Bir tal úki

О́miri maqala túrtpeıtin Muqaǵalı 1968 jyly «Túıeli adam» povesi týraly resenzııa jazdy. Aǵasyna degen súıispenshiligi shyǵar. «Adamdardyń jan dúnıesin is-qımyldary arqyly sheber de jatyq tilmen jan-jaqty kórsetedi. Raıymqulovtyń tili oralymdy, ózindik ún-sazy bar. Shekten tys sózbuıdalyq pen orynsyz dilmarlyq joq», dep baǵa beripti.

 

Rahań elý bes jasynda tuńǵysh ret áke boldy. Aqtoty dúnıege keldi. Qurdastary: «Osynsha jasqa kelip... Sondaǵyń qyz ba?» dep qaljyńdasa, jaryqtyq Rahań: «Oıbaı-aý, ózimniń áli kúnge deıin balam bolmasa, ol ul bop týsa, til tıip ólip qalady ǵoı! Maǵan ólmeıtin qyz kerek», depti.

 (Esse)

Soǵystan soń týǵan urpaqtyń deni kózin kórkem ádebıetpen tyrnap ashty. Jaqsy kitaptyń jarnamasy joq, áıtse de onyń úgit-nasıhatyn qalyń oqyrmannyń ózi jasaıtyn. Oqıtyn. Oqıtyn da kókeıine toqıtyn. Toqyǵan dúnıesiniń mazmunyn bir-birine aýyzdyń sýyn aǵyzyp aıtatyn. Aqynnyń nemese jazýshynyń aýyzsha taraǵan kitaby jyrdan da qyzyq sekildi. Sońyna túsip, sol kitapty qaıtsek te taýyp alýǵa tyrysatynbyz.

Kitaptan bas almaıtyn Orazbek Nusqabaev degen klastas balanyń qo­lyna (umytpasam 1964 jyly) Rah­metolla Raıymqulovtyń «Túıeli adam» degen povesi túsipti. Ertegideı eliktirip, mazmunyn qaıtalap maıyn tamyzyp aıtty. Qoldan-qolǵa aýysqan juqa kitaptyń toz-tozyn shyǵaryp, tobymyzben kezektesip oqydyq. Balalardy baýrap aldy. Tebirendirdi. Tereńine batyrdy. Oıǵa shomdyq. Armandadyq. Qııalymyzǵa qanat bitirdi.

Orta mektepti bitiretin jyldary «Qazaq ádebıeti» gazeti men «Juldyz» jýrnalyna den qoıa bastadyq. Ja­rııalanǵan ádebı, syn maqalalarda qazaq ádebıetiniń kórnekti ókilderi Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafınniń aty-jónderi arajigi ajyramaı jazylatyn. Kimnen keıin kim turatynyn jatqa bilemiz. Sondaı-aq, «halyq jaýy» atanyp, keıinirek aqtalǵan aıtýly tulǵa, ataqty aqyn-jazýshylar Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın, Ilııas Jansúgirov, «Qalyń mal» romanynyń avtory Spandııar Kóbeevtiń tizimderi de bir-birine nómirlep tirkegen vagondar sekildi ret-retimen kórsetiletin. Sol kezderi osy aǵalarymyzdy jatqa bilýshi edik.

Elýinshi jyldardyń sońyna taman saıası-satıralyq «Ara-Shmel» jýrnaly jaryq kórdi de, ázil súıer áleýmetti baýrap, aýyl-aýyldy aralap ketti. Taralymy kóp «Arany» da asyǵa kútemiz. Kúnderdiń kúninde, Rahmetolla Raıymqulovtyń ázil áńgime, sketch, synadaı qaǵylǵan syn-syqaq, ótkir feletondary jıi jarııalana bastady. «E, bu kisi syqaq ta jazady eken ǵoı» dep tańyrqap, jýrnaldyń redaksııa alqasy músheleriniń tizimine úńildik. «Aranyń» alǵashqy redaktory Ǵabıt Músirepovtiń qatarynda Dmıtrıı Snegın, Temirbek Qojakeevten keıin Rahmetolla Raıym­qulovtyń da aty-jóni tur eken. Qyzy­ǵýshylyǵymyz odan saıyn artty. Mirdiń oǵyndaı mysqyldary men oıyp túser ospaqtaryn izdep júrip oqı bastadyq. Bir jyldary joǵaltyp al­dyq. Esh baspasózde esimi joq. Keıin bildik, baqılyq bolypty.

O-o, zymyraǵan zaman-aı! Bizdiń sol Rahań bıyl júzge toldy. Bir ǵa­syr! Sonaý qalyń qazaqtyń qaımaǵy buzylmaǵan 1913 jyly týyp, paıǵambar jasynan asqan shaǵynda dúnıeden ozǵan aǵamyzdan artynda qanshama ádebı mura qaldy. Sonyń birtalaıy 2003 jyly 90 jyldyq torqaly toıy­na oraı shyǵarylǵan úsh tomdyq shyǵarmalar jınaǵyna endi. Negizinen kózi tirisinde shyqqan kitaptarǵa engen áńgime, povesteriniń basyn qu­ra­ǵan. Romandary men oblystyq, respýb­lıkalyq teatrlardyń sahnasynda qoıylǵan pesalary joq. Sirá, syımaı qalǵan. Sondaı-aq, «Ara» jýrnaly men basqa da basylymdarda jarııalanǵan ýsoıqy ázil áńgimeleri, ýytty feletondary úsh tomdyqqa enbeı qalypty. О́kinishti. О́te ókinishti.

Stýdent kezimiz. Túbit ıek, túkti bas boz­balamyz. Dalanyń balasy qalaǵa sińise kete me? Bári de tańsyq. Kirpigine kir­pik jalǵap, ernin shıedeı qyp boıa­ǵan arýlarǵa tańyrqap qaraımyz. Tabı­ǵı shashtaryn buıralap, ózge túske óz­gertip jibergen qyzdardyń qylyǵy tipti ersi kórinetin zaman. Osyndaı oıqy-shoıqy ospadar «moda» týraly aǵamyzdyń ázilin oqyp ezý tarttyq. Jas kezdegi jaqsy dúnıe jadyńda qalady ǵoı. Mazmunyn aýyzeki aıtyp bereıin.

Qap-qara shashyn sap-sary ǵyp boıap, qaladan kelgen qyzynyń saıtandaı túrin kórgen atasy:

– Qaraǵym-aý, shashyń aǵaryp ketipti ǵoı, – degende, bir búıirde jambastap otyrǵan kempiri:

– Qoıshy ári, ne bolsa soǵan sóılemeı! Sen oqysań shashyń aǵarmaq túgili kógerip keter! – dep keıipti. Bitti. Uzyn-yrǵasy osy. Qandaı ǵajap ázil. Maıdan qyl sýyrǵandaı.

Keńes ókimeti negizinde toǵyshar, kórseqyzar, kerenaý, kerdeń, jylpos, qyrsyzdyq sekildi jaǵymsyz minezder kóbirek syn tezine alynatyn. Tońmoıyn men topastar da syqaqshylar qalamyna jıi ilinip jatatyn. «О́ziń pále ekensiń» atty ádebı feletonyn ustazymyz pro­fessor Temirbek Qojakeev úlgi re­tin­de mysalǵa keltirip taldaıtyn. Tońmoıyn dırektor qoıshyny kabı­ne­tine shaqyryp alady da: «Meniń ústimnen joǵaryǵa nege aryz jazasyń?» dep dúrse qoıa beredi. «Qansha jazsań da báribir ózime qaıtyp keledi», dep tartpasynan býdaq-býdaq qaǵazdar alyp kórsetedi.

– Mine, mynanyń bári sen sııaqty sovhozdyń saýaty az jumysshylarynyń jazǵany. Biraq bilip qoıyńdar, qaı qudaıǵa shaǵym aıtsańdar da qaıtyp aınalyp óz qazyǵyn tabady. Qaıda jazsań, onda jaz! Báribir. Áı, maýbasym-aı, soǵan da mıyń jetpegeni me, á? Iá, jetpeıdi. Bul seniń baqytsyzdyǵyń!

Qoıshy:

– Áı, qurysyn! Baq degenniń de osy kúni mıy ashyp ketken eken, – deıdi qolyn bir-aq siltep.

– Nege olaı deısiń?

– Baıaǵyda ákem marqum: «Baq adassa, batpaqqa qonady», deıtin edi.

Dırektor ornynan yrshyp turyp:

– Kórip tursyń ǵoı baqyttyń qaıda otyrǵanyn?! – deıdi jelpinip.

– Iá, kórip turmyn.

– Qaıda?

– Sende. Áne, seniń syldyraǵan ti­lińde, jyltyraǵan kózińde, tunjyraǵan túsińde, túrshigen qabaǵyńda, taıqıǵan mańdaıyńda, kóntıgen ernińde!

Shopannyń shoqtaı qaryǵan ashy sózine rızashylyq bildirgendeı:

– О́ziń pále ekensiń, jaraıdy, jaǵ­daı jasaıyn saǵan! – deıdi.

Ustazymyzdyń ulaǵatty dárisin tyńdap, biz, stýdent jastar, Rahmetolla aǵanyń feleton jazý sheberligi men tásilderin quıttaıymyzdan qula­ǵy­myzǵa quıyp óstik. QazMUÝ-de óner­paz stýdentterden quralǵan «Aq­qý» atty ansambl bar bolatyn. Saı­qy­mazaq kýrstasym О́miráli Smaıy­lov ekeýmiz kórkemsóz oqyp, kópshiliktiń kóńilin kóterýge tyrysatynbyz. Ataǵy asqaqtap turǵan Asqar Toqmaǵambetov, Shona Smahanuly, Úmbetbaı Ýaıdın, Ospanhan Áýbákirov, Seıit Kenjeahmetov, Qajytaı Ilııasovtyń ázil-syqaqtaryn kórermenge usynyp, sahnada aq ter, kók terge túse­tinbiz. Jurtty kúldirý ońaı ma? Ádemi ázilderdi izdeımiz. Izdegenge – suraǵan, Rahmetolla aǵamyz qyrǵyzdyń qyrshańqy tildi syqaqshysy Qudaı­bergen Japarovtyń áp-ádemi kúlkili dıalogyn aýdaryp, «Araǵa» jarııalapty. Jerden jeti qoıan tapqandaı qýandyq. О́miráli ekeýmiz tez arada jattap alyp, sahnaǵa shyǵardyq. Uzyn-yrǵasy mynadaı:

– Kel, shylym tart.

– Tartpaımyn, tastadym.

– Sharapty she?

– Tastadym.

– Syrany she?

– Tastadym.

– Munyń jaqsy eken. Azamatsyń! Al, qyzmetińdi she?

– Beımaza jumys, ony da tastadym.

– Áıelińdi qaıttiń?

– Meniń esebim boıynsha 1 sáýir – kúlki kúni bosaný kerek edi. Ol ońbaǵan merziminen úsh kún buryn týdy. Esepten jańylysyp kórgen jan emespin. Bildińiz be?

– Sóıtip...

– Sóıtip áıelimdi de tastadym.

– Balalaryńdy?

– Olardy da tastadym.

– Úıińdi she?

– Sattym.

– Anańdy she? Inileriniń qolyna berdiń be?

– Berdim.

– Jesir jeńgeńdi tórkinine qaraı qýdyń ba?

– Qýdym.

– Endi ne istemeksiń?

– Bilmeımin.

– Onda men aıtaıyn. Sonaý qııadaǵy qyzyl jardy kórdiń be?

– Kórdim.

– Onyń bıik shoqysyn da kórip tursyń ba?

– Kózim soqyr deısiń be, kórip turmyn. Bala kezimizde basyna talaı-talaı shyqqanbyz.

– Shyqqan bolsań, endi taǵy da shyq. Sóıt te, tastaǵysh bolsań ózińdi óziń týra sol jardan tasta. Bitti, sharýa! Solaı et.

Uzyn-yrǵasy osy. Ol zamanda bala-shaǵadan bezý aqyret. Aqyrzaman. Azǵyn dep aıyptaıtyn. Dáýir syny dál kózdedi. Rahań sony kóre bilgen.

...Eseıdik. Kúnderdiń kúninde qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynyń mańynan jas ánshi Maqpal Júnisova men onyń arshyǵan jumyrtqadaı áppaq qurbysymen ushyrasyp qaldym. Maqpaldyń endi-endi tanymal bola bastaǵan kezi. Qurbysymen tanystyrdy. Aty – Aqtoty eken. Mine, qyzyq! Bala kezden kitabyn jastanyp oqyǵan jazýshy aǵamyz Rahmetolla Raıymqulovtyń bir tal úkideı qyzy eken. Ákesi týraly, onyń shyǵarmashylyǵy jóninde bıe saýymdaı ýaqyt syrlastyq. Sózimdi bólmeı muqııat tyńdady.Tula boıy tunǵan ıba, ınabat.

– Mamańa sálem aıt! – dep qoshtastym. Telefon almastyq. Arada aı ótpeı jatyp mamasy Makıza apaı telefon shaldy. Aqtotyǵa quda túsip syrǵa salý úshin belgili qoǵam qaıratkeri Uzaqbaı Qaramanov zaıybymen úılerine kelmekshi eken. Shaqyrdy. «Aqtotynyń aǵasy bop bizdiń jaqtan qatys», dedi. Bardym. Qudalyqqa qatystym. Sodan beri ara-qatynasymyz úzilgen joq. Aǵaıyndaı aralasyp kelemiz. Makıza apaıdy qashan kórsem de qasynda – Isahan. Meniń kýrstasym. Tashkent túbindegi Bostandyq aýdanynda týǵan. Rahmetolla aǵaıdyń jerlesi. Aýyly Tóle bı babamyzdyń jambasy tıgen jerden alys emes. Irgesinde. Tabıǵaty tamyljyǵan taýly ólkeniń bulaq sýyn qanyp iship ósken sulý inileriniń biri.

Jasy ulǵaıǵanda týǵan qyzynyń atyn Aqtoty dep yrymdap qoıǵan. «Toty qustaı túrlensin!» degeni me? Balapanyn basynan sıpap otyryp:

– О́z qanatyń bolmasa, basqanyń qanatymen samǵap usha almaısyń, qyzym! – deıdi eken Rahań. «О́zińe sen!» degeni ǵoı. Sol Aqtoty qazir bilikti ustaz, bilimdi tálimger. Qanyna sińgen qasıetti tárbıesin shákirtteriniń boıyna quıyp, sanasyna sińdirip, meıirimin shýaqtaı tógip keledi. Belgili kompozıtor. Onyń ásem ánderin oryndap qanshama ónerpaz qanat qaqty. Aıaǵyn qaz-qaz basqan «Arnaý», «Ańsar» atty ónerpazdar toby qazir «Astana – mahabbatym meniń!» ánin oryndap júr. Medeý Arynbaev «Almaty – altyn besigim», Tolqyn Zabırova «Bóbegim» ánimen qoshemetke bólendi. Al, Roza Rymbaeva men Maqpal Júnisovanyń oryndaýyndaǵy «Qazaqstan», «Tyr­nalar», «Anajan», «Jan ákem», «Ánim sensiń, týǵan el» sııaqty áýezdi án­deriniń orny bir bólek. Onyń ústine «Dala syry», «Jámıla», «Tolǵaý» sııaqty keń tynysty sımfonııalyq poe­malary da bar.

Sol Rahmetolla atamyzdyń júz jyldyq mereıtoıy taıaýda ǵana Tash­kent qalasynda keńinen atalyp ótti. О́zbekstan Respýblıkasynyń ultaralyq mádenıet ortalyǵynyń úlken zalynda Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary, aqyn Ǵalym Jaılybaı kirispe sóz sóılep, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qulbek Ergóbek ózbek, qyrǵyz, moldavan, grýzın, Baltyq jaǵalaýy elderiniń ádebıetimen salystyra baıandama jasady. Qazaq prozasyndaǵy dástúrli baıandaý men keıipkerdiń ishki jan dúnıesin psıhologııalyq ıirimderin berý sekildi dáýirde ádebıetke kelgen Rahmetolla Raıymqulovtyń qazaq prozasyna eleýli úles qosqanyn taldaı otyryp, tamyljytyp aıtyp berdi.

О́zbekstannyń Qazaq ulttyq má­denı ortalyǵynyń tóraǵasy Ma­rat Úkibaevtyń uıymdastyrýymen bas­talǵan mereıtoı Rahańnyń tý­ǵan jeri Bostandyq aýdanynda jalǵa­syn tapty. Qazaqstannan barǵan qalamgerlerdi О́zbekstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Muhammed Alı qabyldap, aǵaıyndyq aq tilegin bildirdi. Halyqaralyq «Túrki álemi» kınostýdııasynyń dırektory, qalamger Doqtyrhan Turlybek derekti fılm túsirip qaıtty.

Rahańnyń aıaýly jary, Aqtotydaı qyzdy dúnıege ákelgen asyl ana Mákıza apaı densaýlyǵyna baılanys­ty Tashkentke bara almady. Bul keıýana áıgili jazýshy Zeıin Shashkınniń týǵan qaryndasy. Tekti tuqymnan. Sábıt Muqanovtyń jary Márııam apaı­daı, Ábish Kekilbaıdyń sheshesi Aısáýledeı, Asqar Súleımenovtiń aıaýly anasy Aıtotydaı, Imanǵalı Tas­ma­ǵambetovtiń anasy Dildadaı tiri shejire. Sózden jańylmaǵan. Tógilip tur.

Esil erin esine alyp:

– О́zbekstan jazýshylaryna rahmet, – dedi meıirlene, – olar Rahańnyń mereıtoılaryn óle-ólgenshe atap ótýden jańylǵan joq. «Eki eldiń jazýshysy» ataǵan. Tashkenttegi pedagogıkalyq ınstıtýtta oqyp júrgende 1935 jyly О́zbekstan qazaq qalamgerleri Qazaqstannyń 15 jyldyǵyna arnap «Sosıalıstik shashý» atty jınaq shyǵarypty. Ishinde Rahańnyń óleńi bar. Bir shýmaǵyn aıtaıyn.

Altyn kún kókte kúlip

jymyńdaıdy,

Qyzyl gúl jerde turyp

syr urlaıdy.

Buralyp boı jetkendeı ósimdikter,

Maıysyp bir-birine sybyrlaıdy.

Áý basta aqyndyqtan bastaǵan. Bolmys-bitim, jaratylysy aqynjandy edi. Aýyly Qaramanas, qaladan shalǵaıda. Oqımyn dep Tashkentke aýyldan jaıaý kelgenin jıi-jıi áńgimeleıtin. Ol kezde at-arba da tapshy. Ashtyq. Joqshylyq. Kemtarlyq. Soǵystan soń Tashkentke bilim izdep kelgen. Qaltaı qaınym Muhamedjanovtyń mynadaı qaljyńy bar edi: «Jalańaıaq jar keship, Tashkende oqydym. Bátińke qaıda? Aıaǵymyz kús-kús, bashpaıymyzdyń arasyna shóp ósip ketetin» deıtin. Ras. Qıyndyǵy kóp qıly zamandy basynan ótkerdi. Soǵysqa qatysyp, elge 1946 jyly oralǵan.

– Makıza apaı, keıingi urpaq bile júrsin, o kisi kimdermen jıi aralas­ty?

– Adam jatyrqamaıtyn. Bárine qushaǵy ashyq. Qaı qazaq bolsa da qamqorlyǵyn aıamaıtyn. Tipti túr-túsin tanymasa da jas jazýshylardyń áńgimesin oqyp, syrtynan rıza­shylyǵyn bildirip otyratyn. Esimderi elge belgisizdeý, ádebıettiń esigin endi-endi asha bastaǵan Sofy Smataev pen Dýlat Isabekov jóninde: «Osy eki jigittiń eńbekterin erekshe súıip oqımyn. Ekeýi de bolashaǵynan úlken úmit kúttiretin jastar», deıtin. Rahańnyń aǵaıyndaı bop aralaspaǵan adamy kemde-kem: Baýyrjan Mo­myshuly, Syrbaı Máýlenov, Qalıjan Bekhojın, Qalmuqan Isabaev, Áben Satybaldıev, Sherhan Murtaza, Myńbaı Rásh, Saıyn Muratbekov, Beken Ábdirazaqov, Shámil Muhamedjanov, Qalaýbek Tursynqulov, Ospanhan Áýbákirov, Qaldarbek Naımanbaev... Ushy-qıyrsyz. Ásirese, Muqaǵalı Maqataevpen aǵaly-inideı aralas­ty. Shirkin, Muqaǵalı kisi tany­ǵysh, sezimtal azamat edi ǵoı! Úıge kelip, Aqtotyny qyzyqtap, Rahańmen uzaq áńgimelesetin. О́miri maqala túrtpeıtin Muqaǵalı 1968 jyly «Túıeli adam» povesi týraly resenzııa jazdy. Aǵasyna degen súıispenshiligi shyǵar. «Adamdardyń jan dúnıesin is-qımyldary arqyly sheber de jatyq tilmen jan-jaqty kórsetedi. Raıymqulovtyń tili oralymdy, ózindik ún-sazy bar. Shekten tys sózbuıdalyq pen orynsyz dilmarlyq joq», dep baǵa beripti. Al akademık Rahmanqul Berdibaev «qazaq prozasynyń damýyna, onyń kórkemdik deńgeıiniń kóterilýine úles qosqandyǵyn» aıtsa, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Muhtar Maǵaýın: «Ulttyq sanasy joǵary, shuraıly qazaq tilin boıyna sińirip ótken qalamger edi», dep emirene eske alyp, erekshe pikir bildirgen. Ýnıversıtette birge oqyǵan dosy, ǵaryshker, Halyq Qaharmany Talǵattyń ákesi Amangeldi Musabaevpen qınalǵan sátterinde aqyldasyp turatyn. Shá­kirt­teri kóp edi. Sonyń biri izinen ergen inisi tanymal ǵalym Baqtııar Smanov.

Rahań elý bes jasynda tuńǵysh ret áke boldy. Aqtoty dúnıege keldi. Qurdastary: «Osynsha jasqa kelip... Sondaǵyń qyz ba?» dep qaljyńdasa, jaryqtyq Rahań: «Oıbaı-aý, ózimniń áli kúnge deıin balam bolmasa, ol ul bop týsa, til tıip ólip qalady ǵoı! Maǵan ólmeıtin qyz kerek», depti. Muny estigende qýanǵanymnan júregim jarylyp kete jazdady. Azan shaqyryp atyn kim dep qoıamyz? Aqyldastyq. Aldymen Zeıin Shashkın aǵam: «Sábıdiń aty Aıjan bolsyn» dedi. Rahań keshirim surap: «Meniń kitabymda bir tamasha keıipker bar edi. Shirkin, tym bolmasa osyndaı ǵana qyzym bolsa dep armandaý­shy em. Onyń aty – Aqtoty edi», dedi.

Aqtotyny kóshege qydyrtsa jetek­temeıtin. Oń ıyǵyna otyrǵyzyp, úkilep ustaıtyn. Taǵdyrdyń mańdaıyna jaz­ǵany shyǵar, Aqtoty on eki jasqa tol­ǵanda, bar qyzyǵyn qaldyryp baqılyq boldy...

Kópen ÁMIRBEK,

Qazaqstan Respýblıkasy

Prezıdenti syılyǵynyń laýreaty.

––––––––––––––––––

Sýretterde: 1. Birinshi qatarda (sol­dan ońǵa qaraı) Rahmetolla Raıym­qu­lov, Baýyrjan Momyshuly, Juban Mol­daǵalıev, Qýandyq Shańǵytbaev. Ekinshi qatarda (soldan ońǵa qaraı) Vıktor, Qarataı Quttybaev, Qajyqumar Qýan­dyqov, Balamer Saharıev. 2. Rahmetolla Raıymqulov.