Qundy jádigerdiń syryn kim ashady?

Qazir aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde turǵan dúnıeniń Syr óńirine qalaı jetkeni týraly naqty derek az. Kóbine tek dolbarmen ǵa­na aıtylady. Solardyń bi­rine sensek, zamanynda qa­zaq­tyń zańǵar jazýshysy M.Áýezovtiń atalaryna erip To­byqty ishine Syr elinen dinı bilimi bar birneshe jas erip barypty. Solardyń bi­ri búgingi Syrdarııa aýda­ny­na qarasty Aqjarma el­di mekenindegi Azat degen jer­den Dáribaı esimdi jigit bol­ǵan desedi. Arqaǵa jetken syrboıylyq dindar ji­git Qunanbaı áýletine qa­ty­sy bar Turǵan esimdi qyz­ben til tabysady. Alaıda qyzdyń týystary jalǵyz ji­gitke qyzdaryn bermeıtin bolǵandyqtan jastarǵa janashyr azamattar eki at taýyp berip, olardy Syrǵa attandyrypty.

Biraq bizdiń oıymyzsha bul oqıǵa berirekte, Qu­nan­baı qajylyqqa barar tusta Syr boıyna soǵyp, Qaljan ahýnnan bata alatyn kezeńde bolsa kerek. О́ıtkeni uly ja­zýshy atalarynyń Arqaǵa qonys aýdaratyn tusy áride, 1830 jyldardyń shamasynda jatyr. Arǵy atasy Berdiqoja keıinnen naıman arasynan tobyqty jerine keledi. Ol týraly Muhańnyń ózi jas kezinde «Tobyqty ishine me­niń úshinshi atam Berdiqoja birtalaı týysqandaryn er­tip, naıman ishinen kelgen. Ol – Qunanbaı zamany. Qu­nanbaıdyń shaqyrýymen kel­genge uqsaıdy. Eń áýelgi shyq­qan jerleri ol kezde Al­maty jaǵy bolsa kerek. Ber­diqoja tobyqty ishine kel­gen soń, birtalaı zaman ómir súrdi. Artynan bir qy­zyn Qunanbaı toqaldyqqa alǵan. Sonymen bul elmen qudandaly, jaqyn bolyp, tobyqty ishinen qonys alyp, meken etip, turyp qalǵan. Berdiqoja ózge qojalarsha qo­jalyq etip, úgit aıtyp, din­ge úıretip júrdi me, júrmedi me, ony bilmeımin. «Solaı qyldy» degen sózdi estigenim joq», – dep jazǵan.

Sonymen Dáribaı men Tur­ǵan Syrǵa jetedi. Olar­dyń Quljan, Tasjan, Qosjan at­ty uldary, Patyma, Zeınep, Ze­re, Gúlsim esimdi qyzdary bo­lady. Keıin Arqaǵa tór­kin­dep barǵan Turǵan ózi­men birge uldarynyń biri Tas­jandy ala ketedi. Elge qaıtar shaqta naǵashylary Tasjanǵa jıen sybaǵa dep Abaıdyń kitap sóresin syılapty. Uly aqyn tutynǵan dúnıeniń Syrǵa kelý tarıhy osyndaı.

Dáribaı men Turǵannyń úl­ken uly Quljannyń ur­paq­tary belgisiz. Al Qos­jannan belgili aqyn Balash­bek Shaǵyrov, Patymadan Maýtaı, odan Jeńis, Zeı­nepten Palkúl, Gúlsimnen Gúlderaı taraıdy. Al qundy dúnıeni Asqar Toqmaǵambe­tov aýylyna ákelgen esimi Abaıdyń ájesiniń qurmetine qoıylǵan Zere. Ol Aqjarma topyraǵynda týǵan Babaı ıshanǵa turmysqa shyǵypty. Sol kezde anasy naǵashy jurt­tan jetken jádigerdi qyz jasaýyna qosyp berip ji­bergen eken.

HH ǵasyr­dyń basynda Babaı ıshan qazir­gi A.Toq­maǵambetov aýyly ma­ńaıyna qonys tebedi. Sol jerge ha­lyq kúshimen meshit saly­nyp, ıshan sabaq beredi. Rahymbaba men Zereden Iman, Ábdiálı, Qalymbet, Abdýlla esimdi uldar, Qaljan, Ásııa, Baljan, Qadısha, Úmbish esim­di qyzdar taraıdy.

Keshegi Keńestik kezeńniń zardaby bul áýletti de sharpypty. 1929 jyly Babaı ıshan áýleti bul jerden Tá­­­jikstanǵa kóshýge máj­búr bolady. Kósher kezde tek alyp júrýge yńǵaıly dú­­­nıe-múlikti jıystyryp, qalǵanyn osyndaǵy aza­mattarǵa amanattap ketken desedi. Sol kezde kitap só­re­sin aýyl azamaty Týmysh alyp qalǵan kórinedi.

Rahymbaba men Zerege to­pyraq Tájikstannan bu­ıy­rypty. Uldary Iman О́z­bekstandy panalaǵan, odan keıingi Qalymbeti men Ábdi­álıi «halyq jaýy» degen jalamen ustalyp, habar-osharsyz ketken. Abdýlla soǵystan oralmaǵan. Al qyzdarynyń úlkeni Qaljan tájik elinde ómirden ótedi. Baljannyń urpaqtary Túrkistan oblysyn meken etse, Hadıshanyń urpaqtary Jetisaıda. Úm­bish urpaqtary Syrdarııa aýdanyndaǵy Shirkeıli aýylynda turady.

1942 jyly Ásııa uldary Ahmetbek, Mamadııar, Áb­diramanmen Asqar Toq­ma­ǵam­betov aýylyna qaıta kóship kelip, áke-sheshesiniń jurtqa amanattap ketken dúnıesin qaıtaryp alady. Ǵasyrlyq tarıhy bar bul dúnıeni 2006 jyly Uly Otan soǵysynyń ardageri, Zereniń nemeresi Ahmetbek Iskendirov mýzeı qoryna tapsyrypty.

Mýzeıde turǵan jádiger tómengi jaǵy topsaly eki esikti shkaf túrinde jasalsa, joǵarǵy bóligi beti ashyq kitap sóresi. Zamanynda orys sheberleri jasaǵan desedi.

– Biz bul jádiger tarı­hyn jekelegen adamdar aıtqan derekke negizdep aıtyp otyr­myz. Osy kitap sóresin ha­kim Abaı tutynǵandyǵyn anyq­taýǵa abaıtanýshylar, tarıhshylar nazar aýdar­­ǵany jón. Qazirgideı za­ma­­­naýı tehnologııanyń da­­myǵan kezeńinde shkaf aǵa­­shyn ǵylymı zerthana­larda teksertip, aqyn ómir súrgen ýaqytqa saı kele­tinine kóz jetkizý asa qıyn sharýa emes shyǵar. Eger de osy dáleldenip, jo­ǵaryda biz aıtqandaı bolyp jatsa, «Qazaqtyń bas aqyny Abaıdyń kitap só­resi bizde tur» degendi erek­­she maqtanyshpen, nyq senimmen aıtar edik, – deı­di ólketanýshy Jánibek Ma­hanbetov.

QYZYLORDA