Jergilikti ult ókilderi buryn-sońdy bastan keshpegen sumdyq oqıǵalarǵa kýá boldy. Dindi bólshektep, iritki salýdy maqsat tutqan pıǵyly jat qaskóılerdiń keı rette aramza oılary shynymen júzege asyp ketip jatqandaı da boldy. Ata-baba saltynan aıdyń-kúnniń amanynda bas tartqan qarakózderimizdi qaıta oraltý óte qıyn soǵyp tur.
Munyń shynaıy ıslamǵa úsh qaınasa sorpasy qosylmaıdy nemese qazirgi dinı faktorlardyń halyqaralyq qatynastarǵa yqpaly jaıynda birer sóz
Bizben qatar ómir súrip jatqan beıbit álem negizinen halyqaralyq dinı uıymdardyń ortaq jobalaryna, jer betindegi barsha adamzat balasynyń ózara tatý-tátti, ymyra-birlikte turmys keshýine, beıbitshilik pen kelisimge qurylǵan qarym-qatynasqa, adamgershilik qundylyqtaryn qorǵap, qadirleýge, qorshaǵan orta men jer baılyqtarynyń ortaq ıgilikke jumsalýyna múddeli bolýy zańdy. Muny maqsatty túrde júzege asyryp, kúsh-qaırat biriktirýde, tabıǵı qubylystar týǵyzǵan qaýip-qaterlerdiń aldyn alyp, jahandyq shıelenisterdi sheshýde dinı faktorlardyń orasan zor ról atqaratyny málim. Bul rette Qazaqstan tarapy shyǵys pen batystyń túrli dinı dástúrleriniń, alýan mádenıet pen órkenıettiń ózara toǵysqan toraby ispetti boldy jáne áli de solaı bolyp qala beredi deýge tolyq negiz bar. Oǵan jarqyn mysal retinde Astanada úsh jylda bir ret ótetin Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezin alsaq ta kóp maǵyna bildiredi.
Al dinı faktorlar men onyń halyqaralyq qarym-qatynasqa yqpaly týraly áńgime etilgende, eń áýeli táýelsizdik jyldaryndaǵy qoǵamymyzda oryn alǵan basqa da oń ózgerister týraly oılardyń ortaǵa salynýy zańdy qubylys. Máselen, bizdiń elimizde barlyq konfessııa ókilderine belgili bir dindi tutýǵa tolyq erkindik berilgen, sonymen qatar, dinı ınstıtýttar sandyq jáne sapalyq turǵyda aıtarlyqtaı dárejege ósken. Solaı bola turǵanmen, qazirgideı dinı qaqtyǵystar men teketiresterdiń sharpýy zamanynda kez kelgen oı men sózge, din bostandyǵy men erkindigi degen nárselerge óte muqııat ta saq qaramaı taǵy bolmaıdy. Bul oraıda Elbasynyń Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń IV sezinde keltirgen mynadaı tujyrymyn árqashan este ustaý kerek dep bilemin: «Kópkonfessııaly qoǵamdar ishine, halyqtar men memleketter arasyna iritki salýǵa dinı nanymdy paıdalanýǵa berik qalqa qoıý mańyzdy. Halyqaralyq lańkestik pen ekstremızmniń adamǵa qarsy ózindik praktıkasyn dinge qandaı da bir silteme jasaı otyryp, kúpirshilikpen negizdeýine jol bermeımiz... Bul rette qaýym músheleri arasynda terrorızm men kez kelgen pishindegi ekstremızmniń dinge qarsy jáne adamǵa qarsy bolmysyn túsindirý boıynsha yjdaǵatty jumys júrgizý asa mańyzdy». Muny ármen qaraı ıslam dini jaıyndaǵy túsiniktermen jalǵastyrar bolsaq, din degenimiz ejelden adam balasy úshin túrli halyqtar arasynda tynyshtyq pen birlikti, yntymaq pen tirlikti qalyptastyrý maqsatynda jaratylǵanyn, al Allanyń 99 kórkem atynyń biri – «assalam» – «tynyshtyq», «beıbitshilik» ekenin, «ıslam» sóziniń arabshadan tikeleı aýdarylǵandaǵy maǵynasy «tynyshtyq, beıbitshilik» degendi bildiretinin aıtqan abzal.
Mádenı qundylyqtardy qurmetteý, mádenıetaralyq, dinaralyq únqatysýdy qoldaý, ata-babalardyń altyn saltyn, beıbitshilik pen kelisimdi, rýh birligi men ózara túsinistikti saqtaý mańyzdy ıgilikter sanatyn tolyqtyra túsedi. Din yqylym zamandardan rýhanı mádenıettiń negizgi nysandarynyń biri desek, adam balasynyń tarıhı damý kezeńderinde ol qoǵamnyń barlyq salalaryna yqpalyn tıgize alatyn rýhanı ári áleýmettik basty faktorǵa aınaldy. Sol sebepti de ózara yntymaqtastyqqa jańadan jol ashatyn elaralyq únqatysýlardy damytý qaı kezde de zorlyq pen dinı fanatızmnen, ekstremızm men lańkestikten arylýǵa septigin tıgizedi dep senemiz. Shynyn aıtý kerek, qaı dinniń negizin alyp qarasańyz da senim men súıispenshilikti, meıirim men mahabbatty tabasyz. Soǵan qaramastan, keıde «dinaralyq shaıqas» nemese «ıslam ekstremızmi» syndy jappaı musylman qaýymyn qaralaıtyn tosyn sózderdi qulaǵymyz shalyp qala beredi. Al endi mundaı qyrǵı-qabaq soǵystyń astarynan dinı múddeni emes, saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik sebepterdi izdegen áldeqaıda durys dep paıymdaımyz.
Tarıhta musylman álemin qanǵa bóktirgen «krest joryǵynyń» túpki maqsaty baıý men shuraıly jerlerdi ıelený bolǵany kim-kimge de artyq túsindirýdi qajet etpeıdi. Dindi osylaısha tolyq uǵynbaý, ári álginde aıtqanymyzdaı, ózge dindi túsinbeýshilik, syrtynan túrli daýryqpa sózderdi ilestire birjaqty ǵana pikir túıý halyqty qashanda qaqtyǵysqa aparyp soqtyratyn faktor bolyp tabylady. Túrli dinderdiń arasyna túsinistik kópiri nyq ornamaı, álemde eshqashan beıbit ómir saltanat qurmaıdy. Sondyqtan qaı dinniń de ýaǵyzy men ustanymy ádiletsizdik pen qaqtyǵysqa qarsy, túrli kelispeýshilikke toqtam salyp, esirtki, urpaq azǵyndyǵy, ekologııalyq apat syndy jahandyq máselelerdi jeńýge qyzmet etýi tıis. Kúni keshege deıin dinı faktorlar bizge halyqaralyq qatynastardy iritýshi emes, retteýshi kúsh bolyp sanalyp keldi. Alaıda, soǵan qaramastan, qoǵamdaǵy túrli ózgerister men saıası-áleýmettik jaǵdaılarǵa baılanysty basqa da túrli qıyndyqtarǵa tap bolýymyz múmkin.
Sonyń bir mysaly retinde aıta ketý kerek, bir kezderi Qazaqstanda túrli mıssıonerler qaptap ketti. Toqsanynshy jyldarǵy tapshylyqtyń saldarynan shetelden engen sondaı mıssıonerlik toptardyń qurbanyna aınalǵan azamattar az emes. Olardyń kóbi ózimizdiń qandastarymyz bolǵany jandy aıazdaı qaryp ótti. Bular baspanasyz, turmysy tómen, áli ońy men solyn ajyrata almaǵan qazaqtyń keıbir ýyzdaı jastaryn joldan taıdyryp, ózderiniń jymysqy áreketterin júzege asyrýǵa tyrysyp baqty. Túrli dinı aǵymdar paıda boldy. Bir shańyraqtyń astynda ómir súrip jatqan otbasynyń tynyshtyǵy buzylyp, áp-sátte oıran-topany shyǵýy úırenshikti oqıǵa sanala bastady. Jergilikti ult ókilderi buryn-sońdy bastan keshpegen sumdyq oqıǵalarǵa kýá boldy. Dindi bólshektep, iritki salýdy maqsat tutqan pıǵyly jat qaskóılerdiń keı rette aramza oılary shynymen júzege asyp ketip jatqandaı da boldy. Ata-baba saltynan aıdyń-kúnniń amanynda bas tartqan qarakózderimizdi qaıta oraltý óte qıyn soǵyp tur.
Ejelgi dinı senim-nanymdardy saqtaý men dástúrli joldy tabý endigi kezekte kóp bolyp jumylyp is atqarýdy talap etedi. Din týraly oılardy saralaı kelgende, bul salanyń sharýasy shash-etekten. Jalpylama saıası turǵydan alyp qaraǵanda, jańa turpatty Qazaqstannyń kelbeti egemendi, táýelsiz, zaıyrly memleket retinde aıqyn da ashyq. Mundaǵy dinı birlestikterdiń qyzmeti ultaralyq kelisim men saıası turaqtylyqty nyǵaıtýǵa negizdelgen. Keı derekterge til bitirsek, 1989 jyly 30 konfessııaǵa tıesili 700-ge jýyq dinı birlestik bolsa, 2008 jyly elde 46 konfessııaǵa tıesili 4000-nan asa dinı birlestik jumys istegen eken. Qazirgi tańda munda 4551 dinı birlestik bar desek, olardyń arasynda 2337 ıslamdyq, Qazaqstannyń aýmaǵynda pravoslavıe shirkeýine jatatyn 281 dinı birlestik, olardyń 230-y orys pravoslavıe shirkeýi, 7-ýi staroobrıadtyq shirkeý, rım-katolık shirkeýiniń 82 birlestigi, 1189 protestanttyq birlestik jumys isteıdi.
Dástúrli emes dinı qaýymdarǵa 5 býddıstik, 24 ındýıstik, 12 krıshnaıttik, 23 Bahaı, 2 transsendentaldyq medıtasııa qaýymy enedi. Dinı emes uıymdardan «Iehova kýágerleri» birlestiginiń mıssıonerlik qyzmeti erekshe nazar aýdartady. «Iehova kýágerleriniń» dinı ortalyǵy Esik qalasynda ornalasqan. Onyń 79 dinı birlestigi resmı tirkelgen jáne 30-dan asa jergilikti qaýymdary bar kórinedi. Al naqty sany 20 myńǵa jýyqtaıdy.
Qaraǵandy jáne Almaty qalalarynda ornalasqan apostoldar rýhyndaǵy Evangelshil hrıstıandar da óz jumysyn belsendi júrgizip otyrǵan uıymnyń birine jatady. Qazirgi kezde 3 myńǵa jýyq adamdy biriktiretin 40 qaýymdary bar desek, presveterıandyq aǵym elimizde amerıkalyq, ońtústikkoreıalyq ýaǵyzdaýshylardyń mıssıonerlik qyzmeti saldarynan taralǵan. Olardy shetelderdegi dinı ortalyqtar qoldap otyrady. Elimizde 20-dan asa presveterıan birlestigi jumys isteıdi. «Birinshi presveterıan shirkeýi», «Almaty aımaqtyq presveterıan shirkeýi» birlestikteri bolyp jalǵasatyn mundaı qaptaǵan uıymdardyń arasynda elimizdiń zańyna qaıshy keletin árekettermen aınalysqan, Los-Andjeleste shtab-páteri bar «Greıs-Blagodat» dinı birlestigine soqpaı ketý áste múmkin emes. Al «Mýn San Men» dinı birlestigi halyqaralyq uıymdardyń atyn jamylyp, «ańqaý elge, aramza moldanyń» kerimen túrli dárister ótkizgen.
Bir soraqysy, mıssıonerlik uıymdardyń shoqyndyrý saıasaty Afrıka jáne Azııa halyqtary arasynda úzilmeı jalǵasyp kele jatqan naýqan ekenin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Osy arada erekshe eskerer jáıt, mıssıonerlik uıymdarǵa jiberetin elderdiń qaıyrymdylyq qorlary óte mol kórinedi. Olar óıtkeni áýelden-aq, tabany sol jerge tıgen kúnnen bastap jergilikti halyqtyń dinin, tilin, tarıhyn, ádet-ǵurpyn, psıhologııasyn ábden zerttep zerdeleıdi. Sodan soń negizgi jumystaryna kirisedi. Jumysy, qyzmeti joq, ómirden áli ornyn tappaǵan jandar, rýhanı kúızeliske dýshar bolǵandar, qıyndyqqa tótep bere almaı, júıkesi syr bergender t.b. mıssıonerler qurǵan tuzaqqa tez túsip qalady.
Alańsyz jatqan sábıdiń tátti uıqysyna uqsas tynyshtyq degen nárse de óte qorǵaýdy, kóp bolyp saqtaýdy qajet etetin eń basty qundylyǵymyz ekeni daýsyz. Osy tynyshtyq áýeni buzylmaýy úshin aldaǵy ýaqytta ne isteý kerek degen saýal turady. Munyń jurtqa uǵynyqty qarapaıym ǵana joly bar. Dástúrli emes dinı aǵymdardyń ádebıetteri, túrli nasıhattary, beınetaspalary el ishinde jiti qadaǵalanyp, tipti taratylmas buryn saraptan, parasat súzgisinen ótýi tıis dep sanaımyz. Islam atyn jamylǵan keıbireýler halyqtyń betin teris jaqqa burǵysy keledi. Sonyń arasynda atam qazaqtyń ata dástúrindegi qundylyqtardy qurmettemeý sııaqty ister boı kórsetip qalatyny ókinishti. Mysaly, o zamanda, bu zaman, qaza bolǵan adamdy sol zamatta tez jerlep tastaý degendeı buryn-sońdy qulaǵymyz shalmaǵan jaǵdaı aldymyzdan shyqty. As berilmeıdi, zırat salynbaıdy, tasy kóterilmeıdi. Esesine múlde basqasha rásimderdi synalap endirý áreketi qylań berip qalady. Shetten kirgen keı dinı aǵymdar qazaqty óziniń boıyna daryǵan óner ataýlydan jurdaı etýge deıin taıynbaıdy. Teledıdar kórýge tyıym. Olarǵa salsańyz, osy dáýirge deıin ata-babalarymyzdyń salt-dástúrinde saqtalǵan basty qundylyqtardyń bárinen búgin qol úzip, ózimizdiń tegimizdi, túbimizdi jyly jaýyp qoıa salýymyz kerek sııaqty. О́z ómirin maqsatty iske pıda etken adamnyń ólimine baılanysty oıdan nebir nárseler shyǵarylyp, jurtty túzý joldan taıdyrýmen aınalysady. Máselen, bul oraıda belgili qalamger Ýaqap Qydyrhanulynyń: «Islam terrorǵa, zorlyq-zombylyqqa, beıbit jandarǵa kúsh qoldanýǵa qarsy. Búgingi tańda álemniń túkpir-túkpirinde ıslam atymen sandaǵan jazyqsyz adamdardyń qany tógilip jatady. Jaratýshy sózimen qarasaq, bir adamǵa qııanat jasap, qurban etý kúlli adamzatqa baǵyttalǵan amal retinde túsindiriledi», dep ıslamnyń qaqtyǵys, lańkestik, zorlyq-zombylyq, óktemdik sııaqty teris áreketterdi aıyptap, qoǵamdyq turaqtylyqty, izgilikti, ustamdylyqty ýaǵyzdaýshy din ekenine kóńil aýdartýy beker emes.
Qoryta kelgende, dindi qaı elde de ekinshi, úshinshi kezektegi másele dep oılaıtyndar qatelesedi. Ol birinshi orynǵa shyǵyp turǵan búgingi kúnniń basty taqyryby. Búkil jer betindegi tirshiliktiń tiregi de, tini de din desek, sol sııaqty dinı faktorlardyń, onyń ishinde rýhanı qundylyqtardyń halyqaralyq qatynastardy nyǵaıtýdaǵy róli aıryqsha ekeni belgili. Halyqty ózara qaqtyǵystan qorǵaıtyn, ultty bólinýden saqtaıtyn qasıetti uǵymnyń qadirin jańa kezeńde qalaı túsinip júrmiz? Qazaqstan álemge dinı-rýhanı forýmnyń ortalyǵy esebinde tanylǵan ýaqytta qandaı dinı is-sharalarǵa kóbirek den burǵan burynǵydan da anaǵurlym mańyzdy, anaǵurlym aýqymdy is-sharalar kútip turǵany sózsiz. Sebebi, búginde álemdi dúr silkintken dinı tózimsizdik, dinı ekstremızm men lańkestik sharpýynyń shańy aınalańdaǵyny anyq kórsetpeýge aınaldy. Halyqaralyq qatynastardyń HHI ǵasyrdaǵy dinı únqatysýynyń mańyzy sol sebepti de óte mańyzdy bolyp sanalady. Al Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastama kóterýimen ótkizilip kele jatqan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderi halyqaralyq qatynastaǵy zamanaýı dinı faktorlardyń birine jatady. Adamzatty tynyshtyqqa úndeıtin jarqyn oılardyń osy sharanyń minberinen dúnıege taraýy el úshin úlken mereı desek, dinı qundylyqtar qashanda biriktirý men ıntegrasııalyq úderisterdiń kúshti faktory bolyp qala beredi. Ol úshin dinderdiń boıynan bir-birin qyryp-joıatyn kúsh pen toqtatar toǵandy emes, qaıta kerisinshe, bir-birin tolyqtyratyn, birine biri qonyp turatyn úılesimdilikti tabýǵa tyrysyp baǵýymyz kerek. Qazaq elin búginde búkil álem sol ıdeıanyń otany, shańyraǵyna beıbit uıalaǵan ǵajaıyp el retinde tanyp otyr.
Ardaq BEKENOVA.