Qypshaq tilindegi «Shahname» eposy bes ǵasyrdan soń qazaq topyraǵyna jetti

Alash arystarynyń ósıetin oryn­daýǵa bel býyp, ult rýhanııatynyń qun­dylyqtaryn, Abaıdaı alyp aqynnyń murasyn, ózge de jádigerlerdi álemge tanytyp kele jatqan bir aıtýly azamatymyz, belgili qalamger Rollan Seısenbaev desek jarasady. Bul joly ol tórtkúl dúnıege túgel tanys Fırdoýsıdiń qypshaq tiline aýdarylǵan «Shahnamesiniń» túpnusqasyn ádemi kitap etip, jaquttaı jarqyratyp, qazaq topyraǵyna ákelip, qalyń elge usynyp otyr. Endi osy dúnıeniń ishindegi ushan-teńiz baılyqty zııaly zerdeden ótkizip zerttesek, nátıjesin urpaqtyń ıgiligine jaratsaq utylmaımyz, utamyz.

Alash arystarynyń ósıetin oryn­daýǵa bel býyp, ult rýhanııatynyń qun­dylyqtaryn, Abaıdaı alyp aqynnyń murasyn, ózge de jádigerlerdi álemge tanytyp kele jatqan bir aıtýly azamatymyz, belgili qalamger Rollan Seısenbaev desek jarasady. Bul joly ol tórtkúl dúnıege túgel tanys Fırdoýsıdiń qypshaq tiline aýdarylǵan «Shahnamesiniń» túpnusqasyn ádemi kitap etip, jaquttaı jarqyratyp, qazaq topyraǵyna ákelip, qalyń elge usynyp otyr. Endi osy dúnıeniń ishindegi ushan-teńiz baılyqty zııaly zerdeden ótkizip zerttesek, nátıjesin urpaqtyń ıgiligine jaratsaq utylmaımyz, utamyz.

Dúnıe júzinde qypshaq tilindegi bir danasy saqtalǵan faksımıle qoljazba kitaptyń tusaýkeser rásimi elordadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphananyń «Mýzykalyq meımanjaı» zalynda ótti. Bastaý sózdi kitaphananyń bas dırektory, kórnekti jazýshy Álibek Asqarov alyp, ult rýhanııatyna qosylǵan uly eńbektiń Otanymyzǵa oralýyna erekshe úles qosqan, qumnan altyn izdegen naǵyz eńbekqor keıpindegi Rollan Seısenbaevtyń bul isi erlikke para-par ekenin jetkizdi. О́z kezeginde qypshaq tilindegi tolyq nusqa týraly jan-jaqty baıan etken Rol­lan Seısenbaev «Eger bul faksımıle jo­ǵa­lyp ketse nemese janyp ketse, qazaq­tar ózderiniń zor máde­nı qundylyǵynan aıy­ryl­ǵan bolar edi», deı kelip, «Parsy, tájik áde­bıetiniń klassıgi, uly aqyn Fırdoýsı – álem poezııasynyń as­qar shyńy, danalyq da­rııasynda júzip júr­gen alyp keme se­kildi. Bul dastan ıran shahtarynyń tarı­hy, turan-ıran shaı­qas­tarynan ǵana emes, bastan-aıaq batyrlyq, izgilik, jaqsylyq jáne mahabbat dastandarynan turady», dep, «Shahname» – taý­sylmaıtyn kúres kitaby, qaıyrymdylyq pen teketires kitaby, uly kitap, dedi. «Kezinde qypshaq tilindegi «Shahnameni» Irannyń, Iraktyń, Sırııanyń qoljazba qorlarynan kóp izdegenbiz. Ataqty shyǵystanýshylar qoljazbanyń saqtalǵan danalaryn arab elderinen kórgenderin de aıtyp edi. Keńes ókimeti kezinde qol qysqa boldy. Meniń suraýymmen Palestınanyń ataqty aqyndary da qypshaq tilindegi nusqany jandaryn salyp izdegen bolatyn. О́kinishke oraı, Izraıl men Palestına arasyndaǵy uzaq jyldarǵa sozylǵan bitispes maıdan kezderi, bútindeı qoljazba qoryna Izraıl áskeriniń bombasy túsip, barlyq kitaptar men qujattar janyp ketken. Osy oqıǵany maǵan Palestınanyń ataqty aqyny Mýın Bsısý kózine jas alyp aıtyp edi. Bul oqıǵaǵa da 40 jyl ótipti. Osydan eki jyl buryn tájik ǵalymy Qurbonalı Idrısov maǵan Fırdoýsıdiń «Shahname» eposynyń qypshaq tilindegi kóshirmesin alyp keldi. Alys ǵasyrlar qoınaýynan qypshaq babalarymyzdyń kúmbirlegen únderi qulaǵyma jetkendeı boldy. Ýaqyt qushaǵynda eskerýsiz qalyp eskirgen, qaǵazdary úgitilgen kónetoz qoljazbany yjdaǵattyqpen búgingi tehnıkanyń arqasynda jónge keltirýge tyrystyq. Qypshaq tilindegi kónetoz kitap qazaq mádenıetiniń tereńdigi men baılyǵyn kórsetedi. Ýaqyt qysymynda «tiri» qalǵan bul kitap VII-VIII ǵasyrda tasqa qashap jazylǵan Orhon-Enıseı das­tandary, Kúltegin men Tonykóktiń rýhanı, mádenı jalǵasy bolyp tabylady. Sondyqtan da bul kitap qazaq halqynyń teńdesi joq mádenı bıikteriniń biri ekeni daýsyz. Bul faksımıle qoljazba jer júzinde bireý-aq», dedi. Ol sonymen birge, bul teńdessiz baılyq Mysyrda dúnıege kelip, bir danasy tájik jerinde saqtalyp qalǵanyn, endi qazaq topyraǵyna oralǵanyn aıtyp, Allanyń aldynda, qypshaq tiliniń aldynda, Deshti Qypshaq dalasynyń aldynda óziniń azamattyq paryzyn adal atqarǵanyn jetkizdi.

Osyndaı táýelsiz eldiń rýhanı dú­nıesine qosylǵan ólsheýsiz qundylyqty endigi jerde qypshaq tilinen qazaq tiline kóshirip, jaýhar tildi qazaq poe­zııasyna úkilep qossaq, utylmasymyz anyq. Das­tandy qypshaq tiline túsirgen Saıııd Sha­rıf esimin qazaq tarıhynda jańǵyrtyp, ornyqtyrsaq, taǵy bir kemniń orny tú­gendeler edi. Egemen eldiń rýhanı salada mereıin ósiretin, abyroıyn arttyratyn osyndaı dastandy búkil jurt bolyp túsinip, túısigi kem, ult rýhanııatynan góri baılyqtyń quly bolyp júrgenderdiń sanasyna sińirip, oıyna uıalatsaq, bizde jer baılyǵyna qosa osyndaı qundylyqtar da jetedi degendi jastardyń kóńiline qondyrsaq, qazaq qoǵamy qapy qalmas edi.

Tusaýkeser rásiminde sóz alǵan belgili qoǵam qaıratkeri, ult rýhanııatynyń arǵy zamandaryna búkil sanaly ǵumyryn arnaǵan Myrzataı Joldasbekov shyǵys juldyzdary týraly tereńnen oı terbep, Iran memleketinde elshi bolyp júrgende bul dúnıeden habardar bolǵanyn, endi sony elge oraltqan Rollan Seısenbaevqa alǵysyn bildirip, qalamgerdiń baılyqqa, dárejege emes, ulttyq qundylyqtar úshin qyzmet etip júrgenin erekshe atap ótip, sońǵy kezderi ult kıelileri týraly jazǵan eńbekterine de keńinen toqtaldy.

Al akademık Bolat Kómekov: «Arǵy-bergi tarıhqa qarap otyrsań alyp memleketter de, ımperııalar da, patshalar da ómir sahnasynan ketken. Al rýhanı qundylyq máńgilik. Rýhyńdy bıiktetetin qazaq dúnıesine qo­sylǵan, osydan bes ǵa­syr buryn jazylǵan «Shah­name» – teńdessiz jádiger» dep, túrki dú­nıesiniń bılik qur­ǵan zamandaryna keńi­nen taldaý ja­sa­dy. Sol zamandar­da uly daladan shyq­qan qypshaqtardy álem moıyndaǵan. Qyp­shaq tilin úıre­ný­ge umtylǵan. Sóı­tip, qypshaq tili halyq­ara­lyq tilge aınal­ǵan. Musylman elin­de qypshaq tiline ar­nal­ǵan sózdikter tú­zip, shyǵarý úrdisi bas­tal­ǵan. Sebebi, qyp­shaqtarmen qarym-qa­ty­nas jasaýǵa bet bur­ǵan elder sol tildi bilý jolyn qarastyrǵan. Qypshaq tili Eýrazııa keńistigine keń jaıy­lyp, Edil, Syr, Horezmde ádebı, dinı shyǵarmalar dúnıege kelgen. Sonyń bir kórinisi – osy dastan. Biz mynany uǵynýǵa tıistimiz, qypshaq tili – qazaq tili. Osyny ózimiz ǵana moıyndap qoımaı, ózgelerge de túsindirsek, boıyna sińirsek jón bolar edi. Qalamgerdiń bul eńbegi ult úshin jasalǵan jankeshti tirlik, irilik dep bilemin, dedi.

Sol sekildi bilimdar ǵalym, professor Tursyn Jurtbaı rýhanııat salasyndaǵy qazaq nesibesin arttyrý úshin búkil kúsh-jigerin jumsap, Abaı, Shákárim, Jambyl, Súıinbaı – búkil qazaqtyń tórt qubylasyn túgendep, álem jurtshylyǵyna tanystyra alǵan Rollan Seısenbaevtyń eńbegin erekshe baǵalap, óziniń Iran, Mońǵolııa memleketterine jasaǵan saparlary týraly tolymdy áńgime qozǵady. Isi qazaqtyń kúretamyry sanalatyn dúnıelerimizdi marjandaı tizip, atalǵan memleketterdegi túrki áleminiń aıtýly ókilderi jaıly tebirene sóıledi. Biz qazir ana tilden, myna tilden aýdarylǵan dep júrmiz. Shyndyǵynda, sol tilderdiń túp-tamyry bireý ǵoı. Sony úlken jıyn ótkizip, anyqtaýǵa tıistimiz. Sonda túbi bir túrki dúnıesi irkitteı irimeı, aırandaı uııtyn bolady, dep ana bir jyldary ult rýhanııatynyń kóp dúnıesin ózge memleketter tasyp ketkenin, endi sony qaıtarý qıyn bolyp turǵanyn tilge tıek etti.

Tusaýkeserdi qorytyndylaǵan qa­rymdy qalamger, oıly azamat, zerdeli de zerek ult joqshysy Rollan Seısenbaev: «Meniń bul tirligim qazaqqa kerek degen oıdan týǵan. Qaı-qaısymyz da ult úshin osylaı eńbek etip, ún qatpasaq halyq túlemeıdi, tobyrǵa aınalady. Meniń qolymda qazir úsh-tórt kitap bar. Ony da ult ıgiligine jaratsam deımin. Másele, jahandaný zamanynda ultymyzdy saqtap qalýda tur. Onyń basty joly osyndaı rýhanı dúnıelerdi jarqyrata jańǵyrtyp, tanytyp, taǵylym alar tustaryn aınadaǵydaı kórsetip, qaı ǵasyrda jasalǵanyn, qaı dáýirde bolǵanyn dáıektep, biz taqyr jerden shyqqan sormańdaı emespiz, barymyz mynaý, narymyz anaý desek táýelsiz eldiń naǵyz uldarynyń moınyndaǵy qaryzy men paryzy adal atqarylar edi», dedi.

Súleımen MÁMET,

«Egemen Qazaqstan».