Jer ıesiz bolmaýy tıis

Jer – bizdiń asyraýshymyz. Isher asyń, kıer kıimiń, basqa da adamı ıgilikter osy jumyr jer arqyly keledi. Sondyqtan jerdi qasterleı bilýimiz kerek. Keshegi keńestik kezeńde kórsetkish qýamyz dep júrip eginshilikke jaramsyz jerdi jyrtyp tastaǵanymyz áli esten shyǵa qoımaǵany shyndyq. Egistik aýyldyń irgesine deıin kelip, eldi meken mańy týlaqtaı bolyp qalǵany da jasyryn emes. Gektar túsimdiligi túkke turmaıtyn jerlerdiń osynshalyqty beı-bereket jyrtylýynyń arty bul alqaptardyń azyp-tozýyna, topyraq erozııasyna ushyraýyna soqtyrdy.

Jer – bizdiń asyraýshymyz. Isher asyń, kıer kıimiń, basqa da adamı ıgilikter osy jumyr jer arqyly keledi. Sondyqtan jerdi qasterleı bilýimiz kerek. Keshegi keńestik kezeńde kórsetkish qýamyz dep júrip eginshilikke jaramsyz jerdi jyrtyp tastaǵanymyz áli esten shyǵa qoımaǵany shyndyq. Egistik aýyldyń irgesine deıin kelip, eldi meken mańy týlaqtaı bolyp qalǵany da jasyryn emes. Gektar túsimdiligi túkke turmaıtyn jerlerdiń osynshalyqty beı-bereket jyrtylýynyń arty bul alqaptardyń azyp-tozýyna, topyraq erozııasyna ushyraýyna soqtyrdy. Kezinde mal sharýashylyǵyn damytýǵa basymdylyq beriletin aýdandardaǵy sharýashylyqtardyń ózi 10-15 myń gektarǵa deıin egis salyp, jartymdy ónim ala almaı, topyraqtyń qunarly qabatynyń jalańashtanyp qalýyn tezdetti. Egemendiktiń eleń-alańyndaǵy jappaı jekeshelendirý kezinde jer úlesterin alǵandardyń ózderi ony tıimdi paıdalana almady. Sol jerlerdi qazir kórseń kóńilge kirbiń uıalaıdy. Jyldar boıy bos jatyp qalǵan bul alqaptarǵa aramshóp qaptady. Iаǵnı, paıdalanýǵa jaramsyzdyqqa ushyrady. Elimizde 3 mıllıon gektar jer paıdalanýsyz jatyr eken. Munyń ózi de ótken jylǵy túgendelgen 31 mıllıon gektar jerge qatysty esep kórinedi («EQ», 2013 jylǵy 10 sáýirdegi 103-sany).

Derek kózderinen belgili bolǵanyndaı, budan 100 jyl buryn jumyr jerdiń ár pendesine 15 gektar jerden kelse, qazir bul kórsetkish 2 gektarǵa qysqarypty. Al, bizdiń Qazaqstanda bir adamǵa 17 gektar jer tıesili eken. Kórdińiz be, jerimiz jeterlik. Alaıda, joǵaryda aıtylǵandaı, paıdalanylmaı, týsyrap jatsa, odan paıda ne? Úkimettiń jerdiń ár gektary esepte bolýy kerek dep shyr-pyr bolýy da sondyqtan.

Shyny kerek, bizge ata-babamyzdan mura bolyp qalǵan jerdiń qasıetin jete túsindik deýge erte. Bul baǵytta jer emip ósken ózge ulttardan úırenerimiz kóp áli. Ketpen ustap, jer baptaýǵa kelgende kóbimizdiń kejegemiz keıin tartady da turady. Sondyqtan da aıdaladaǵy alqaptardy bylaı qoıǵanda, aýlamyzdaǵy jerdiń ıgiligin kórýge enjarmyz.

Buryndary úlkenderdiń jerdi orynsyz qazba, kókti julma dep otyratynyn estıtinbiz. Sol kisiler sonda jerdiń kıesi bar ekenin uǵynǵany ǵoı. Keshegi tyń kóterý kezindegi, odan keıingi toqyraý jyldaryndaǵy jerdiń jappaı jyrtylyp, tıimsiz paıdalanylǵanynyń zardaby bir kúnderi aldymyzdan shyqpasyna kim kepil? Sondyqtan, ultaraqtaı jerdiń de ıesi bolyp, ıgilikke paıdalanylsa, bolashaq urpaq aldynda qaryzdar bolmas edik.

Ras, ótkennen ashy sabaq alynyp, sońǵy jyldary jerdi túgendeý jumys­taryna kóńil bóline bastady. Mundaı sharýalar bizdiń oblysta da júrgizilýde. Oblystyq jer qatynastary basqarmasynyń derekterine súıensek, osy jumys bastalǵan 2011 jyldan bergi úsh jylda paıdalanylmaı jatqany anyqtalǵan aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jalpy alańy 1165,0 myń gektar 1401 jer teliminiń jalpy alańy 912,8 myń gektar bolatyn 1145 jer telimi memlekettik menshikke qaıtarylǵan eken. Oblys ákiminiń ókimimen ótken jyly aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy paıdalanylmaıtyn jerlerdi aınalymǵa qosýǵa baılanysty máselelerdi úılestirý keńesi qurylyp, jumys isteı bastaǵan. О́tken jyly «NPSzem» RMK Aqtóbe fılıaly Áıteke bı, Qobda, Oıyl jáne Yrǵyz aýdandarynda jerdi túgendeý jáne aýyl sharýashylyǵy aınalymyna qosý boıynsha jumystar júrgizip, óz maqsatynda kádege jaratylmaǵan 270,0 myń gektar egistik, 78,8 myń gektar bos jatqan jáne 2224,6 myń gektar jaıylymdy anyqtaǵan. Jumys josparyna sáıkes bıyl oblystyń bes aýdanynda jáne Aqtóbe qalasynda jalpy alańy 2806,1 myń gektar aýyl sharýashylyǵy jerin túgendeý jumystary júrgizilýde. Qazirgi ýaqytta sharýashylyqtar tizimin, kadastrlyq nómirlerin jáne jer telimderiniń topyra­ǵyna sıpattamalardy naqtylaý boıynsha daıyndyq jumystary oryndalǵan. Biz, árıne, atqarylǵan jumystardy joqqa shyǵarýdan aýlaqpyz. Basqarma qoldan kelgendi óziniń quzyry sheginde oryndap jatqanyn bek túsinemiz. Bizdiń aıtpaǵymyz, osy erozııaǵa ushyraǵan alqaptardy qalpyna keltirýmen aınalysatyn arnaıy qurylym qurý qajet emes pe degen oı. Nege deseńiz, bos qalǵan, ıesiz jerlerdi anyqtap, memleket menshigine ótkizýmen is bitpese kerek. Keshegi aıtaqyrǵa aınalǵan jerlerge kóp jyldyq ekpe shóp egip, aınalymǵa qossaq, búgin ózekti bolyp otyrǵan shalǵaı jaıylymdyq qoı sharýashylyǵyn, mal sharýashylyǵyn damytýǵa kóp septigi tımeı me? Aýyldarǵa jaqyn jerlerdegi egistik alqaptardy osylaı aınalymǵa qosý arqyly olarda mal ósirýdiń múmkindigi týar edi. Sebebi, qazir jastar qııan shetke baryp, mal baǵýdan qashady. Jaqyn mańda bolsa barýy múmkin degen oı ǵoı bizdiki.

Jerdi tıimdi paıdalanýdy, jer zańdy­lyqtarynyń saqtalýyn baqylaý baǵytynda Aqtóbe oblysy boıynsha aýmaqtyq jer ınspeksııasynyń birqatar jumystar júr­giz­geni ańǵarylady. Ústimizdegi jyldyń jeti aıynda jalpy alańy 532079 gektar bolatyn 774 jer telimine tekserý jumys­­tary júrgizildi. Onyń 75-i jos­parly, 532-si jospardan tys tekserýler bolyp tabyla­dy. Bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 38 tekserýge kóp degen sóz. Osy tekserýler barysynda 230 jer zańdylyǵyn buzýshylyq anyqtalyp, 142-sine 17605 myń teńge aıyppul salynyp, ákimshilik yqpal etý sharasy alynǵan. Munyń ózi ótken jylǵa qaraǵanda 6325553 teńgege kóp. Jıyrma tórt jer paıdalanýshy sýbektige bir jyl ishinde kemshilikti túzeýge jazbasha estertý jasalǵan. Júr­gi­zilgen taldaý kórsetkenindeı, jer zańdy­lyǵyn buzýshylyqtyń anaǵurlym keń taraǵan túri jerge memlekettik men­shik quqyn buzýshylyq pen jerdi óz maq­sa­tynda paıdalanbaýshylyq bolyp otyr. Osy kezeńde tekserilgen on tabıǵat paıda­la­nýshynyń is-áreketinen 22 jer zańdylyǵyn buzýshylyq anyqtalǵan. Olarǵa qatysty ákimshilik yqpal etý sharalary alynyp, 7548294 teńge aıyppul salynǵan. Jer paı­dala­nýshy 16 sýbektige uzaq ýaqyt boıy ony kádege jaratpaǵany úshin jazbasha es­kertilgen.

Ústimizdegi jylǵy jeti aıda jalpy alańy 513138 gektar alqaby bar 80 aýyl­sha­rýa­shylyq qurylymy tekserilip, 29 sýbek­tige 95949 gektar alqapta jer zańdy­lyǵyn buzǵany úshin 432075 teńge aıyppul salynǵan. Jumys toptary 23911 gektar alqapty tıimsiz paıdalanatyn jáne paıdalanbaıtyndarǵa qatysty 22 materıaldy ınspeksııaǵa joldaǵan. Jospar boıynsha jalpy alańy 475669 gektar alqapqa 46 jer ıelenýshi tekserilip, 12 zań buzýshylyq anyqtalǵan. Olarǵa ákimshilik eskertý jasalyp, bir jyl merzim ótken soń jerleriniń májbúrlep qaıtarylyp alynýy múmkin ekendigi eskertilgen. Aýylsharýashylyq maqsaty úshin usynylǵan jerler boıynsha ınspeksııanyń bir jyl buryn bergen talabynyń oryndalýyna 15 baqylaý tekserýi júrgizildi. Onda alańy 7221 gektar 6 jer zańdylyǵy buzylǵandyǵy kórsetilgen-di. Osy kezge deıin kólemi 18098 gektar bolatyn 8 jer telimderin Jer kodeksiniń 94-babyna sáıkes memleket menshigine alý úshin sot organdaryna berilgen. Úsh jer telimi sot sheshimimen memleket menshigine qaıtarylsa, qalǵandary sotta qaralýda. Bul baǵyttaǵy tekserý jumystary jalǵasýda.

Aqtóbe qalasy mańyndaǵy jerlerdiń tıimdi paıdalanylýyna da kóńil bóline bastady. Áıtpese, ıesiz qalǵan baý-baq­sha ujymdaryndaǵy jer telimderi bere­kesizdikke ushyraı bastady. Keıbireýleri óz maqsatyna paıdalanylmady. Tipti, munda zańsyz turǵyn úı salýshylyq etek aldy. Qalada jer túgendeý jumystary bastalǵannan bergi eki jyl ishinde jalpy kólemi 3 myń gektar jer qala qoryna qaıtaryldy. 13 baý-baqsha ujymyndaǵy 1415 jer telimi tekserilip, tastap ketken 452 jer telimi anyqtalǵan. Qazir qalada jalpy alańy 2619 gektar bolatyn 31893 jer telimi bar. Olar 394 baý-baqsha ujymyna birikken.Túgendeý bes selolyq okrýgtegi 163 sharýa qojalyǵyn da qamtyǵan. Olarǵa 61491 gektar jer bekitilgen. 2011 jyly 2314 gektar bolatyn 19 jer telimi qalanyń jer qoryna qaıtarylsa, ótken jyly 1248 gektar qala menshigine ótti. 15 jer telimi boıynsha materıal jer paıdalanýshylarǵa ákimshilik shara qoldaný úshin aýmaqtyq jer ınspeksııasyna joldanǵan.

Baılyqtyń baǵasyn bilseń ǵana, baǵyń janady. Shúkir, elimiz jerge de, kenge de baı. Ázirge biz jerdiń astyndaǵy tabıǵı baılyqtardyń ıgiligin kórýdemiz. Tabıǵı baılyq ta sheksiz emes. Olardyń da taýsylar kezi keleri sózsiz. Jerdiń ústin tıimdi paıdalanýdy oılastyratyn kez jetti. Ol úshin dańǵaıyr dalamyzdyń týsyrap jatpaı, ıgilikke qyzmet etýine jetýimiz kerek. Jaqynda bir gazetten mal tuıaǵy jerdi tyńaıtady degen pikirge kózim tústi. Sondyqtan bos jatqan jerlerdi aınalymǵa qosý arqyly mal sharýashylyǵyn damytý­dyń qadamdary jasalyp jatsa, jer ká­dege asyp, ekonomıkamyzdyń damýyna ser­pin bereri sózsiz. Jalpy, jerdiń kıesi bar desek, ıesizdikke ushyratpaýymyz ke­rek. Onyń qandaı da múmkin bolǵan jol­daryn tabatyndaı elimizdiń ǵylymı áleý­eti jetkilikti. Bul baǵytta keshendi jumys­tardy qolǵa alsa, jutańdaý degen jerdiń ózinen qaıtarym alýǵa ábden bolady. Onyń úlgisi álemde jeterlik, oǵan mysal keltirip táptishtep jatýdyń da qajeti bolmas. Iаǵnı, aqylmen is qylyp, jerdi ıgilikke paıdalanatyn kez bul.

Satybaldy SÁÝIRBAI,

«Egemen Qazaqstan».

Aqtóbe oblysy.