Áıelge jasalǵan álimjettik – otbasyndaǵy ozbyrlardy zańdyq turǵyda tyıatyn kez jetken joq pa?

Osyndaıda «keıbir mem­le­ket­terdiń tájirıbesine súıe­nip, otbasynda zor­lyq-zom­bylyqqa jıi ushy­raı­tyn­dardy esepke alyp, erli-zaıyptylardyń qaıta tatýlaspaýyn zańdyq turǵydan retteý kerek pe? Múmkin otbasyndaǵy ozbyrlyǵyn tyıa almaıtyn, bostandyqta júrgen qylmyskerlerdi táý­bege keltirý úshin «Neke jáne otbasy týraly» zańǵa qatań óz­ge­rister engizý qajet bolar?» degendeı saýaldar oıǵa oralady.

Bul qasiret, ásirese jahan­dyq pandemııa kezinde beleń ala tústi. Indetten úıine ty­ǵyl­ǵanymen, otbasyndaǵy qa­ty­gezdikten qutyla almaı, óz shańyraǵynda kóz jasy qurǵa­­­maıtyn qyz-kelinshekter bar.

Al endi qarańyz, bıyl jyl bastalǵaly beri jurttyń tóbe shashyn tik turǵyzǵan bir­neshe asa qaıǵyly oqıǵa oryn alǵanynan kópshilik habar­dar. Tipti osy tamyzdyń basynda Almaty obly­synyń turǵyny Ádilbek Ońǵar­baev óziniń tórt balasy­nyń anasyn óltirmek bolǵan. Ol 15 jyl boıy nekeles­ken áıelin uryp-soǵyp kelge­nin aınalasyndaǵylar da, aǵaıyn-týysy da bilgen. Mun­daı ozbyrlyqqa shydamaǵan kelinshegi osydan 4 aı buryn úıinen ketip qalǵanymen, kúıeýi birese balalaryn araǵa salyp, birese qoqan-loqy kórsetip áıelin qaıtarǵan.

Eń qorqynyshtysy, ol áıelin vannada tunshyqtyryp óltirýdi aldyn ala oılastyryp, balalaryn ájesiniń úıine jiberedi. Osydan keıin qanquıly jospa­ryn júzege asyrý úshin konıak iship alyp, áıelin de ishimdik ishýge májbúrleıdi. Jubaıy konıak ishýge qar­sylyq bildirgennen bastap ura bastaıdy. Vannany sýǵa toltyryp, áıelin sonda súırep aparady. Biraz tunshyqtyryp, asúıden pyshaq alyp kelip: «Kózime qa­rama, áıtpese men seni óltire almaımyn» deıdi. Sodan keıin shash keptir­gishtiń symyn tokqa qosyp, tokpen óltirýge áreket jasap, symǵa qoly jetpeı, álektenip jatqan jerinen zaıyby sytylyp ketedi.

Jaǵy eki jerinen synǵan, beti kónekteı, ústi-basy kókala qoıdaı áıel osyn­daı qorlyqqa zańdy nekede 15 jyl boıy shydap kelgen jáne polı­sııaǵa birde-bir ret aryzdanbaǵan. Eger bul azamat AQSh sııaqty elde tursa, áıeline qol kótergen alǵashqy kúni-aq qolyna kisen salynǵan bolar edi... Endi kúıeýinen ólerdeı qorqatyn kelinshektiń qalamsap ustap aryz jazatyn dármeni men densaýlyǵy joq. Dál osy kúnderi Almaty oblystyq polısııa departamenti Qylmystyq kodekstiń 107-baby boıynsha, ıaǵnı qasaqana densaýlyqqa ortasha dárejede zaqym keltirgeni úshin degen qylmystyq is qozǵap otyr. Bul bap boıyn­sha qylmysker bar bolǵany 2 jyl jazaǵa tartylatyny belgili. Al zábir kórgen áıeldiń týysqandary bul bapty Qylmystyq kodekstiń 99-babyna, ıaǵnı qasaqana kisi óltirýge áreket jasaǵany úshin jazalanýyn talap etýde.

Bul áli de kórer jaryǵy bar bir ǵana áıeldiń taǵdyry. Sol sııaqty bıyl shildede elimizdiń taǵy bir azamaty áıeli men qyzyn tirideı órtep jibermek bol­ǵanyn jurt resmı BAQ-tan da, áleýmettik jelilerden de habardar boldy. Bir Qudaı jebep qyzy men áıeli tiri qalǵanymen, onyń áli de bostandyqta saıran salyp júrgeni jurttyń ashý-yzasyn týǵyzdy. Esesine, sáýir aıynda taǵy bir azamat óziniń áıeli men búldirshindeı eki qyzyn órtep jibergenin el umyta qoıǵan joq.

Áıelge, óz otbasyna degen osynsha óshpen­dilik pen qatygezdik qaıdan týyndap jatyr? Tipti haıýan ekesh haıýan da óz úıiri úshin janyn qımaı ma?

Aldymen beti tilingen áıel, odan keıin qyzdarymen qosa qaza bolǵan kelin­shek... Sonda Aınagúl men Jazıra qan­daı adamdarmen ómir súre bergen? Dál osyndaı soraqy oqıǵalar oryn alǵan kúnderde áleýmettik jelilerde tipti keıde bes ýa­qyt namazynan jańylmaıtyn ımandy áıelderdiń de taıaqtan kóz ashpaıtyny týraly aqparattar tarap jatty.

Elimizde jyl saıyn resmı statıstıka boıynsha 400 áıel otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqtyń qurbany bolyp ketetinin buǵan deıin de alǵa tartqanbyz. Biraq mundaı oqıǵalardy tasjúrek qoǵam tez umytady.

Shyndyǵynda, elimizdegi otbasyndaǵy álimjettik statıstıkaǵa «kónbeıtindigin» moıyndaý kerek. О́ıtkeni onyń qurban­dary quqyq qorǵaý organdaryna jáne daǵdarys ortalyqtaryna óletin jaǵdaıǵa jetkende ǵana, ıaǵnı sırek júginedi.

Tirkelgen faktilerdiń sany boıynsha bul másele asa kókeıkesti sıpatqa ıe jáne ulttyq qaýipsizdikke aıtarlyqtaı qaýip tóndirip otyr degen qorytyndy jasaýǵa bolady.

Ásirese aýyldyq jerlerde áıelder men qyzdarǵa jynystyq nemese basqa da zorlyq-zombylyq jaǵdaılarynda az kómek kórsetiletinin jaba-búrkemeleýdiń qajeti joq. Otbasylyq oırannyń qur­ban­dary jıi qorǵaýsyz qalady, al qu­qyq buzýshylar sırek jazalanady. Iаǵnı, qoldanystaǵy zańnama turmys­tyq zorlyq-zombylyq jasaǵany úshin qylmystyq jazalaýdy kózdemeıdi, quqyq qorǵaý júıesi áıelderdiń aryz jazyp, shaǵymdanǵanyna júrdim-bardym qaraıdy. Qysqasy, mundaı áleýmettik nor­malar zorlyq-zombylyqqa jol ashyp otyrǵanyn AERC sarapshylary (Qoldanbaly ekonomıkany zertteý or­talyǵy) da alǵa tartyp keledi. Olar Qazaqstandaǵy aýyl áıelderine qatysty úıdegi zorlyq-zombylyq týraly zertteýdi jarııa etken kezde saýaldamaǵa qatysqan myńdaǵan áıeldiń 25 paıyzy ǵana ózin qorǵaý úshin quqyq qorǵaý organdaryna júginetinin moıyndaǵan.

AERC sarapshylary eldegi áleý­met­tik mańyzy bar Daǵdarys ortalyq­tarynyń oblys ortalyqtary men iri qala­larda ǵana ornalasqanyn, demek, aýyl turǵyndarynyń kópshiligine ol qol­jetimdi emes ekenin alǵa tartqan bolatyn.

Odan da úlken kedergi bolyp tabylatyn nárse – áıelderdiń aryz berýin is júzinde múmkin emes etetin aýyldyq polısııa bólimsheleri. AERC mamandary atap ótkendeı, jergilikti tártip saqshylary mundaı isterdi qabyldamaýǵa tyrysady, sondyqtan zardap shekkenderdi óz aryzdaryn qaıtaryp alýǵa nemese tatýlasýǵa kóndirýge barynsha tyrysady. Sondaı-aq aýyldyq polısııa bólimshelerinde áıel­der men balalarǵa arnalǵan bólmeler joq, bul jaıt prosesti qıyndatady, sebe­bi jábirlenýshilerge kóp adamdardyń qaty­sýymen jalpy úı-jaıdaǵy zorlyq-zombylyq jáne otbasylyq problemalar týraly aıtý qıynǵa túsedi, óıt­keni olardyń kópshiligi ózderiniń tanys-týystary. Saýaldamalar mundaı jaǵdaılarda tiri qalýdyń negizgi strategııasy kórshiler men týysqandar tarapynan kómek (ádette ýaqytsha baspana túrinde) bolyp tabylatynyn kórsetti.

Al jahandyq pandemııa kezinde bul másele burynǵydan da kúrdelene túskenin aıtý kerek. Máselen, Qazaqstandaǵy daǵ­darys ortalyqtarynyń kásibı je­lisi bolyp tabylatyn «Daǵdarys ortalyqtary odaǵy» zańdy tulǵalar birles­tigi tabys­ty jáne belsendi ÚEU re­tinde belgili 18 uıym men 10 memlekettik daǵdarys ortalyǵyn biriktiredi.

Osy ortalyqtyń deregine súıensek, eldegi turmystyq zorlyq-zombylyq máselesiniń ózektiligi artqan. Tótenshe jaǵdaı rejimi men karantınge baılanys­ty úıdegi zorlyq-zombylyq faktileri ulǵaıdy. Jyl basynda, ıaǵnı qańtar aıynda balalar men jastarǵa arnalǵan №150 ulttyq senim telefonyna 130 ótinish tirkelse, bir ǵana 2020 jyldyń 30 sáýirinde 500-den astam qońyraý men kómek suraǵan 120-dan astam sms ótinish kelip túsken. Atalǵan ortalyqtyń statıs­tıkalyq taldaýy ártúrli sıpattaǵy zor­lyq-zombylyq árbir úshinshi otbasynda oryn alyp jatqandyǵyn kórsetedi. Árbir jetinshi áıel ekonomıkalyq zor­lyq-zombylyqqa, árbir altynshy áıel fızıkalyq zorlyq-zombylyqqa, árbir úshinshi áıel psıhologııalyq zorlyq-zombylyqqa ushyraıdy. Qasaqana kisi óltirýdiń úshten ekisi otbasylyq-turmys­tyq janjaldar sebebinen oryn alýda.

Qazaqstanda 35 daǵdarys ortaly­ǵy qyzmet etse, sońǵy aılarda bul ortalyq­tardan 1013 balasy bar 298 áıel pana tapqan. Bul karantın kezeńinde, daǵdarys ortalyqtary tótenshe jaǵdaıdyń týyndaýyna baılanysty turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryn qabyldaı almaıtyn kezdiń ózinde tirkelgen kórsetkish.

Demek, zańnamalyq jáne ınstıtýsıo­naldyq negizdiń bolýyna, sondaı-aq el­degi áıelderge qatysty zorlyq-zom­by­lyqtyń aldyn alý jáne oǵan den qoıýda qabyldanǵan kúsh-jigerge qara­mastan, agressorlardyń ózderin ońaltý jáne reıntegrasııalaý jónindegi qyzmetterdi usynýdyń da qajettiligi kórinedi. Otbasynda oıran salǵysh agressor erkektermen atqarylatyn jumys agressııa deńgeıin tómendetýge, teris emosııa­lardy basqara bilýge jáne sol arqyly agressordyń minez-qulqyn ózgertýge baǵyttalýy tıis ekendigin de bilemiz.

Sol sııaqty Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen «Aza­mattyq bastamalardy qoldaý orta­lyǵy» KeAQ memlekettik grantymen «Turmystyq zorlyq-zombylyq qur­ban­daryna arnalǵan daǵdarys ortalyqta­rynyń qyzmetin jetildirý jáne agressorlarmen jumys isteý jónindegi is-sharalar keshenin uıymdastyrý» jobasy sheńberinde joǵarydaǵy Odaqpen birqatar sharalardy josparlaǵan. Degen­men, otbasyndaǵy ozbyrlyqty, zorlyq-zombylyqty toqtatý úshin birinshi kezekte qatań jaza qoldanatyn, naqty shara qabyldaıtyn kez jetti.

ALMATY