyp otyrýy, ǵylymǵa, bilimge basymdyq berýi – kemeldiktiń kórinisi. Intellektýaldy ult degenimiz de – osy. Osyǵan oraı, Abaı sózi urpaqtyń baǵyt alatyn temirqazyǵyna aınalýy qajet»,– dep, bilim men ǵylym salasyna naqty mindet qoıdy. Ýnıversıtet ujymy osy mindetten týyndaıtyn izgi maqsatqa jetý jolynda ózin­dik ıgilikti úlesin qosýǵa belsene kiristi. Memleket basshysynyń bastamasymen ýnıversıtet janynan «Abaı akademııasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýty quryldy.

Abaı akademııasy tarapynan «Abaı Qunanbaıuly murasy jáne qazirgi Qazaqstan: jańasha aspektide júıeleý, taldaý jáne basylymǵa daıarlaý» ke­shendi ǵylymı jobasy qolǵa alyndy. Abaıtanýǵa qatysty san qyrly aspek­tidegi tereń izdenisterge negizdelgen ǵyly­mı sanattaǵy irgeli zertteý eńbek­ter daıar­lanýda. Instıtýttyń gýma­nıtarlyq ǵylymdar arnasyndaǵy ǵyly­mı-izdenisti zertteýlerine 100-den astam otandyq jáne ýnıversıtettegi belgili abaıtanýshy ǵalymdar men jas izdenýshiler qatysýda. Keshendi izdenis­ter nátıjesinde daıarlanǵan ǵumy­r­namalyq zertteýler, aqyn shyǵarmashylyǵy týraly monografııalar, ǵylymı eńbekter, oqý-ádistemelik jáne jańa tehnologııalyq jetistikterge negizdelgen tanymdyq quraldardy «Abaı akademııasy» serııaly basylymdary arqyly zııaly qaýymǵa, ǵylymı ortaǵa, barlyq deńgeıdegi bilim alýshylar men kópshilik áleýmetke usynbaq. Basty maqsat – qoǵamǵa, ásirese jastarǵa Abaı murasyn jan-jaqty nasıhattaý jáne jańa sıpattaǵy ǵylymı zertteýler arqy­ly jarqyn isterge negiz salý.

Jalpy alǵanda, L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti janyndaǵy «Abaı akademııasy» ǵy­lymı-zertteý ınstıtýty arnaıy jobamen jıyrmaǵa tarta ǵylymı eńbekter jarııalaýdy qolǵa alǵanyn atap aıtýǵa bolady. Mine, búgin «Abaı akademııasy» serııasynyń alǵashqy basylymdary da shyǵarylyp, kópshilik oqyrmanǵa jol tartty.

 Qazaq mádenıeti men ádebıetindegi uly tulǵa, álemdik deńgeıdegi sýretker Abaı Qunanbaıulynyń murasyna jańasha kóz­qaras, zamanaýı ádisnama negizinde taldaýǵa baǵyttalǵan zertteý­ler erekshe oryn alatyny sózsiz. Osy arnada professor, belgili abaıtanýshy ǵalym Tursyn Qudakeldiuly Jurtbaıdyń «Bilmeı muny jazǵan joq...(Abaı óleńderiniń jańadan tabylǵan qoljazba nusqalary)» atty eki kitaptan turatyn eńbeginiń tusaýkeser tanystyrylymy jasalyndy.

Bul eńbek Abaı óleńderi mátinde­rindegi aıyrma­shylyqtardy qol­jazbalar negizinde salystyrý arqyly taldap, sal­maqty qory­tyn­dy shyǵarýymen mańyzdy. Aqyn óleń­deriniń túpnusqasy, dáldigi abaıtanýdyń áli she­shimin tappaı kele jatqan kúrdeli máse­lesi ekeni belgili. Avtorlyq qoljazba nus­qasy saqtalmaǵandyqtan birneshe nusqaly kóshirmeler arqyly qaǵazǵa túsken óleń mátinderi naqtylaýdy qajet etedi. Tur­syn Jurtbaı eńbeginde Shyǵys Túrkistan aımaǵyndaǵy Zııat Shákárimuly qolyndaǵy Abaıdyń 1909 jylǵy jınaǵy, Shákárimniń qoljazba dápterimen salystyrylyp kóshirilgen Sherıazdan Marsekovtyń nusqasy, sondaı-aq bizge beımálim Hatker-kátip­tiń 1909 jylǵy kitaptan kóshirgen qol­jazbalary negizge alynyp, salystyrmaly taldaýlar jasalǵan.

Avtor bul qoljazbalarda Abaı óleńderiniń mátinderi jóninde pikirtalas týdyryp kelgen túıtkildi suraqtarǵa naqty jaýap beretin dáıekter bar eke­nin kórsetedi. Atalmysh kitapqa Zııat Shákárimuly men Sherıazdan Marsekov qoljazbalarynyń faksımılıesi men mátindik aıyrmashylyqtar Abaı óleń­deriniń 1909 jylǵy jınaǵy men 1995 jylǵy akademııalyq basylymdaǵy má­tindermen salystyrylyp, sol mátin­derdegi aıyrmashylyqtardan týyn­daǵan saýaldarǵa paıymdaýlar men taldaýlar arqyly jaýap beriledi. Mundaı salys­tyrmaly taldaýǵa negizdelgen zertteý abaıtaný salasynda alǵash ret júzege asyrylyp otyr.

Tanystyrylymǵa usynylǵan kelesi kitaptar da abaıtaný traektorııa­syn keńinen qamtýǵa negiz bolatynyn dáıekteıdi.

Ákesi Hám aqylmany sanatynda Abaıdyń qalyptasýyna ólsheýsiz yqpal etken jáne ult tarıhynda erekshe tanylǵan tulǵa – Qunanbaı О́skenbaıulynyń ómir joly aıyryqsha qyzyǵýshylyq týdyratyny anyq. Jazýshy Tursyn Jurtbaıdyń «Keshegi ótken bı Qunanbaı» eńbegi qazaq tarıhyndaǵy iri tulǵalardyń biri, «qaradan han shyqqan» aǵa sultan Qunanbaı О́skenbaıulynyń shynaıy beınesin tarıhı shyndyq turǵysynan tanytýǵa baǵyttalǵan. Avtor áýeli kórkem beıne retindegi Qunanbaıǵa tańylǵan áreket pen taǵylǵan aıyp­taýlarǵa nazar aýdaryp, bulaı bo­lýynyń sebepterin taldap kórsetedi. «Abaı joly» roman-epopeıasyndaǵy – Qunanbaı men Abaı – áke men bala – bir-birine múlde kereǵar qalypta kórinedi. Eski men jańanyń bitispes tartysy da osy eki tulǵanyń boıyna jınaqtalady. Qunanbaıdyń kúrdeli bolmysyn qaıshylyqty sıpatta tanyta otyryp, ony qatygez bıleýshi, eskiniń qalt etpeıtin saq qorǵaýshysy etip beıneleý sol kezdegi ıdeologııanyń qatań talabynan týyndaǵan. T. Jurtbaı osy máselelerge erekshe nazar aýdaryp, ómirdegi Qunanbaıdyń shynaıy bolmysyn, bir boıynda irilik, qaıratkerlik, qataldyq toǵysqan dala shonjarynyń erekshe qasıetin ashyp kórsetýdi maqsat etken.

 Búgingi «Abaı akademııasy» serııa­synyń tanystyrylymy barysynda QR UǴA koorespondent-múshesi, zań ǵy­lymdarynyń doktory, professor Nurlan Orynbasaruly Dýlatbekovtiń «Qunanbaı О́skenbaev isi»... atty derek­namalyq zertteý eńbeginiń tarıhı ma­ńyzy zor. Qunanbaı О́skenbaıulynyń ómirbaıanyna qatysty barynsha baı derek kózderi – arhıv qujattary. Qunanbaı О́skenbaıulynyń ómiri men qyzmetindegi eń bir kúrdeli kezeń – onyń ústinen is qozǵalyp, uzaq ýaqyt tergeýde bolatyny, sonyń zardabynan Omby qalasyna deıin shaqyrylyp, myrzaqamaqta otyratyny, yqtııarsyz tergeý astynda jú­retini. «Qunanbaı О́skenbaev isi» osy kezeńdegi oqıǵalardy sýretteıdi. Bul eńbekte Qunanbaı О́skenbaıulynyń aǵa sultan dárejesinde bılikke aralasýy jáne qazaq qoǵamyn saqtaý men alǵa ilgeriletý baǵytyndaǵy qyzmeti qandaı sıpatta órbigenin qarama-qaı­shylyqty mazmundaǵy arhıvtik qujattar arqyly dáıektelýi kórinis tapqan. Avtor kitaptyń «Darqan dalanyń kemeńgeri» degen dereknamalyq zertteý bóliminde Qunanbaı О́skenbaıulynyń jeke tul­ǵasyna jáne arhıvtik qujattarǵa qatysty tarıhı taldaýyn bergen.

Bul zertteý eńbekteriniń barlyǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń tikeleı qar­jylan­dyrýymen «Abaı akademııasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda oryndalǵan joba­lardyń nátıjesinde jaryq kórýde.

2020 jyldyń tamyz aıyna deıin L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde «Abaı akademııasy» serııasymen budan bólek 14 iri zertteý eńbegi jaryq kóredi dep josparlanýda.

«Abaı akademııasy» ǴZI osy ba­ǵyt­­tarda atqaryp jatqan barlyq ju­mystary Abaıdyń ádebı murasyn adam men qoǵam, bilim men ǵylym, din men dástúr, mem­leket pen bılik, til men mádenıet aıasynda jańasha zerdeleýdiń negizin qalyptastyryp, Abaı shyǵar­ma­shylyǵyn jalpyadamzattyq qundy­lyqtar aıasynda paıymdaı kelip, respýb­lıkalyq deńgeıde belgilengen is-sharalar mańyzyn arttyra túsýge eleýli úles qosýǵa at salysady.