O, jalǵan dúnıe-aı! Ábdesh ómirden ótkeli de jylǵa taıapty. Kóńil jetse de, kóz jetpes zýlaǵan ómir! Qatar júrgen qanshama azamat ortańdy oısyratyp, tabıǵat tylsymyna birjolata sińip, kózden ǵaıyp, kóńilden tysqary kúıge aınalǵany ma?! Júrek syzdaıdy, kóńil qulazıdy. Mundaıda Allanyń ámiri degennen basqa qoldan keler amal bar ma, adam pendege. Tek ózek órtep ómirden ótkenderdi umyta almaı biraýyq saǵynysh álemine boılaıtynyń bar. О́ıtkeni, ómirden ótkender arasynda oı arqalatyp ketetinder kóp. Olardyń qoǵamdaǵy orny, is-áreketi, jora-joldas arasyndaǵy qarym-qatynasy seni oılandyrmaı qoımaıdy.
O, jalǵan dúnıe-aı! Ábdesh ómirden ótkeli de jylǵa taıapty. Kóńil jetse de, kóz jetpes zýlaǵan ómir! Qatar júrgen qanshama azamat ortańdy oısyratyp, tabıǵat tylsymyna birjolata sińip, kózden ǵaıyp, kóńilden tysqary kúıge aınalǵany ma?! Júrek syzdaıdy, kóńil qulazıdy. Mundaıda Allanyń ámiri degennen basqa qoldan keler amal bar ma, adam pendege. Tek ózek órtep ómirden ótkenderdi umyta almaı biraýyq saǵynysh álemine boılaıtynyń bar. О́ıtkeni, ómirden ótkender arasynda oı arqalatyp ketetinder kóp. Olardyń qoǵamdaǵy orny, is-áreketi, jora-joldas arasyndaǵy qarym-qatynasy seni oılandyrmaı qoımaıdy.
О́ziniń ómirdegi ornyqty isimen, oıshyldyǵymen, keıingilerge oı tastap ketken jannyń biri – Ábdesh Qalmyrzaev edi. Adam pende tiri kezinde birimen biri syılas, tipti syrlas bolyp júrse de, kúnderdiń kúni bolǵanda myna jaryq dúnıeni tastap, qoshtasa da almaı júre beretinin oılap bas aýyrta bermeıdi. Bálkim, sol da durys shyǵar. Degenmen, saǵan ýaqytsha berilgen myna ómirde qadamyńdy abaılap basyp, ózińe, ortańa, qoǵamǵa tıgizer paıdań men qyzmetińdi durystap jasaý úshin de aldy-artyńdy tııanaqtap, bir-birińe qaraılasa, beıil bildire júrgenge ne jetedi. Mine, kezinde osylaı oılaı bilmegendikten de Ábdesh dúnıeden ótken soń, ol týraly neni, qalaı jazarymdy bilmeı, tosylyńqyrap otyrǵandaımyn. Áıtpese, ol týraly aıtarym bar sııaqty edi. Mıǵa salmaq salýǵa týra keldi.
Bizdiń jolymyz eń alǵash ret Almatyda qazaq biliminiń bas ordasy – Ál-Farabı atyndaǵy ýnıversıtette (burynǵy S.M.Kırov atyndaǵy) túıisken edi. Respýblıkanyń túkpir-túkpirinen oqý izdep kelip jatqan jas óskinniń basy kóbinese osy jalǵyz ýnıversıtette toqaılasatyn. Ábdesh ýnıversıtettiń fılologııa fakýlteti jýrnalıstıka bólimine oqýǵa tústi. Meniń bul fakýltette oqyp júrgenime eki jyldan asqan. Bir zamannyń túlekteri bolǵan soń ol kezde stýdentter arasynda bes-on jas aıyrma eskerile bermeıtin. Joǵary-tómengi kýrstyń balalary birimen-biri aralasa beretin.
Ol áýeli bizben birge oqıtyn Ilıa Jaqanovqa keldi, jerles eken. Ekeýi de Jambyl oblysy Sarysý aýdanynan. Shashy tolqyn atqan, orta boıly, aq sary ádemi jigit. Ańǵarympaz, jan-jaǵyna baıyppen baıqastap qaraıtyn, elgezek jan. Sodan bylaı qaraı bizdiń qarym-qatynasymyz jıileı bastady. Ol kezde qazaq jastarynyń oqý-bilimge umtyla júrip, halyqtyń baıyrǵy ónerine (án, kúı, dombyra, qobyz, jyr, terme, t.t.) degen qushtarlyǵy eren edi. Basymyz qosyla qalsa, qazaqtyń áni men kúıi, kompozıtorlardyń jańa týyndylary, aqyndardyń óleńderi jaıly pikir qozǵap, dýyldasyp jatatynbyz.
Bizdiń ortamyzǵa Shámshi jıirek keletin boldy. Jas ataýlynyń bári onyń ánine ǵashyq. Ilıa da odan qalyspaı, óz ánderin shyǵara bastaǵan. Ekeýiniń bir-birine degen yqylasy bólek. Áıteýir bul ortada eshqaısymyz beıjaı otyra almaıtynbyz. Bul tustaǵy Ábdeshtiń qylyǵy qyzyq. Áńgimege kóp aralasa qoımaıdy. Biraq kókeıine kóp dúnıe túıip, bolǵan áńgimelerdi yqylaspen tyńdaıdy. Onyń eshnárseni eleýsiz qaldyrmaıtynyna, estigenin umytpaıtynyna tań qalatynmyn. Máselen, sol stýdent keziniń ózinde ol Jambyl oblysynyń kózge kórinip júrgen aýyl, aýdan, oblys kólemindegi barlyq qyzmetkerleriniń aty-jónderin, kimniń qandaı jumys atqaratynyn jatqa biletin. Ol osylaısha jadyn jattyqtyryp júrgendeı edi. Jáne qatar júrgen joldastarynyń bolar-bolmas tabysynyń ózin eleýsiz, eskerýsiz qaldyrmaı jaqsy nıetin bildirip otyratyn. Máselen, óz basyma baılanysty bir oqıǵany eske alǵym kelip otyr. Jastyqtyń alaýymen jalyndap júrip, kózimiz túsken qyzdarǵa saǵynyshty hattar jazyp, óleń arnap júretin kezimiz. Meniń de sondaı bir sezim áldıinde bir án shyǵaryp, shalqyp júrgen shaǵym edi. Bolashaq jaryma degen alaburtqan osy kóńil-kúıimdi Jumaǵalı Saınnyń «Jar sálemi» degen óleńi dóp jetkizgendeı eken. Sol óleńdi óz áýenimmen aıtyp júretinmin. Mine, sony estip alǵan Ábdesh 1959 jyly «Lenınshil jas» gazetine jarııalap jiberdi. Bul kezde ol osy gazette tájirıbeden (praktıkadan) ótip júrgen stýdent edi. Bir-birimizge degen yqylas, syılastyq osylaı jalǵasa berdi.
Men 1959 jyly oqýdy bitirip, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine ádebı qyzmetker bolyp ornalastym. Ábdesh bul jerge de kelgishtep júretin. Azýly qalamgerler B.Qydyrbekuly, J.Jumahanov, Q.Uıabaev, U.Baǵaev, Á.Jumabaev, B.Abdýllın, N.Shákeev, B.Dáýrenbekov, M.Mashaqov tárizdi aǵalarmen emen-jarqyn sálemdesip, olardyń jazǵandaryn oqyp júretindigin bildirip ketetin. Sóıtip júrip ol bul gazette de tájirıbeden ótti. Ár nárseden habary mol, qalamynyń qarymy baıqala bastaǵan jas jornalshy Ábdesh aqyry osy respýblıkalyq aǵa gazetke kelip jaıǵasty. Ol ardaqty aǵa Uzaq Baǵaev basqaryp otyrǵan aýylsharýashylyq bóliminiń dúrdeı qyzmetkeri bolyp shyǵa keldi. Osy bólimde júrip, qalamyn shyńdady. О́z isine óte uqypty Ábdesh ujymǵa tez sińip ketti.
Ábdeshtiń keleli máselelerdi kóre biletin, kórgenin kósiltip jaza biletin qabiletin qalamdastary da, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetinde otyrǵan baıypty azamattar da baıqaǵan bolýlary kerek. 1969 jyly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń úgit jáne nasıhat bólimine nusqaýshylyq qyzmetke shaqyryldy. Bul jerde ol sheteldermen baılanys sektoryna, baspasóz bólimine jetekshilik jasap, bólim meńgerýshisiniń orynbasary qyzmetine deıin kóterildi. Keıinirek Kókshetaý oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy boldy.
Azamatty orta ósiredi degen sózdiń jóni bar. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde qalamgerligi men azamattyǵy shyńdalǵan Ábdesh Sársenuly birtindep el, halyq múddesi úshin eńbek etip, kúrese alatyn saıası qaıratker dárejesine kóterile bastady. Osy baǵytta tynbaı eńbektendi. Alaıda, ol óziniń jýrnalıstik sheberligi jetile bastaǵanmen, jazý-syzýynyń ǵylymı-teorııalyq negizdemeleriniń áli de olqylaý túsip jatatynyn baıqaıtyn. «Qulannyń qasýyna...» degendeı, onyń kókeıinde júrgen bul ıgi maqsatyn oryndaýdyń sáti tústi. Ol 1976 jyly KOKP Ortalyq Komıteti janyndaǵy qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynyń aspırantýrasyna oqýǵa jiberildi. Onda ol oqý baǵdarlamasyn qanaǵat etip qoımaı, ǵylymı izdenispen, ásirese, pálsapalyq qısyndarmen túbegeıli aınalysa bastaıdy. Nátıjesinde sol oqýdy bitirgen 1981 jyly fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesin qorǵap shyǵady. Tabıǵat, qoǵam qubylystaryna, jalpy, ózi ósip-jetilgen aınalasyna oıly kózben qyzyǵa qaraý, shamasy onyń bala kúninen boıyna sińgen qasıet bolsa kerek. О́sip-jetile kele uly oıshyldar álemine tereńdeý armany osylaısha oryndala bastaǵan edi. 1992 jyly sol Máskeý qalasyndaǵy atalǵan oqý ornynda fılosofııa ǵylymdarynyń doktory dárejesin qorǵady. Sol jyly professor ataǵyn da aldy. Mine, bul tolassyz eńbek pen talapshyldyqtyń úlken nátıjesi bolatyn.
Endi oǵan oıshyl ǵalym retinde ózin tolǵandyryp kele jatqan keleli máselelerdi qalyń jurtshylyqqa usynatyn kezeń kelgen edi. Mine, sol maqsattyń údesinen shyǵa bastady. Ol eń aldymen, qazaq oıshyldarymen tildese bastaǵandaı minez tanytady. Ásirese, uly Abaıdyń estetıkalyq kózqarastaryna oı júgirtip, ózin tolǵandyrǵan saýaldarǵa jaýap alady. Sondaı izdenister nátıjesi jınaqtala kele «Estetıcheskoe v tvorchestve Abaıa» (1974) degen kitapqa aınaldy. Ábdesh ult jáne qoǵamdyq sana týraly tolǵandy. Ony sol ulttyń negizin qalaıtyn adamnyń bolmys-bitimi de neshe alýan oıǵa jeteleıdi. 1984 jyly jaryq kórgen «Nasııa ı obshestvennoe soznanıe» kitaby osy máselelerdi qozǵaıdy. Ábdeshtiń taǵy bir ereksheligi, onyń qazaq, orys tilinde birdeı sóılep, birdeı jazatyny.
Ábdesh Qalmyrzaevtyń fılosof retinde kemeline kele bastaǵan kezi elimizdiń táýelsizdik alýymen tikeleı baılanysty. Ol ári jýrnalıst, ári fılosof ǵalym retinde Qazaqstan baspasózine memleketimizdiń qalyptasý dáýirine aýadaı qajet oılaryn jaza bastady. Sóıtip, oıshyl qalamger táýelsizdiktiń patrıot jyrshysyna aınaldy. Gazet, jýrnal betterinde jarııalanyp jatqan maqala-tolǵaýlarymen qatar «Abaı shyǵarmalarynyń estetıkasy», «Ult jáne adam», «Ult jáne qoǵamdyq sana», «Biz qazaq, ejelden erkindik ańsaǵan», «Qazaqstan patrıottyǵy», «Zaman jáne biz», «Ýaqytpen syrlasý», «Ulttyq ıdeıa», «Ýaqyt jáne adamdar», «Sanqyrly demokratııa» atty kitaptary birinen soń biri jurtshylyq qolyna tıip jatty. Kópshilik suranysyn qamtamasyz etti.
Qalamgerdiń bul týyndylaryn saralaı kele onyń ózegin táýelsizdik taǵdyry men ulttyq ıdeıa, ıdeologııa máseleleri quraıtynyn baıqaısyz. Ol jalań oı qýalap, eski sarynmen otyrmaıdy. Aıtar oıyn naqty derek, dáıektermen tuzdyqtap, ǵylymı túısiginiń myǵymdyǵyn aıǵaqtaıdy. Osy rette, qazaq halqy áli ult tutastyǵyna jetken joq deıtin jańsaq pikirlerdi joqqa shyǵarýǵa tyrysqan myna bir túıindeýin eske ala ketsek deımiz. Ol «óz terrıtorııasy, óz Konstıtýsııasy, óziniń ishki tutastyǵy bar halyqty nege ult bolyp qalyptaspady deımiz. Bul jańsaq pikir!» dep óz oıyn bultalaqtatpaı kesip aıtady. Osydan kelip ulttyq ıdeıa men ıdeologııa degen uǵymdar tabıǵatyn taldap, onyń árqaısysyna anyqtama berýge tyrysady. Bul bizdińshe pálsapalyq túıindeýlerdegi jańasha bastama derlik qısyn.
Ábdesh eńbekteriniń jas urpaqqa bereri mol dep oılaımyn. Ol osynshama dúnıelerin jaýapty memlekettik jáne qoǵamdyq qyzmetter atqara júrip jazdy, el jaǵdaıy, ult taǵdyry týraly tynbaı eńbektenip, kósemsózdiń ózindik úlgisin de jasady.
Ábdesh úzdiksiz izdenis jolynda júrdi. Sonyń arqasynda óte bilimdar azamattar qataryna qosyldy. Úlken qyzmetter atqaryp júrgen tusynda bizdiń aralas-quralastyǵymyz sıreı bastady. Buǵan ýaqyt tapshy bolatyn, soǵan qaramastan men onyń qazaq qamyn tereń oılaıtyn bıik parasat ıesi bolyp qalyptasqanyn kórip syrttaı súısinip júrdim. Ol ómiriniń sońǵy jyldarynda súıgen jary Úrzada ekeýi azamat bolǵan uldarynan aıyrylyp, qaıǵy shekti. Bul olar úshin ońaı bolǵan joq. Qaıǵyny kóterýge tyrysty, alaıda, Ábdeshtiń densaýlyǵy syr bere bastady. Osyndaı sátterde Almatydaǵy ortalyq aýrýhanada qatar jatyp emdelip, egde tartqan kezimizde Alla buıyrtqan ómirdiń aýyr júgin arqalap júrgen halimizdi aıtysyp, syrlasatynbyz. Ol syrqattanyp júrse de, úlgerip qalaıyn degendeı, tolǵandyrǵan oılaryn burqyratyp qaǵazǵa túsirip jatatyn. Sońǵy jyldary ol óte ónimdi jumys istedi. Onyń eldi tolǵandyrǵan maqalalary gazetterde birinen soń biri jarııalanyp jatty. Kezdesip qalǵanda ne telefonmen «qalaı úlgeresiń?» dep súısingenimdi aıtyp jatýshy edim. О́mirdiń qaısybir tustary jaıynda yqylastana syr shertisip otyrýshy edik. Osyndaı múmkindikterden de birtindep adalanyp kelemiz. O Jaratqan, birimizdi birimizge joqtatyp qoıǵan taǵdyr-aı!
Men tanyǵan Ábdesh mine, osyndaı edi!
О́mirzaq AITBAIULY,
akademık.