Shekara qyzmetiniń el qaýipsizdigin saqtaýda alatyn orny erekshe. Otanymyzdyń shekarasyn senimdi kúzetý jáne qorǵaý memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı jáne saıası damýy jáne qaýipsizdiginiń kepili... Búgin biz shekarashylardyń kásibı merekesi – Shekarashylar kúnine oraı Ulttyq qaýipsizdik komıteti tóraǵasynyń orynbasary – Shekara qyzmetiniń dırektory, general-leıtenant Darhan Dilmanovpen áńgimelesken edik.
– Darhan Aıtqalıuly, Shekara qyzmetinde tarıhı mańyzdy oqıǵa – qaıta qurý oryn aldy. Elimiz táýelsizdik alǵan jyldardan beri alǵash ret jasalyp otyrǵan eleýli qurylymdyq ózgerister boıynsha atqarylǵan jumystardyń nátıjelerine toqtalyp ótseńiz.
– Vedomstvony reformalaý ýaqyt talabynyń jáne eń aldymen memleketimizdiń ulttyq múddelerin qorǵaýdyń jańa júıesin qalyptastyrý qajettiligine baılanysty jasalyp otyr. Osy jyldyń naýryz aıynda bastalǵan reformanyń aıasynda Shekara qyzmetiniń Ulttyq qaýipsizdik komıteti júıesine tolyq ıntegrasııalanǵan, qazirgi zamanǵa laıyqty qurylymy jasalyp, aýmaqtyq basqarýǵa negizdelgen júıesi quryldy, jan-jaqty qamtamasyz etý tetikteri sheshildi. Bul shekarany tikeleı qorǵaýdy barynsha kúsheıtýge múmkindik berdi.
Elbasy Nursultan Nazarbaev 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan-2050» Strategııasy qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» taqyrybyndaǵy Joldaýynda tıisti strategııalyq bastamalar, atap aıtqanda, Shekara qyzmetin keń aýqymdy reformalaý, onyń qyzmetiniń tıimdiligin barynsha arttyrý, materıaldyq-tehnıkalyq bazany jańartý qajettiligin atap ótti. Osy bastamalardy iske asyrý úshin biz Memlekettik shekarany kúzetý jáne qorǵaýdy damytý jónindegi 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamany ázirlep jatyrmyz. Bul Memlekettik shekarada ulttyq múddelerdiń qorǵalýyn arttyrýǵa múmkindik beretin memlekettik deńgeıdegi júıeli jáne kelisilgen sharalardy iske asyrýǵa baǵyttalǵan.
– Sizdiń oıyńyzsha, Shekara qyzmetiniń odan ári damýy qalaı júzege asyrylmaq jáne engizilgen ózgerister qandaı artyqshylyqtar beredi?
– Shekaradaǵy qaýip pen qaterdiń uıymdasqan sıpaty shekara kúzetin odan ári damytyp, jańa, zamanaýı tehnıkalyq quraldardy qoldaný arqyly jedel-áskerı ádispen júzege asyrýdy talap etedi. Shekarany baqylaýdy uıymdastyrýda shet memleketterdiń jedel ádispen jáne zamanaýı tehnıkalardy qoldanýǵa negizdelgen aldyńǵy qatarly tájirıbesin zerdeledik. Nátıjesinde, sheteldik shekara kúzetý organdary zamanaýı tehnıkalyq quraldardy tıimdi paıdalaný arqyly adamı jáne qarajat shyǵyndaryn edáýir tómendete otyryp, qajetti aqparatty ońaı alýǵa jáne shekaranyń senimdi kúzetilýin arttyrýǵa múmkindik alǵandyǵyna kózimiz jetti. Tıisinshe joǵaryda men aıtyp ótken memlekettik baǵdarlamany júzege asyrý barysynda shekara kúzetin tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrý – shekarany kúzetý men qorǵaýdyń zamanaýı júıesin qurýdaǵy mańyzdy baǵyttarynyń biri retinde qarastyrylmaq.
Jaqyn arada shekara kúzetin qarqyndy jetildirý prosesin, onyń ishinde, kadrlyq quramdy nyǵaıtý, tehnıkamen jabdyqtalýyn jańa deńgeıge kóterý, jedel kúzetý ádisin engizý boıynsha jumystar atqarýdy josparlap otyrmyz. Osylaısha shekarany qorǵaýdyń eskirgen tehnıkalyq quraldary josparly túrde zamanaýı úlgilerimen almastyrylatyn bolady. Sáıkesinshe tehnıkalyq saıasattyń strategııalyq maqsaty adamnyń tikeleı qatysýyn shekteý arqyly shekaranyń jaýapty aımaǵyn qashyqtyqtan basqarýǵa aýystyrý bolmaq. Shekaralyq baqylaý bólimshelerinde jáne jeńildetilgen ótkizý pýnktterinde azamattar men júk tasymaldaýshylar úshin memlekettik shekara arqyly ótýdegi týyndaıtyn kedergilerdi azaıtýǵa múmkindik beretin zamanaýı tehnıkalyq quraldardy engizý jumystary jalǵasady.
Memlekettik shekarada ulttyq múddelerdiń qorǵalýyna nemquraıly qaramaıtyn jáne shekaradaǵy turaqtylyqty kózdegen shekaralyq aımaqtyń jergilikti turǵyndary men eriktilerin shekara qorǵaýǵa tartý jumysyn jetildirý mańyzdy dep sanaımyn. Atalǵan sharalardy keshendi túrde júzege asyrý shekara keńistigindegi ulttyq múddelerdi qorǵaý júıesin qazirgi qaýip-qaterlerge tótep bere alatyndaı jańa deńgeıge shyǵarýǵa múmkindik beredi. Osy jáne basqa da sharalar týrızmdi, halyqaralyq saýdany damytý, tranzıttik áleýetti jáne jalpy elimizdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrýda qolaıly jaǵdaılar týǵyzady.
– Qyzmetti uıymdastyrýdyń jańa baǵyty boıynsha shekarashylarǵa qoıylatyn talaptar qandaı?
– Shekara qyzmeti jumysty uıymdastyrýdyń jańa formatyna ótkenimen, shekarashylarǵa qoıylatyn talaptar aıtarlyqtaı ózgergen joq. Shekara qyzmetiniń qataryna burynǵydaı, talaptarǵa saı qasıetterge ıe azamattar ǵana qabyldanady... Qazirgi zamanǵy shekarashy – uqypty, sabyrly, parasatty, sonymen qatar psıholog, dıplomat jáne áskerı adam. Ol ártúrli qarý-jaraqtan atýdy kásibı deńgeıde meńgergen, áskerı tehnıkany basqarýdy jáne arnaıy quraldardy sheber qoldana bilýi tıis. Qarapaıym sarbazdan generalǵa deıingi bul kásip ıesiniń eń basty ereksheligi – Otanǵa degen súıispenshilik, óıtkeni shekarashy – eń aldymen, óz eliniń patrıoty.
– Áleýmettik máselelerge baılanysty saptaǵy áskerı qyzmetshilerge, zeınetke shyqqan nemese basqa sebeptermen qyzmetten ketken azamattarǵa qandaı jaǵdaı jasalǵan?
– Vedomstvo quramdas bóligi retinde Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń júıesine tolyqtaı ıntegrasııalanǵanyna qaramastan, biz – áskerı qyzmetshiler bolyp qala beremiz jáne bizge tıesili áleýmettik paket te óz kúshinde. Áleýmettik kepildikterdiń aýqymy keń. Áskerı qyzmetshiler aqshalaı, kıimmen qamtamasyz etilip, ózderine jáne olardyń otbasy múshelerine medısınalyq qyzmetter tegin kórsetiledi. Jaýyngerlik kezekshilik kezinde aqshalaı ústemaqy, tegin tamaqtaný qarastyrylǵan. Jyl saıyn aqyly eńbek demalysy beriledi. Turǵyn úı máselesin sheshý basty nazarǵa alynyp, erekshe qadaǵalanady. Osy jyly Shekara qyzmetinde «Turǵyn úı qatynastary týraly» zańǵa jáne Úkimettiń 2018 jylǵy 12 aqpandaǵy № 49, 50 qaýlylaryna sáıkes, áskerı qyzmetshilerge jáne qyzmetten bosatylǵan azamattarǵa aǵymdaǵy jáne birjolǵy turǵyn úı tólemderin tóleý maqsatynda shamamen 679 mıllıon teńge kóleminde qarajat qarastyrylǵan. Bıyldyń ózinde áskerı qyzmetshilerdiń 155-i turǵyn úıdi jekeshelendirý quqyǵynyń ornyna aqshalaı ótemaqysyn aldy. Búginde 13 myńnan astam áskerı qyzmetshi turǵyn úı tólemderin alady. Áskerı qyzmetshilerdiń jeke arnaıy shottaryna aýdarylatyn qarajatty tek óziniń jeke turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartý úshin paıdalanady. Baspanaly bolý túrli turǵyn úı baǵdarlamalary aıasynda ekinshi deńgeıli bankter arqyly júzege asyrylady. Máselen, «Turǵynúıqurylysjınaqbanki» arqyly «Áskerı baspana» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda turǵyn úıdi respýblıkanyń barlyq aımaqtarynda 8% jyldyq ústememen satyp alýǵa bolady. Bul shamamen 13,5 jyldan keıin áskerı qyzmetshige baspanaly bolýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar eger banktegi jınaq merzimi 3 jyldan assa, nesıe 5%-ben beriledi, al shotta turǵyn úı qunynyń 50% mólsherinde qarajat bolsa, paıyzdyq mólsherleme 3,5 paıyzǵa deıin tómendetiledi.
Sońǵy jyldary áskerı kadrlardy Qazaqstannyń jáne sheteldiń áskerı oqý oryndarynda oqytý máseleleri oń sheshimin tabýda. Sonymen qatar kúntizbelik merzimde keminde 8 jyl qyzmet etken sarbazdar (matrostar), serjanttar (starshınalar) quramyndaǵy áskerı qyzmetshiler Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynda aqyly negizde oqý shyǵyndarynyń 50% mólsherin bıýdjet qarajaty esebinen óteý quqyǵyn paıdalana alady. Shekti jasyna jetkende, aýrýǵa baılanysty, shtat sanynyń azdyǵynan jáne 25 jáne odan da kóp jyl jumys ótili bar (onyń ishinde keminde 12,5 jyl úzdiksiz áskerı qyzmetti quraıtyn) áskerı qyzmetshiler zapasqa shyǵarylǵan ýaqytta zeınetaqymen tolyq qamtamasyz etiledi. Áskerı qyzmetshilerdiń zeınetaqymen qamtamasyz etilýiniń bir artyqshylyǵy – Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna mindetti zeınetaqy jarnalaryn aýdarýdyń qajet emestigi. Jumystan shyǵarylǵan jáne jabyq áskerı qalashyqtarda turatyn qurmetti zeınetkerlerimiz de shette qalmaıdy. Búginde olardyń sany shamamen 45 adamdy quraıdy. Osy sanattaǵy tulǵalar úshin kelesi jyldarǵa memlekettik bıýdjetten qarajat qarastyrylǵan. Shekarashy ardagerlerdiń UQK emhanalarynda jáne gospıtaldarynda medısınalyq kómek alý, sonymen qatar sanatorıı-kýrorttyq mekemelerde emdelý quqyǵy tolyq saqtalǵan. Vedomstvony reformalaý aıasynda áleýmettik máselelerdi sheshýde, shekarashylardyń quqyqtyq qorǵalýy men ál-aýqatyn jaqsartýda oń nátıjelerge qol jetkizetinimizdi atap ótkim keledi. Bolashaqta áskerı qyzmetshilerdiń áleýmettik kepildiktermen qamtamasyz etilýlerine baǵyttalǵan jumystar atqarylady.
– Pandemııaǵa baılanysty qazirgi qıyn kezeńde shekarashylar qandaı qıyndyqtarǵa tap boldy jáne qyzmette qandaı nátıjelerge qol jetkizdi?
– Iá, rasynda, pandemııa Shekara qyzmetiniń is-áreketine belgili bir ózgerister engizýge yqpal etti. Ony bárinen buryn shekaralyq baqylaýdy qamtamasyz etetin baqylaý-ótkizý pýnktteri sezindi. Tótenshe jaǵdaı engizilgen kezden bastap, qazirgi ýaqytqa deıin tulǵalardyń Memlekettik shekaradan ótýine qoıylǵan shekteýler saqtalýda. Qazaqstandyqtardyń kez kelgen qoljetimdi kólik quraldarymen elge oralýyna, al sheteldikterge kerisinshe, memleketten shyǵýǵa ruqsat etilgen. О́ziniń geografııalyq ornalasýyn eskere otyryp, Qazaqstan pandemııanyń ýshyqqan kezeńinde de, júk tasymaly úshin onyń ishinde tranzıttik kommýnıkasııalar úshin de óziniń shekarasyn bir kúnge de japqan joq. Kórshiles memleketter azamattarynyń óz elderine oralýyna jan-jaqty jaǵdaı jasaldy. Sonymen qatar kóptegen osyǵan uqsas máselelerdi sheshýde memlekettik organdarǵa barynsha kómek kórsetildi. Máselen, respýblıkamyzdaǵy sheteldik elshilikterdiń resmı suranystary boıynsha О́zbekstannyń 5 myńnan astam jáne Qyrǵyzstannyń 3 myńnan astam azamaty Qazaqstan aýmaǵy arqyly elderine qaıtty. Karantın kezeńinde shekara bólimsheleri 127 ushaq, júzdegen avtobýstarmen Otanǵa oralǵan 17 myńnan astam qazaqstandyqtyń shekara arqyly ótýin qamtamasyz etti. Aýyr jaǵdaıdaǵy týystaryna qamqorlyq jasaý, otbasylaryna qosylý úshin jáne basqa da ómirlik mańyzdy sátterde tulǵalardyń Memlekettik shekara arqyly ótý máseleleri jedel túrde sheshimin tapty. Memlekettik shekarada baqylaýdy kúsheıtý maqsatynda Shekara qyzmetiniń bólimsheleri tıimdi áreket etý mehanızmin iske qosty. Bul bir jaǵynan jolaýshylar men júk tasymaly kólemin 90%-ǵa tómendetse, ekinshi jaǵynan, ishki naryqtyń qajettilikterin qanaǵattandyrýǵa, ómirlik mańyzdy halyqtyń tutyný taýarlaryn tranzıtteý boıynsha halyqaralyq mindettemelerdi oryndaýǵa múmkindik berdi.
Shekaradan adamdar men kólik quraldaryn ótkizýdiń burynǵy tártibin qalpyna keltirý máselesi eldiń barlyq ýákiletti memlekettik organdarynyń keshendi taldaýlary negizinde kezeń-kezeńimen sheshiletin bolady. Bul úshin kem degende úsh negizgi kórsetkishti eskerý qajet: birinshisi – eldegi epıdemııalyq jaǵdaı; ekinshisi – halyqaralyq áýe, avtomobıldik jáne temir jol kóligi qozǵalysyn qaıta jandandyrý múmkindikteri men sharttary; úshinshi – jeke tulǵalar úshin shekaralardyń ashyqtyǵy jáne olar barýdy josparlaǵan elderdegi epıdemııalyq jaǵdaı. Búgingi tańda osy shemaǵa sáıkes, Túrkııamen áýe qatynasy qalpyna keltirilip, Ońtústik Koreıaǵa reıster júzege asyrylýda. Birqatar memleketpen áýe qatynasyn qalpyna keltirý josparda bar.
Bir ókinishtisi, pandemııaǵa baılanysty karantındik sharalar men shekarada túrli shekteýler bolǵan kezde de, zańsyz, qylmystyq áreketter tyıylmady. Shekarashylar jyl basynan beri 7 mıllıon medısınalyq betperde, 20 myńnan astam respıratordy, 3 myń qorǵanys kostıýmin, medısınalyq maqsattaǵy 4 mıllıon jup qorǵanys qolǵabyn el shebinen asyrmaq bolǵan shekara buzýshylardyń jolyn kesti. Pandemııa kezinde el shekarashylary ómiri men densaýlyǵyn táýekelge tigip, elimizdiń Memlekettik shekarasyn kúzetý jáne qorǵaý boıynsha ózderine júktelgen mindetterdi oryndady.
– Sóz sońynda sizdiń Shekarashy kúnine oraı shekarashylarǵa arnaǵan tilegińizdi estisek.
– Shekara qyzmetiniń basshylyǵy atynan jáne óz atymnan ardagerlerdi, áskerı qyzmetshilerdi, qyzmetkerlerdi, olardyń otbasy múshelerin, jasyl pogon taqqan barlyq azamattardy kásibı merekemizben quttyqtaımyn! Denderine saýlyq, otbasylaryna amandyq, baqyt jáne shydamdylyq tileımin. Jeke quramdy áskerı boryshqa adal bolýǵa, elimizdiń Qarýly Kúshteri Joǵarǵy Bas qolbasshysynyń, Ulttyq qaýipsizdik komıteti basshylyǵy men halqymyzdyń joǵary senimin aqtaýǵa shaqyramyn. Qyzmettiń bedelin jańa sapaǵa jáne kásibı deńgeıge kóterip, óskeleń urpaq qurmet kórsetip, úlgi tutarlyqtaı qazaqstandyq shekarashylardyń kelbetin qalyptastyratynymyzǵa senimdimin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»