Turar Rysqulov aýdany – oblystaǵy ekonomıkasy men mádenıeti qatar damyǵan óńirlerdiń biri. Aýdan 1938 jyly Lýgovoı ataýymen shańyraq kótergen. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin, ıaǵnı 1999 jyldyń 11 naýryzynan beri Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Turar Rysqulov aýdany bolyp atalyp keledi.
Bizdiń tilshimiz osy aýdannyń ákimi Marat SMAIYLOVPEN ósken óńirdiń órkendi isteri týraly áńgimelesken edi.
Turar Rysqulov aýdany – oblystaǵy ekonomıkasy men mádenıeti qatar damyǵan óńirlerdiń biri. Aýdan 1938 jyly Lýgovoı ataýymen shańyraq kótergen. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin, ıaǵnı 1999 jyldyń 11 naýryzynan beri Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Turar Rysqulov aýdany bolyp atalyp keledi.
Bizdiń tilshimiz osy aýdannyń ákimi Marat SMAIYLOVPEN ósken óńirdiń órkendi isteri týraly áńgimelesken edi.
– Aýdan ekonomıkasynyń negizgi tabys kózderiniń biri aýyl sharýashylyǵy salasy bolyp tabylady. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha oblysta 3-shi oryndy ıelenipsizder. Sol tolaǵaı tabystaryńyz týraly ózińizden estisek dep edik.
– О́tken jyly aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha óndirilgen ónim kóleminiń naqty ındeksi 101,9 paıyzdy qurap, 6,8 mıllıard teńge boldy. Memleket tarapynan kóktemgi egis-dala jumystaryna bólingen 6400 tonna janar-jaǵarmaı dıqandar úshin úlken qoldaý boldy. Osynyń nátıjesinde 71 397 gektardan astam alqapqa masaqty daqyldar sebilip, bitik egin ósirildi. Ár gektardan orta eseppen 19 sentnerden ónim alyndy. Sonymen qatar, oblys astyǵynyń 33 paıyzyn bizdiń aýdan berip otyrǵanyn da aıta ketken jón. Mundaı tabys dıqandardyń qajyrly eńbeginiń, eginshilikti ǵylymı negizde júrgize bilýdiń, aýyspaly egis júıesin durys engizýdiń jáne agrotehnıkalyq sharalardy talapqa saı oryndaýdyń nátıjesinde múmkin bolyp otyr.
Bıyl jemshóp daıyndaý jospary da mejedegiden anaǵurlym artyǵymen oryndaldy. Búginde mal azyǵynyń 1,5 jyldyq qory jınalyp otyr. Agroqurylymdardyń tehnıkalyq parkin jaraqtandyrý da joǵary deńgeıde júrgizilýde. Búginge deıin 333,0 mıllıon teńgege aýylsharýashylyq tehnıkalary satyp alyndy.
– Aýdannyń ońtústigi – taý, soltústigi – qumdy dala. Munda úlken arnaly ózen de joq. Sondyqtan óńir úshin sý máselesin sheshýdiń mańyzy zor. Qandaı jol bar?
– Ǵalymdardyń boljamy boıynsha, bizdiń aýdan aýmaǵynda jerasty sýynyń mólsheri orasan úlken. Ǵylymı derekterge júginsek, tipti teńiz ústinde otyrǵandaımyz. Ári ol sapasy óte joǵary tushy sý. Osyǵan baılanysty aldaǵy ýaqytta jerasty sýyn tıimdi paıdalanýdy, buǵan qosa keńes dáýiri kezinde jumys istep, keıingi ýaqytta jerastyna shógip ketken baıyrǵy artezıan qudyqtaryn, lotokty jáne qubyrly sý júıelerin iske qossaq degen oıdamyz. Aýdandaǵy esepte bar 109 shahtaly qudyqtardyń 41 danasy «Jıdek» sharýa qojalyǵynyń ıeliginde. Qojalyq tálimi egistiktiń 3000 gektar alqabyn tamshylata sýarý baǵytynda aýqymdy jumystar júrgizýde.
– Babalarymyz yqylym zamannan tórt túliktiń tuqymyn azdyrmaı, asylyn joǵaltpaı, baǵyp-qaǵyp otyrǵan. Qaıbir jyldary bul úrdis umyt bola bastaǵandaı edi, abyroı bolǵanda, Úkimet sońǵy kezde asyl tuqymdy mal ósirýge erekshe nazar aýdaryp otyr. Aýdan sharýashylyqtarynda osy baǵytta qandaı irgeli jobalar júzege asyrylýda?
– Sońǵy jyldary aýdanymyzdyń ekonomıkalyq turǵydan damýyna aıtarlyqtaı úles qosyp otyrǵan «Lýgovoı jylqy zaýyty» JShS oblys agroónerkásip salasynda óziniń ornyqty orny bar, irgeli sharýashylyq bolyp tabylady. Sharýashylyq tizginin qolyna alǵaly beri kásipker Halıt Bazaralıev ýaqyt suranysyna saı óńirge úlken ınvestısııalar tartýda. Sonyń arqasynda seriktestik asyl tuqymdy mal ósirý, egin egý, shól jáne shóleıtti aımaqta ósimdik, balyq jáne qus sharýashylyǵyn órkendetý, nan ónimderin óndirý, kirpish, shaǵaltas jáne basqa qurylys materıaldaryn shyǵarý baǵytynda aýqymdy jumystar atqaryp otyr. Seriktestiktiń «Aqalteke» jáne aǵylshyn tuqymdas sáıgúlikteri de kózdiń qurty. Qazir munda 120 bas taza qandy jylqy bar. Sondaı-aq, sharýashylyq asyl tuqymdy shoshqa ósirýmen jáne onyń etin óndirýmen aınalysady. Ol úshin 30 myń bas «talpaq tanaýǵa» arnalǵan bordaqylaý alańy bar. Oǵan memleket tarapynan 3,4 mıllıard teńge nesıe bólindi.
Seriktestiktiń bárekeldi degizetin taǵy bir bastamasy, balyq ósirýmen de shuǵyldanýy. Qazir onda balyq zaýyty qurylysy qolǵa alyndy. Bolashaqta seriktestik zaýytynda taýarly balyq ónimderi, onyń ishinde joǵary sapaly ýyldyryq óndirile bastaıdy. Sol sekildi 96 jylyjaı qurylysyn júrgizýge «QazAgroQarjy» AQ arqyly qarjylaı qoldaý kórsetilip, jylyjaı qurylysy bastalyp ketti. Osynda, sonymen birge, Alataý tuqymdy 500 bas sıyr bar. Onyń árqaısysynan jylyna 6 tonnadan sút óndiriledi.
«Sháýshen» sharýa qojalyǵy bolsa asyl tuqymdy «Edilbaı» qoılaryn jáne tekti tuqymnan shyqqan tulparlar ósirýmen shuǵyldanýda. Asyl tuqymdy mal ósiretin sharýashylyqqa memleket tarapynan da úlken qoldaý kórsetilip kele jatqanyn aıta ketken oryndy. Sonymen birge, 4000 gektar jerge dándi daqyldar ósirýde. Sharýashylyqtyń basshysy eginshilikti ǵylymı negizde júrgizip, joǵary sortty tuqymnan jyl saıyn mol tabysqa kenelýde.
– Aýdanda iri jobalar da, irgeli sharýashylyqtar da bar eken. Solardyń elge degen sebi qandaı?
– Lýgovoı jylqy zaýytynyń elge degen ıgilikti isterin aıtpaǵanda, «Sháýshen» sharýa qojalyǵy búgingi tańda 110 aýyl turǵynyn turaqty túrde jumyspen qamtyp otyr. Olardyń ortasha jalaqysy 43 myń teńgeni quraıdy. «Týǵan jerge – týyń tik» degen sóz bar halqymyzda. Osy qaǵıdany berik ustanǵan qojalyq jetekshisi Saırambaı Dónenbaev týǵan aýylyn kórkeıtýdi de nazardan tys qaldyrǵan emes. Jarlysý atty aýyldy osydan on jyl burynǵy aýylmen salystyrýǵa áste bolmaıdy. Alystan kóz tartatyn zamanaýı úlgidegi orta mektep, qazdaı tizilgen eki páterli jańa úlgidegi 10 turǵyn úı, ótken jyly ǵana paıdalanýǵa berilgen 40 oryndyq ınternat úıi, ımandylyq ordasy – meshit pen 25 shákirtke arnalǵan medrese aýyldy ajarlandyra túsken. Osy ıgiliktiń barlyǵy da «Sháýshen» sharýa qojalyǵynyń jeke qarajatyna salynyp, aýyl turǵyndarynyń paıdalanýyna berilgen.
– Aýyl sharýashylyǵymen aınalysqysy keletin adamdarǵa arnalǵan birneshe baǵdarlamalary bar. Osy baǵdarlamalar jergilikti sharýalar tarapynan jappaı qoldaýǵa ıe bolyp otyr ma?
– Qazir eńbek etemin degen janǵa Astanadan aýylǵa deıin barynsha mol múmkinshilik týǵyzylǵan. Olar eńbekti uıymdastyrýdyń jańa ádisteri men formalaryn tıimdi paıdalanyp, tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizip otyr. «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha jalpy ótken jyly 16 sharýa qojalyǵy 126,2 mıllıon teńge nesıege 718 bas asyl tuqymdy iri qara malyn satyp aldy. Bul baǵytta bıyl da qyrýar sharýalar júzege asyryldy. Atap aıtqanda, iri qara mal sany ótken jylmen salystyrǵanda 121 paıyzǵa, qoı-eshki 101, jylqy 105 paıyzǵa ósip otyr. Bıyl «Sybaǵa» baǵdarlamasy arqyly 81,2 mıllıon teńge nesıe alynyp, 415 analyq iri qara jáne 23 bas asyl tuqymdy buqa satyp alyndy. Jyl basynan beri 320 tonna et artyq óndirildi. Sharýa qojalyqtarynyń tehnıkalyq parki de jyl saıyn keńeıip, jańa tehnıkalarmen tolyǵyp keledi.
– Búginde ónerkásip salasy órkendi istiń boıtumaryna aınaldy. Osy turǵyda óńirlerińizge úlken ınvestısııalar tartylyp jatqanyn jaqsy bilemiz. Osy jaıly da óz aýzyńyzdan estisek dep edik.
– О́nerkásip salasynda aýdanymyzda ótken jarty jyl ishinde 1160,9 mıllıon teńgeniń ónimderi óndirildi. Sóıtip, 2012 jyldyń tıisti merzimimen salystyrǵanda naqty kólem ındeksi 100,4 paıyzdy qurady. Búgingi tańda aýdan aýmaǵynda 3350 kásipker jumys isteýde. Olar jyl basynan beri 1174,2 mıllıon teńgeniń ónimderin óndirip, qyzmetterin kórsetti. Bıýdjetke 188,9 mıllıon teńge salyq tólemderi tústi. Kásipkerlerge 497,8 mln. teńgeniń nesıesi berildi.
– Kásipkerlikke qoldaý kórsetýde másele bar ma? Mysaly, kóptegen adamdar óz isin neden jáne qalaı bastaryn bilmeı, altyn ýaqyttaryn bosqa ótkizedi.
– Biz bul máseleni sheshý úshin aýdannan Bıznes ortalyǵyn ashtyq. Bul adamdardyń qajettiligin óteýden týyndap otyr. Nesıe alý úshin qarapaıym adamdar kóptegen qujattar daıyndap, mekemelerdiń tabaldyryǵyn tozdyrýy qajet. Osy máseleni ońtaıly sheshý úshin, ıaǵnı nesıeniń qoljetimdiligin jedeldete túspek nıetpen búginde kásibin ashamyn dep talap etýshilerge keńes berilip, qujattaryn jedel ári sapaly resimdep alýǵa múmkinshilik jasalyp otyr. Sondaı-aq, «Bıznes ortalyǵy» kepil de bolady. Aıtalyq, belgili bir tulǵanyń naqty bıznes-jospary bar, maqsaty aıqyn, eńbek etý qabileti zor bolyp, biraq kepilge qoıatyn jyljymaıtyn múlki nemese maly joq bolsa, «Bıznes ortalyǵy» álgi tulǵanyń maqsat-josparyn zerdeleýden ótkizgen soń bank aldynda kepil bolady.
– Aýdandaǵy áleýmettik jaǵdaı, bilim berý, halyqty jumyspen qamtý, jumyssyzdyq pen kedeıshilikti tómendetý, abattandyrý boıynsha atqarylǵan jumystar jaıly aıtsańyz.
– Qazirgi tańda «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasynyń birinshi baǵyty boıynsha 47 adam kásiptik oqýyn jalǵastyrýda. 118 adam áleýmettik jumys oryndaryna, 125 jas túlek «Jastar praktıkasy» boıynsha jumysqa jiberildi. Osy baǵdarlamanyń 2-shi baǵyty boıynsha shaǵyn nesıe alýǵa 178 kásipkerdiń tizimi usynylyp otyr. Al buǵan deıin 121 adam 240,3 mıllıon teńge nesıe alǵan. Baǵdarlamanyń 3-shi baǵyty boıynsha Aqbulaq aýyldyq okrýginiń «№98-razezd» bólimshesindegi 100 adamnan turatyn 17 otbasyn kóshirý úshin turǵyn úı salýǵa jer telimderi bólinip, jobalyq-smetalyq qujattary daıyndalýda. Sol sekildi 4-shi baǵyt boıynsha jańadan 108 jumys orny ashylyp, 55 adam jumyspen qamtý ortalyǵy arqyly jiberildi. Aýdanda densaýlyq saqtaý men mádenıet jáne sport salalaryn damytýǵa da basty nazar aýdarylyp otyr.
Elbasymyz aýyldyń eńsesin kóterýi – jergilikti jerdegi basshylarǵa tikeleı baılanysty ekenin únemi aıtyp júr. Bul – úlken mindet, aýyr júk. Osy senimdi abyroımen atqarsam deımin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Kósemáli SÁTTIBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».
Jambyl oblysy,
Turar Rysqulov aýdany,
Qulan aýyly.