Murat Áýezov: Til men dinge dil derbestigi arqasynda oraldyq

– Mádenı prosestiń óz zańdylyq­tary bar. Men «Mádenı mura» baǵdarla­masynyń ishki logıkasyn bir júıege keltirýdi moınyma alǵanymdy aıta­ıyn. HH ǵasyrdaǵy asa zor qasiret – ashar­shylyq boldy. Bul – kóshpeli órkenıettiń kúıreýi. Al kóshpeli órkenıet osydan eki jarym myń jyl buryn temir dáýirinen bastaldy. Temirden jasalǵan aýyzdyq, úzeńgi, er-turman paıda bolǵannan bas­tap eýrazııalyq keńistikke kóshpendiler shyqty. Bul – ǵylymı-tehnıkalyq tóń­keris boldy degen sóz. Kóshpendiler tarıh sahnasyna shyqqan soń el men eldiń, jer men jerdiń baılanysy kúsheıip, úlken kúshke aınaldy. Bir-birimen onsha baılanyspaıtyn Qytaı men Úndistannyń qarym-qatynasy Jibek jolynyń kó­megimen júzege asty. Mıgrasııa men bas­qynshylyqtar da boldy, olar da túptiń túbinde mádenıettiń damýyna úles bolyp qosyldy.

– Sol kezde álemdik dinder tarıh sahnasyna shyqty.

– Qytaıda Konfýsıı men Laoszy týdy, Úndistanda býddızm tarala bas­tady, Zaratýshtra da sol kezde dúnıege keldi. Grek qoǵamynda da biraz ózgerister boldy, mıftiń ornyn tarıh pen fılosofııa basty. «Bıblııadaǵy» oqıǵalardy sholyp qarasaq, Eýropa men oǵan taıaý aımaqtarda da úlken qozǵalystar paıda boldy. Aqyrynda zamanynda jarty álemdi bılegen kóshpendiler órkenıeti tyǵyryqqa tireldi.

Abaı álemi – máńgilik álem, jumbaq álem. Kóshpendiler álemi jar jaǵasyna jaqyndap qalǵanyn keshegi zar zaman aqyndary kóregendikpen seze bildi. «Abaı bol, halqym» dep eldi tónip tur­ǵan qaterden saqtandyra otyryp, ózderine beımálim bolashaqqa kósh­pen­diler órkennıetimen birge ilesip barǵy­sy kelgeni, ózderi úırengen, sanasy qabyldaǵan ómir-saltymen qoshtasqysy kelmegeni jyrlarynan baıqalyp turady. Abaıdyń jańalyǵy, ózi ómir súrgen dáýirde kóshpendiler órkenıetine núkte qoıylatynyn túsindi. Bolashaq bilegi emes, bilimi kúshtilerdiń qolynda ekenin túısikpen sezip, halqyn soǵan daıyndady. Beıne tónip turǵan qaýipti júregimen sezgendeı, «abaı bol, halqym» degen eskertpe onyń árbir tynysynan sezilip turdy. Muhtar Áýezovtiń danalyǵy – kóshpendiler órkenıetiniń qazaq dala­syndaǵy sońǵy dáýirin Abaı tulǵasy arqyly óshpesteı etip tańbalap ketkeni. Uly Abaıdan bastaý alǵan qazaq múddesi, Alash azamattarynyń qazirgi, bálkim keleshek urpaqqa qaldyrǵan amanattaryn kózdiń qarashaǵyndaı qorǵady. Bizge jetkizdi.

Qazaqty saqtap qalar bir ǵana uly kúsh qazaqtyń geninen – dilinen berile­tinin ózimnen baıqaımyn. Táı-táı bas­qan alǵashqy qadamymnan bastap, anam­nyń: «Tili jat, Dini jat, Dili jat, Jat elden taıaqty jep ediń» degen joldardy ánge qosyp jyrlaǵanyn estip óstim. Biraq bala bolsam da, bul óleń joldaryndaǵy eń mańyzdy oıdyń osy dilge kelip tireletinin búkil bolmys-bitimimmen sezingendeı bolatynmyn. Dildiń qudirettiligi de osy. Til men dinge sol dil derbestigi arqasynda oraldyq. Meniń baǵdarshamym da osy – Dilim. Dilimiz myqty bolsa, táýelsizdigimiz de myǵym. Bizdiń dilimiz men tinimiz kóshpendiler órkenıetimen sabaqtasyp jatyr. Kóshpendilik ómirdiń jańǵyryǵy 1960-1970 jyldarǵa deıin estildi. Sol jyldary Máskeýde jumys istegen «Jas tulpar», qazaq ádebıeti men ónerindegi tulǵalar sonyń aıǵaǵy. Bul dáýir qazaq qoǵamyna altyn ǵasyr bolyp endi.

– Abaı men Muhtar Áýezov álemin bir-birinen bólýge bolmaıty­ny, ony fragmentter arqyly emes, ke­shen­di, tutas kartına arqyly zert­teý ke­rek­tigin moıyndaımyz. Sizde me­­n­en keıin Muhtar Áýezovtiń taǵ­dyry ne bo­lady degen qaýip joq pa? «Meniń Áýezovim» dep shyryldaıtyn Zeınolla Qab­do­lov­tyń da aramyzdan ketip qal­ǵanyna biraz jyl boldy...

– Qoǵamnyń quldyraý deńgeıin ólshep júrgen eshkim joq. Jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń sózimen aıtqanda, at tuıaǵyn taı basar degen sóz kórkemóner dúnıesine saı emes. «Budan bylaı Muhtardyń ornyn ózinen qalǵan asyl murasy ǵana toltyrady. Muhtar bizge ornyn qaldyrǵan joq» degen edi Ǵ.Músirepov.

Bul qoǵamǵa qazaq tili kerek bolmaı qalsa, qazaq ulty da jer betinen joıylyp ketedi. Qazaqtar jer betinen joıylyp ketpese, Áýezov te ómir súredi. Áýezov týraly sóz bolǵanda máńgilik qundylyq máselesi qosa aıtylady. Abaı joly HH, bálkim HHI ǵasyrdaǵy uly qundylyqtardyń qataryna jatady. HH ǵasyrdyń basynda shańyraǵy ortasyna túsken kóshpendiler órkenıetin halyqtyń jadynda máńgi saqtaý mindeti turdy. Bul mindetti poezııa­da Ilııas Jansúgirov «Qulager» arqyly, prozada Muhtar Áýezov atqaryp ketti. Muhtar Áýezovtiń Abaı taqyrybyna den qoıǵan kezi – 1930 jyldar. Ol ýaqyt­taǵy qıyndyqtardyń biri – qatal sen­zýra. Atap aıtqanda, «Abaı joly» romanynda senzorlar Muhtar Áýezov má­ti­ninen 70 betti alyp tastady, onda my­saly, Qunanbaıdyń áıeli Uljannyń ony Mekkege shyǵaryp salǵany týraly jazylǵan. Bul epızod Qunanbaıdyń danalyǵy men adamgershiligin kórsetedi. Qazaqtyń myń ólip, myń tirilgen halyq ekenin joǵaryda aıtyp óttim. Zaman tynysyn tereńnen sezip júrgen adamdar bar.

– Al qazir «Abaı joly» deńgeıindegi epopeıanyń jazylýyna dáýir múmkin­dik berip tur ma?

– Qazaq talanttan kende emes. Dáýirge – dáýirdiń kózimen qaraıtyn talanttar bar. HHI ǵasyrǵa HHI ǵasyrdyń kózimen qaraıtyn adamdar týady, qa­lyp­tasady. Men keıingi tolqyn býyn­nyń arasynan ýaqyttyń tynysyn molekýlıarly, atomdyq deńgeıde qaraıtyndardy baıqap júrmin. Bul meni qýantady. Biraq ǵasyr týyndysyna aınalatyn shyǵarmany ómirge alyp kelý úshin tarıhı ımperatıv kerek, sodan kúsh alý kerek. Kelesi uly epopeıany dúnıege alyp keletin jannyń bizdiń ortamyzda júrýi ábden múmkin. Kez kelgen memlekettik ımperatıv ǵasyrlyq deńgeıdegi kórkem shyǵarmanyń dúnıege kelýine yqpal ete almaıdy. Ol úshin saf gaýhar tárizdi taza óner kerek. Ony jasandy túrde basqarý nemese oǵan ǵasyrlar toǵysynda qalyp qoıatyn usynystardy tyqpalaý da múmkin emes. Bizdiń mindetimiz – ushqynnan jalyn laýlata alatyn has talanttardy arshyp alyp, soǵan baǵyt-baǵdar berý, jol ashý. Sol arqyly ózderiniń barynsha qajet ekenin uǵyndyrý.

– Muhtar Áýezovtiń ómirden ótke­nine 60 jyl bolyp qaldy. Ákeńiz jaıly ańyzǵa bergisiz aqıqattar bú­gin­ge deıin aıtylady. Tyń ıgerý bas­talǵan kezde M. Áýezov bastaǵan ult zııalylary Qytaıdaǵy qazaqtardy elge aldyrmaq bolyp joǵarǵy jaqqa shyǵýǵa talpynǵan deıdi. Dál osy másele týraly «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde jarııalanǵan maqalasy jaıly búginde eshkim aıta bermeıdi.

– Durys aıtasyń. Áýezov álemi áli kúnge deıin tolyq zerttelmegen. 1930-1954 jyldar arasyndaǵy ómiri týraly derekter Máskeý arhıvterinde áli de ja­byq túrde saqtalyp keledi. 20 jasynda Japonııa týraly maqala jazǵan ákemniń keıingi ómirinde Japonııa jaıly ashylyp aıtpaýy maǵan jumbaq bolyp kórinetin. Buryn esh jerde jarııalanbaǵan, 1957 jyly jazylǵan kúndelikterin oqyp, kóńilim ornyna tústi. 1957 jyly Japo­nııada ótken búkil álemdik jıynda sóz sóıleıdi. Qazaqstandaǵy ıadrolyq synaq­tarǵa qatysty aıta almaǵandaryn sol jerde aıtyp, azamattyq mindetin oryndap ketti. 1959 jyly Lenındik syılyq berildi degen habar jetkende jaqyn adamdary arasynda aıtqan «Myltyqtyń dúmi betin endi ári burǵan shyǵar» degen bir aýyz sózi kóp nárseni ańǵartady. Al tyń ıgerýge qatysty áńgimeni 1970 jyldary Máskeýden elge oralǵanda esittim. Biraq naqty derek taba almadym.

– Abaı men Alash qaıratkerleri tutas uǵym bolýy kerek. Mysaly, Alash zııa­lylary qalaı Abaıǵa aı­nal­­dy? Abaıdyń rýhy men oıy alash­­tyq­tardyń rýhynda qalaı oryn tapty?

– Muhtar men Ilııasty osy turǵydan qarap kórseńder, múlde basqasha qyrynan ashylar edi. Ilııastyń Aqan serisi men Qulagerin qarashy. «Abaı jolyndaǵy» borandy jeke alyp taldaýǵa bolady. Boran – asharshylyqtyń beınesi! Muhtar Áýezov – kúresker, ol eshýaqytta óziniń sanaly kúresin toqtatqan emes. Ol – Abaıdyń izbasary, shákirti deýge bolady, Alash azamattarynyń jalǵasy! Mysaly, Japonııa taqyrybyn Muhtarǵa berilgen Alash arystarynyń ıdeıasy deýge bolady.

– Biz úshin Japonııa alys ta bolsa – jaqyn, jaqyn bolsa da – alys el. Alash zııalylary Qazaq memlekettiligi úshin Japonııany úlgi tutty. Damý úrdisi ja­ǵynan ol áli kúnge deıin bizge úlgi.

– Ulttyń uıysýyna kedergi bolatyn faktorlardy joıý úshin keıde ózińe qı­mas­taı bolyp kóringen ustanymyńnan attap ótýge týra keledi. Alash zııalyla­rynyń alystaǵy Japonııaǵa degen yqy­lasyn bala jastan kórip óstim. Ja­pon zııalylarynyń bizdiń elge degen kózqarasyn ózderinen bilý men úshin qyzyq. Árıne saıasat, ekonomıka salasynda qyzyǵýshylyqtar óte kóp, biraq eń bastysy, japondar osy araldarǵa ózderiniń qashan kelgenderin bilgisi keledi. Olar qaıdan keldi? Bul suraq kez kelgen japondyqty alańdatady, óıtkeni arheologııalyq qazbalar negizinen bizdiń dáýirimizge deıingi VII ǵasyrdan bas­talady, al erte kezeńdegi artefaktiler joq. Bul jaıly japondyq dostarymmen talaı ret áńgimelestim. Japondyqtardyń ózderi alys ata-babalary Japon araldaryna qazirgi Qazaqstan terrıtorııasynan, múmkin, Balqash pen Altaıdyń ońtústiginen keldi dep sanaıdy. Buǵan kóptegen aıǵaqtar bar.

Meni qyzyqtyrǵan ekinshi másele – HIH jáne HH ǵasyrlarda Japonııany eki daǵdarystan alyp shyqqan fenomen. HIH ǵasyrdyń aıaǵynda Azııa elderiniń kópshiligi otarshyldyq qamytyn kıgende Japonııa derbestigin saqtap qal­dy. Jalpy, Japonııa damýynyń syryn 4 aýyz sózben túıindeýge bolady: Ol – ımperator, Japon halqy, Ja­pon araldary, Ulttyń birligi men bir­tu­tastyǵy. Feodalızm – kapıtalızm arasyndaǵy saty, ulttyń sapalyq deń­geıge kóterilýi Japonııa damýy qupııa­synyń jalpylama sıpattamasy. HH ǵasyrdyń basynda japonnyń teńiz áskeri Sýsımıde orys flotyna kúırete soqqy berýi nazar aýda­rarlyq qubylys bolatyn. Sodan keıin, jıyrmasynshy jyldar keldi. Jaǵdaı kúrt ózgerdi. Reseıde tóńkeris boldy. Qazaq ulty kóshpendiler órkenıetimen qosh­tasyp, tektonıkalyq ózgeristermen bet­pe-bet qaldy. Alash Orda partııa­syna birikken qazaq zııalylarynyń ókil­­­deri sol dáýirge tán tar jol, taıǵaq ke­shýdi bastan keshse de óz joldaryn iz­dep, táýelsizdik úshin kúresti qarýly tá­si­l­men de, halyqty oqytý arqyly da júr­gizýge sheshim qabyldady. Dál osy kezde Mirjaqyp Dýlatov pen Ahmet Baıtursynov Japonııaǵa nazar aýdara bastady. Sodan keıin meniń ákem 20 jasynda Japonııany tyǵyryqtan shyǵarǵan Meıdzı reformasynyń qupııasyn taldap, «Japonııa» dep atalatyn zertteý eńbegin jazdy.

– Qazirgi qazaq qoǵamy men ja­pon­dyqtar arasynda qandaı uqsastyq­tar­dy baıqadyńyz?

– Árıne qazirgi Japonııada ártúrli nanymdar kóp, biraq ár japondyqqa sın­toıstik baǵyt jaqyn. Bul senimde sizge kez kelgen sıntoıstik hramda aıtylatyn úsh postýlat bar: tabıǵatqa taǵzym etý, ata-babalardyń rýhyna taǵzym jáne kez kelgen jerde tazalyq. Táńirshildikke jaqyn dúnıetanym. Bul sol tengrıanızm. Osyǵan baılanysty japondyqtarǵa ózge musylman baýyrlarymyzǵa qaraǵanda biz áldeqaıda jaqyn sııaqtymyz.

Osakadaǵy ólketaný murajaıynda bizdiń dáýirimizge deıingi VII-VI ǵasyr­lardaǵy qorǵannyń úlken úlgisi qoıyl­ǵan. Bul syrttaı qaraǵanda bizdiń saq qorǵandaryna kóbirek uqsaıdy. Bal-bal tastar bizde bar, Japonııada bar. Munyń kezdeısoq bolýy múmkin emes qoı. Japon ultynyń materıkten araldarǵa qonys aýdarýy kóptegen myńjyldyqtar boıy júrdi. Sol myńjyldyqtar japon ultynyń múddesine jumys istedi.Muny japondy jaýlap alýǵa tyrys­qan Shyńǵyshannyń Batýynyń tájirıbesinen baıqaýǵa bolady.

– Qytaı óte jabyq el dep jatady. Sheteldikterdiń ishki dúnıesine te­reńdep enýine eshqashan jol bermeıdi. Siz elshi boldyńyz, qytaılyq dos­taryńyz da jetedi. Qytaıdy syrt álem­men qorshap qoıǵan shymyldyqty siz asha aldyńyz ba?

– Qytaıdyń ishki jáne syrtqy saıa­sa­tyndaǵy ıirimderdi túsiný qıyn. She­teldikterdi aıtpaǵanda, ony jergilikti azamattarynyń ózi túsine bermeıdi. Qy­taı jumbaǵyn qoıýlandyryp turǵan mehanızmder eshqashan ashyq aıtylmaıdy. Keı kezderi bólshekter, fragmentter se­zilip qalady. Biraq tolyq emes. Al Qazaqstanǵa qatysty aıtarym, bizdiń el Qytaı men Eýropa arasyndaǵy býfer. Bul bizdiń mańdaıymyzǵa jazylǵan aqıqat.Sondyqtan biz óz mindetimizdi laıyqty atqarýymyz kerek.

Kózim jetken aqıqat– biz qaýip-qa­terdiń aldyńǵy shebindemiz. Sondyqtan, Qytaımen qarym-qatynasta eki máseleni esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Birinshisi – fýndamentalızm, ekinshisi qubylmaly saıa­sat. Olar geosaıası sahnada óte sheber oınaıdy. Kez kelgen sátte ózderiniń ustanǵan baǵytyn ózgertip, múldem basqa taktıkaǵa aýysyp ketýi múmkin. Al ekinshisi – fýndamentalızmge sebepshi retinde Qytaıdyń 1,5 mlrdqa jaqyndap qalǵan halqyna jer kerek. Bul eshqashan ózgermeıtin ahýal.

Sóz reti kelip turǵanda qazaq qoǵamy­nyń esine myna bir tarıhı derekterdi salǵym keledi. 751-jyl bizdiń resmı ta­rıh­tyń nazarynan tys qalyp ke­ledi. Qy­taılardyń ózderi de segizinshi ǵasyrdan bastap bizdiń aýmaqtan keri yǵysyp, shegingenderin aıtyp otyr. Al endi biz Qytaıdyń ózi moıyndaǵan 751-jylǵy babalarymyzdyń tarıhı jeńisin bol­maǵandaı etip, ataýsyz qaldyryp júrmiz. Bizdiń qazaqtyń shyǵystyq saıa­satta eń bıikke kóterip, erekshe atap ótetin datasy osy 751-jyl bolýy ke­rek. Ol kezde bizdiń babalarymyz arabtar jáne soǵdııalyqtarmen birigip, Talas ózeniniń jaǵasynda qytaılarǵa es jımaıtyndaı etip soqqy bergen. Al tań dáýirinde túrki tekti babalarymyz Qy­taıǵa ishkerileı kirip, tórinen oryn alǵan. Qytaılar ony jaqsy biledi, al bizdikiler esine alǵysy kelmeıdi. Osydan birneshe jyl buryn Qytaı jaǵynan túsken usynysty taldap, qytaıdy jaqynnan taný maqsatynda qazaq tilinde «Kórshi» degen jýrnal shyǵaratyn bolyp sheshtik. Men bul qadamǵa sanaly túrde bardym.

– Sizdiń «Qytaıǵa joldaǵan tuńǵysh nota eseıgen syrtqy saıasattyń bel­gisi» degen pikirińiz el ishinde tarap ketti.

– Bul endi baıaǵydan aıtylyp kele jatqan másele. О́kinishke qaraı, bizdiń Syrtqy ister mınıstrligi oǵan kóp mán bermeı kelgen edi. Jalpy, Qytaıdyń astarly strategııasyn túsiný úshin erek­she bir kóregendiktiń qajeti joq. Álemdegi iri qalalardyń bárinde China Town feno­meniniń bolýy da Qytaı saıasatynyń bir qyry. Kezinde ony da derekterge súıe­nip aıtqanbyz. Shetelde turatyn qy­taılyqtar, tipti sol eldiń azamattyǵyn alǵan etnostyq qytaılar da ózderiniń adamı, azamattyq boryshy retinde «uly otandaryna» júıeli túrde qarjy jiberip otyrǵan. Jetpisinshi jyldardan bastap Qytaı ekonomıkasynyń aıaqqa turýyna bul úlken septigin tıgizdi. Mundaı tamyr basý tásilderine tıisti deńgeıde jaýap qatpasaq, bitkenimiz deýge bolady. Qazaqstannyń Qytaıdaǵy elshisi bolyp turǵan kezde resmı túrde transshekaralyq ózender problemasyn kótergen edik. Sonda Qazaqstan Úkimeti resmı túrde joldaǵan eń birinshi usynys Ile men Ertis sııaqty transshekaralyq ózenderdi kelise otyryp paıdalaný má­se­lesi boldy. 1992 jyly sol qujatty tap­syrǵan edim.

 Qytaıǵa joldaǵan tuńǵysh nota biz úshin salmaqty. Tek osyndaı qadam­dardan eseıgen syrtqy saıasatymyz qa­lyptasady. Qoǵamymyzdyń saıası sana-sezimi, ásirese sońǵy kezde ájepteýir ósýi evolıýsııalyq qubylys. Qordalanyp qalǵan qaıshylyqtardyń sheshimin izdegen qoǵamymyz shyńdalyp keledi. Muny jan-jaǵymyz kórip-bilip otyr. Dál qa­zir Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevqa búkil halyqtyń qoldaýy ma­ńyzdy. Men muny qajettilikten ­já­ne­ jan-jaqtan tónip turǵan qaýipti ishki túısikpen sezgendikten aıtyp tur­myn. Halyqtyń senimi men qoldaýy Prezı­dentke Qazaqstandy daǵdarystyń kez kelgen túrinen alyp shyǵýǵa múmkindik beredi. Bizdiń eseıgen ulty, eseıgen syrt­qy saıasaty bar, óziniń bolashaǵy tý­raly durys oılana biletin memleket eke­nimizdi kórsetetin kez keldi. Qytaıǵa nota joldaýǵa atsalysqan azamattarǵa alǵys aıtqym keledi. Bul biz úshin jańa dástúr. Jalǵasyn tapsyn. Biz osyndaı sheshimder arqyly ózgelermen terezesi teń, eseıgen memleketke aınalamyz.

Myńdaǵan jyldyq tarıhy bar Qy­­taı­­men qarym-qatynas – kúrdeli másele­lerdiń biri. Sondyqtan Qytaıdy biletin mamandar qoǵamǵa bul jaǵdaıdyń astaryn, shyndyǵyn jetkizýi kerek, ol árqaı­symyzdyń mindetimiz dep bilemin. Bizdiń jaǵdaıymyzda Ortalyq Azııa elderi bir-birimen tyǵyz qatynasta bolýy kerek. Bir-birimizden alystap, bóline bersek, alpaýyt memleketterdiń jemine aınalamyz. Ortalyq Azııa keńistiginde AQSh pen Qytaıdyń arasyndaǵy saıası tartys bastalyp ketti. Reseı de osal emes. Ortalyq Azııa elderiniń bir bolýyna negiz jetkilikti. Bir-birinen alystap ketýine jol ashatyn sebep kórip turǵan joqpyn. Baılyq ta, halyq ta az emes. Birligi ja­rasqan Ortalyq Azııaǵa aınalmasaq, jer betinen joıylyp ketýimiz ábden múmkin. О́zin otarlaǵan ulttyń tilin meńgerip, talabyna kóne otyryp, ulttyń ulylyǵyn saqtaı alǵan el sırek. Qazaq solardyń qatarynda. Bul bizdiń eshkimge uqsamaıtyn taǵdyrymyz.

– El ishinde «sanany otarsyzdandyrý – dekolonızasııa saıasatyn 1990 jyldary qolǵa alýymyz kerek edi. Kóp jaıttyń sheshimin tabýdy keshiktirip aldyq» degen pikirler aıtylyp qa­lady. Siz ne deısiz? Biz shynymen keshi­gip qaldyq pa?

– Iá, problema bar. Keıde jigerimiz jetpeıdi. Sóıtemiz de «sanany otarsyzdandyrý saıasatyn 1990 jyldary qolǵa alýymyz kerek edi» dep salǵyrttyǵymyzdy ótken kúnniń enshisine ysyra salamyz. Al ýaqyt ótip jatyr. Eger, memlekettik baǵdarlamalarmen órkenıetti elderdiń qataryna qosylar bolsaq, bári basqasha bolar edi. Totalıtarlyq rejim sananyń bólshektengen túrin ǵana este saqtaýdy qalyptastyrdy. 1930-jyldardyń shyn­dyǵy áli de aıtylmaı júr. Tek mynany aıtýǵa bolady nemese bolmaıdy dep bólshektelip aıtylyp keldi. Sana­nyń tabıǵaty shyndyqtyń bir bó­ligine tyıym salýmen kelisetin bolsa, onda ol qabiletti sana bola almaıdy. Sondyqtan birinshiden, biz óz halqymyzdyń problemalaryn bir-birinen bólmeı, tutas qaraýdy, keshendi túrde zertteýdi úırenýimiz kerek. Dekolonızasııanyń tabıǵaty keıbireýlerdiń saıası sheshimine táýeldi emes. Ol sanadaǵy kúmándi jeńip, aqyl-oıdy tárbıeleý, rýh men sanany shyńdaý. Bizdiń halqymyz myń ólip, myń tirilgen. Keıde tabıǵattyń ózi, halyqtyń taǵdyryn syn tezine salǵany úshin olqylyqtyń ornyn talantty urpaqpen óteýge múmkindik berip otyratyn sııaqty. Sońymyzdan talantty jastar ósip keledi. Men olar­dyń tazalyǵyna jáne adaldyǵyna qy­zyǵa qaraımyn. Qazaqtyń bolashaǵy úshin, qazaqtyń sanasyn otar, bodan ult bolǵanyn umyttyrýy úshin biraz sha­rýanyń basy qaıyrylyp jatyr.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY