Tozaq bulty torlaǵanda

1949 jyly 28 tamyz kúni keshke ájem maǵan tapsyrma berdi. «Balam, shesheń ekeý­miz qatty aýyryp turmyz. Tańerteń er­te­rek tur, bir qaınatym shaı taýyp kel. О́lip baramyz» dep, shaı suraıtyn je­ti úıdiń atyn atady. Shaı bolmasa ol kisi­ler qatty qınalatyn edi. «Áje, men ol kisi­lerden osydan 10-15 kún buryn su­ra­ǵan­myn. Birinde bar, ekinshisinde joq. Biri renjip beredi. Ekinshisi, «endi kel­me ózimizde de joq» deıdi», dep edim, ájem «Onda, bizdi óltir?!» dep zekip qal­dy. Amalsyz: «Ájetaı, jaraıdy tańer­teń baramyn. Ákelemin», dedim. Túni bo­ıy uıyqtaı almaı shyqtym. «Endi ne is­teı­min?» dep jatyrmyn. Tań da at­ty. Sha­ma­sy tańǵy saǵat 7 bolsa kerek. Úı-úıdi aralaý bastaldy. Osy kúni oılap otyr­sam, naǵyz qaıyrshy bolǵan eken­min. Endi ne isteısiń? Qalaıda shaı tabýym kerek. Sol maqsatpen tizimde joq bir apa­­nyń úıine kire bergenim sol edi, tó­be­­mizge bomba túskendeı «gúrs» etken qat­ty daýys shyqty. Sasqanymnan aýla­­ǵa qalaı júgirip shyqqanymdy da baı­­qa­maı qaldym. Esik aldyndaǵy mal qor­a­nyń bir qa­byrǵasy opyrylyp qulap tústi. Ile-shala úıden 4-5 adam júgirip shyǵyp, «ne boldy?» dep menen suraıdy. «Bil­meı­min» dep qysqa qaıyrdym. Sol sátte ere­sek bi­reýi «Anany qara. Toqa tum­syǵy ja­ǵyna qa­rań­darshy?» dedi. Qara­saq, jer­den qara qoshqyl bult qoıý­la­nyp, dóń­ge­le­nip joǵary kóterilip bara­dy. «Ol ne? Ol ne?» dep bir-birinen su­raı­dy. Men bir ret qaradym da, ári qa­raı qara­­ǵan joq­pyn. «Taǵy soǵys bas­tal­dy-aý. En­di ne bolady?» dep jylap ji­ber­­­dim. Ákem Sahalınde «halyq jaýy» dep aıyp­­ta­lyp, 10 jylǵa sottalyp ól­di. Tý­­ǵan inisi Musataı Lenıngrad qala­­sy­nyń túbinde soǵysta qaza tapty. Neme­re aǵa­m ja­zyq­syz isti bolyp ol júr. Endi ól­­ge­ni­miz ǵoı degen oı keldi. Ol kezdiń bala­lary búgingi balalardaı emes, erte eseıetin.

Esimdi jıǵan soń qaıtadan «bir qaınatym shaı» suraýǵa kiristim. Shamasy 2 saǵattaı ýaqyt ótkende úsh úıden azdap-azdap shaı aldym. Úıge kelsem, ájem «Apyrym-aı, keldiń be? Bomba tústi ǵoı. Beker jibergen ekenmin dep esim shyǵyp otyr edim» dedi de, meni qushaqtap, súıip-súıip aldy.

Aýdan ortalyǵynda ý-shý. 3-4 saǵat­tan keıin sol kezdegi AQSh-tyń «Studebaker» degen mashınalary qaptap ketti. Áskerı adamdar paıda boldy. Men ózimshe «soǵys bastalǵan eken ǵoı, endi ne isteımiz?» dep ishim ashyp, kózimnen jas parlap, ketpeı qoıdy. Birazdan keıin halyqty jınap, áskerıler mıtıng ótkizdi. Olardyń qýanyshtarynda shek joq. Men eshnárse túsinbedim. Birazdan keıin bir aǵa úıge kelip, ájem men shesheme «Ol atom degen bombanyń synaǵy eken. Qoryqpańyzdar. Biz endi Amerıkadan da kúshti boldyq. Bizge eshqandaı jaý qaýipti emes. Sheshe, qýana berińizder» degeni áli esimde. Sonda ájem: «eki balamdy jalmaýyzdar jutty. Turmys – mynaý. Qashan nanǵa, shaıǵa jarımyz? Quryp ketsin bombań. Záremizdi ushyrdy ǵoı. Nege eskertpegen?» dep ashýlandy. Álgi aǵaı «Sheshe, aıtýǵa bolmady ǵoı?» dep túsin­dirmek bolyp edi, ájem «Onda bári­mizdi senimsizder qataryna qosyp, atyp tastańdar, quryp qalǵyrlar», dep qatty ashýlandy. Bala bolsam da, bo­ıymdy qorqynysh bıledi. Áskerıler qýanyp, araqtaryn iship máre-sáre. Qaınardyń halqynda záre joq. Kókeıde «Endi ne bolady?» degen suraq qana bar. Osy­laısha, atom bombasynyń alǵash­qy sy­naǵy astan-kesteńimizdi shyǵardy. Úkimet osy aımaqtyń turǵyndaryn adam­­ǵa sanamaǵanǵa uqsady.

Osydan bastap aspanda synaq óte jıi uıymdastyrylyp turdy. Synaq kezinde dalaǵa shyǵyp, shuńqyrǵa jatý, atom bombasynyń bultyna qaramaý kerek eken. Kezinde ony da eskertken joq. Meniń synyptas dostarym bult­ty qyzyq kórip ylǵı da kóz almaı qa­rap júripti. Allanyń maǵan bergen bir syıy, men sol bultqa qaramaýshy edim. Al únemi qaraǵan dostarymnyń 80 pa­ıyzy kózden erte aıyryldy nemese soǵan taqaý jaǵdaıda boldy. Biraq sol 5 jyldyń zardabyn men de kórdim.

1953 jyly 2-10 tamyz aralyǵynda Aby­raly aýdanynyń turǵyndaryn ár jerge 3-5 kúnge kóshirdi. Taǵy da shy­n­dyq­ty aıtqan joq. Qaınar – aýdannyń or­­ta­lyǵy. Árbir úıge «Studebaker» avto­kóligin berdi. Turǵyndar úı ishin múlkimen, tipti otyndarymen birge ala ke­temin dese de óz erki edi. Ár otbasy mú­­shesine (jańa týǵan balaǵa deıin) 500 rýb­l­­den berdi. Bizdiń úıde nemere aǵam­­nyń balasy 28 shildede týdy. Atyn Meı­­ram­bek dep men qoıdym. Eldiń bári ma­ǵan «Ol qandaı mereke?» deıtin edi. Ol by­­laı boldy. Sol jyly men 9-synypty tá­mam­dadym. Radıo tyńdaımyn. Sonda AQSh pen Soltústik Koreıa soǵysyp jatyr degen habar taraǵan bolatyn. Bizdiń mem­leket Koreıaǵa kómektesýde. «Bul so­ǵys úlken soǵysqa aınalyp kete me?» de­gen qor­qynysh boldy. Osy 28 shildede soǵys aıaq­taldy degen habardy radıodan estı sala inime osy atty usyndym. Kósh­­kende sol inime de 500 rýbl berdi. Mu­­nyń barlyǵy qyp-qyzyl saıasat edi. Ha­­lyq­­tyń na­ra­zylyǵyn týǵyzbaýdyń ádisi. Kón­gish qa­zekem bárine op-ońaı kóne berdi.

Bizdi Arqalyq taýynyń baýyryna kóshirdi. Men eki balamen birigip sıyr, qoılarymyzdy aıdap kettik. Balamyz ǵoı, 15 saǵatta 100 shaqyrymǵa taıaý jer júrip, túngi saǵat 1-diń kezinde bir taý­dyń túbine keldik. Aldymyzda – ózen. At ótpeı turyp aldy. Kún kúrkirep, jańbyr da quıyp turdy. Biz úıden shyqqanda kún jyly bolǵan soń kóıleksheń shyqqan edik. Tońyp qaldyq. Bir ýaqytta ózenniń arǵy jaǵynan úrgen ıttiń úni estildi. Biz maldy tastap, ózimiz attarymyzben sol ıt úrgen jaqqa júrdik. It úrgen soń, adamdardyń da daýysy estile bastady. Túnniń qarańǵylyǵy sonshalyqty, eshteńe kórinbeıdi. Aramyzdaǵy bir bala bizden 3 jastaı úlken edi. Sol «Qo­ryq­pańdar. Adamdar bar eken. Qazir jete­miz» dep aıqaılady. Bir ýaqytta bizge ózenniń arǵy jaǵynan bir adam atpen kelip, «Áı, kimsińder?» dedi. Biz qýanyp, «Aǵa, biz Qaınardan keldik», dedik. Ol kisi «Eee, balalar ekensińder ǵoı. Sonda tura  turyńdar. Men qazir kelemin. О́zennen ótetin jerdi bilmeısińder» dedi. Sóıtip ol kisi de jetti. О́zennen ótkizdi.

Sóıtsek, kıiz úıde, jaılaýda jatqan qoıshylar bolyp shyqty. «Kimsińder?» dep surap jatyr. Men «Násenniń balasymyn» dep edim, apa da, aǵa da bir kisideı «Oıbaı-aý, Álemniń nemeresi ekensiń ǵoı», dep qushaqtap, betimnen súıdi. Sonda bilgenimdeı, meniń ájem búkil Abyraly aýdanynyń qurmetti anasy bo­lypty. Bizdiń tamaq ishýge de shamamyz kelmeı, jyly tósektiń ishine kirip qat­ty uıyqtap qalyppyz. Tańerteń saǵat 9-dar­da úı ıeleri bizdi oıatyp, ystyq ta­maq berip, óte jaqsy kútti. Maldy úı­diń ja­nyna ıirip qoıypty. Oıanǵan soń álgi aǵa «Balalarym, qaınarlyqtardy kóri­nip turǵan anaý taýdyń baýyryna kó­­shi­redi. Keshke kelip qalar. Sen­der de­ma­lyńdar», dep qonaqjaılyq kór­setti. Aıt­qa­nyndaı keshki saǵat 8-9 shama­synda ma­shı­nalardyń jaryǵy kóri­nip, aǵa nus­qaǵan taýdyń irgesine toq­taı bastady. Biz er­tesine saǵat kún­dizgi 11-ge taman bar­dyq. Barlyq aýyl­dasy­myzǵa shatyr tigip beripti. Ár úıge birneshe áskerı aza­mat kómek kórsetip júr. Dalada qazan or­natyp, tamaq is­telýde. Endi bireýler ana jerde, myna jerde qoı soıyp jatyr. Keshki saǵat 4-5-tiń shamasynda araq iship, ý-shý bolyp jatqan halyq. Sóıtsek áskerıler ár sha­tyrdyń tusyna ke­lip, shelek-shelek araq-spırt taratyp kete­di eken. Biz balal­ar kúndiz taýǵa ba­ryp, búldirgen, ár­túrli jemis-jıdek terip jep, otqa jaǵý­ǵa úıdi-úıimizge ar­sha ákeldik. Men 10-sy­nypqa kóshken jyl bo­latyn. Ne úshin kóshirgenin áli bil­meı­miz. Eki kún­nen keıin bir orys pol­kov­nıgi kelip, mashı­nanyń ústinde tu­ryp «Ýra! Ýra! Pobeda. Vpervye v mıre ýs­pesh­no pro­vede­no ıspytanıe vodorodnoı bomby», dep aıǵaılap tur. Bizdiń qaı­nar­­­lyqtar da ýralap jatyr. Bizder ol bom­ba­nyń ne ekenin túsinbesek te elge qosylyp, ýraladyq.

Qaınarǵa úı-ishimen birge qaıttym. Aýylǵa bizdiń mashına birinshi bolyp kirdi. Sondaǵy baıqaǵanymyz – ushqan qus joq, úrgen ıttiń daýysy estilmeıdi. It-qusy túgel qyrylyp qalǵan ıesiz aýyl­ǵa kirgendeı boldyq. Bizdiń úı orta­­lyqta bolatyn. Úıge tórt-bes aǵa keldi. Men «Sizder qashan keldińizder?» dep sura­dym. Olar úndemedi. Men túsin­b­edim. Bir jyldan keıin estidik, bom­ba­nyń adamǵa áserin tekserý úshin Aby­ra­ly aýdany­nyń 42 kommýnısi men kom­­so­­mo­lyn ortalyqqa alyp qalypty. Álgi aǵa­lar solardyń qatarynda bolsa kerek-ti.

Turǵyndar «jel Shaǵan, Kýrchatov jaǵyna qaraı soqty. Qaınarǵa bombanyń, radıasııanyń áseri shamaly boldy», dep júrdi. Osylaı degenderdiń kópshiligi 50 jasqa tolmaı ómirmen qoshtasty. Bir-aq adam tiri. 87-ge keldi. Esimi – Eleýǵazy. Temirtaýda turady. Denesin qotyr basyp ketti. Eshbir em qonbady. Keıingi jyldarǵa deıin balalarynan bólek turdy. Men ondaı azamattardy naǵyz batyrlar der edim. Alaıda Úkimet olardy kerek te qylǵan joq. Solardyń esimderin tarıhta máńgilik qaldyrý úshin sýretterin Qaınardyń Toqa tum­sy­­ǵynda atomǵa arnap turǵyzylǵan eskert­­kishtiń janyna ornatsa, shirkin. Ol úshin Semeıden keletin joldyń Atom es­kert­kishi jaǵyna qaqpa ornatyp, sol qaqpa men eskertkishtiń aralyǵyna jol salyp, onyń eki jaǵyn (arasyn 20-30 metr etip) bólse, bir-birine qarama qarsy 21-den (42) baǵanǵa sýretterin ornatsa degen usynys bar. Sonymen qatar 1937-1940 jyldary «Halyq jaýy» dep ja­zyq­syz sottalyp, Reseıdiń túk­pir-túk­pirinde ómiri úzilgen 10 shaqty batyr­­ǵa da eskertkishti qosa ornatsa saýap bolar edi. Úkimet ol úshin ári ketse 50 mln teńgege shyǵyndalar. Sol este bolsa eken.

Men 1954 jyly 10-synypty bitir­gennen keıin Almatyǵa oqýǵa kel­dim. Synaqtyń áserinen sol jyly qyr­kúıek­ten 1955 jyldyń naýryzyna deıin aıaqtan jelkeme deıingi 87 jerim­nen shıqan shyqty. О́lim aýzynan qaldym. Dárigerler emdedi. Odan keıin Tash­kentke oqýǵa barǵanda 95 jerim­nen shı­qan shyqty. Baǵyma oraı, ınstı­týt­tyń janynda stýdentter polıklını­kasy bar edi. Sonda meni bir evreı dári­geri emdep, «Synok, ty rodılsıa v rý­bash­kah. Eto rezýltat ıadernyh ıspyta­nıı. Teper ty býdesh jıt 100 let» dedi. Múmkin solaı bolar. Alǵashqyda 5 jyl Qaınarda (1949-1954 jj), keıin 1960-1974 jyldary Semeıde turdym. Qurdastarymnyń kóp­shiligi dúnıemen erte qoshtasty. Birazy kózden aıyryldy.

Sýtegi bombasynyń synaǵy ótkennen keıin qyrkúıek aıynda Degeleń taýy­nyń mańaıyndaǵy, Myrjyqtyń mańyn­daǵy, Maılyqaranyń basyndaǵy búgingi Kýrchatov atalyp júrgen jerdegi ataq­ty kúıshi Táttimbettiń aýylyndaǵy sha­rýashy­lyqtardyń 10 myńdaı turǵyny (Shanshar, jalyqbas, baıbóri rýynyń kedeı tarmaǵy) Abaı aýdanynyń Abaı, Birlik, Jarma aýdanynyń Skotovod, Mıhaılovka, Belterek sovhozdaryna kóshirildi. Turǵyndar kemi tórt ǵasyr qonys etken jerlerinen aıyrylǵylary kelmegenimen, osylaı boldy. Ata-babalary máńgilik tynystaǵan meken qaıtse de ystyq qoı. Biraq Keńes óki­meti ondaı qasıetti sezimderdi kerek te qyl­ǵan joq. Kóshirdi. Osy kezde Qonystan, Kalının degen jerdegi jalyq­bas rýy­nyń kempir-shaldary «Studebaker» mashınalarynyń astyna «Bizderdi Qaınarǵa aparyp aǵaıyn-jurtpen qosh­tas­tyryńdar, áıtpese barmaımyz», dep jatyp alypty. Jarty sótkeden keıin kelisim berip, qyrkúıektiń sońynda (kúni esimde joq) tańerteńgi saǵat 11-de «Toqa Tumsyǵyndaǵy jazyqqa alyp kelipti. Ol kezde mashına, avtobýs joq. Meni ájem tańǵy 6-da «Bóketaıym, tur. Meni Toqa Tumsyǵyna apar. Týys­tarym­men qoshtasyp qalaıyn», dedi. Biz ol jerge saǵat 9-dan asa keldik. Jı­nal­ǵan­dardyń qarasy óte kóp eken. Dege­leń­­nen «Studebaker» mashınalary aǵylyp kelip ja­tyr. Bul jazyq alań beıbit zamanda qaı­ǵyly alańǵa aınaldy. Jylaý, kóri­sý, qoshtasý. Aqtaban shubyryndyda ha­­lyq­ty qalmaqtar qyrsa, dál sol kúni De­geleń jalyqbastaryn Keńes óki­meti­niń jendetteri qyryp jatqandaı kórindi.

9-synypty bitirgen kezim. Ishim órtenip, jylaǵanym áli kóz aldymda. Keńes ókimeti abyralylyqtarǵa, so­nyń ishinde, jalyqbastarǵa soǵys ashqan­daı sezimde boldym. Osy kósh Aby­ra­lynyń turǵyndaryna Atom bom­basynyń qasiretimen qatar, týystar bir-birinen aıyrylǵan qasiretti de ala keldi. Keıin, arada 40-50 jyl ótken­nen keıin Almatydan Semeıge keldim. Taksıge otyrdym. Júrgizýshi jas bala eken. «Balam, qaı jerdiń balasysyń?» dep edim, «Aǵa, Jarma aýdanynyń «Belterek» sovhozynanmyn. Biraq ata-babamyz Abyralynyń Jalyqbasy», dep jaýap qaıyrdy. «Kimniń balasysyń?» degen saýalyma «Úsenbaıdyń», dedi. «Týysqan ekensiń. Qaırolla degen aǵań­dy bilesiń be?» dedim. «Aǵa, ákem erte qaıtys boldy. Ol zamanda kólik qaty­nasy nashar edi ǵoı. Týystarmen qaty­nasymyz úzilip qaldy. Siz aıtyp otyrǵan aǵany bilmeımin» dedi. Men mán-jaıdy túsindirip, basqa aǵalarynyń tele­fon nómirlerin berdim. Mine, osy­dan keıin olardyń týysqandyq qaty­nastary jalǵasypty.

Bul bir-aq mysal. Sol kóshkenderdiń kópshiligi atom, sýtegi bombalardyń jarylysy kezinde synaqtyń qaq ortasynda boldy. Turǵyndary kóship ketken keıbir mekenderdiń attary da joǵalypty. Júzdegen adamǵa atom bombasynyń zardabyn shekkender retinde kórsetiletin kómekter de berilmedi. Oǵan dúnıejúzilik saıası kartada sol zardap shekkender turǵan eldi meken ataýlarynyń múlde joq bolyp ketýi sebep bolypty. Zeınetkerlikke shyqqandary da sondaı azapty bastan ótkizdi. Jastary 30-40-qa jetpeı qyrshyn ketkender de az emes. Olardyń urpaqtary birin-biri bilmeı­di, tanymaıdy. Sol zamanda Máskeý­degi generaldardyń basym kópshiligi shovınıstik sezimde tárbıelengender edi. Olar tarıhtyń ne ekenin túsingen joq. Qazaqty tórt túlikke teńedi. Sonyń bir mysaly – mynaý! El kóleminde ótken toǵyzqumalaq oıynynyń chempıo­ny, bir kezderi «Bilim jáne tehnıka» jýrnalynyń bas redaktory bolǵan, birneshe fılmderdi qazaqshaǵa aýdar­ǵan, maǵan orys tilinen sabaq bergen, Ilııas Jansúgirovtiń týǵan jıeni Talap­bek Sultanbekovti ınstıtýt bitirgen soń 1953 jyly Qaınarǵa muǵalim etip jiberipti. Kelisimen ony «voenkomatqa» shaqyryp, Kýrchatovtaǵy generaldardyń ýaqytsha aýdarmashysy etip qabyldaıdy. Sol ustaz birde: «Kezekti synaq ótken soń tikushaqpen 4-5 general Degeleń taýynyń saı-saıyn aralady. Men birge júrmin. Ár saıda órtenip jatqan túıe, jylqy, sıyr, qoılar kezdesti. Bir saıdyń ústinen ótip bara jatyp, shala-jansar jatqan shal men balany kór­dik. Adam shoshıtyn jaǵdaı. Mal izdep shyqqandar bolar dep túıdim. Synaq­tyń bolatynyn olarǵa eskertpegen ǵoı. Aramyzdaǵy generaldardyń biri álgi shal men balany kórip, telefonmen shtabqa habarlasty. Ondaı da baılanystary bar eken. Ana jaqtan jaýap sańqyldap tur. Úlken bastyq bolar, «Rasstrelıat» degenin anyq estidim. Kózimnen jas ytqyp shyqty. Qasymdaǵy bir general pıstoletin sýyryp alyp: «Prekratı ısterıký, skotına», dedi. Amalsyz, ishimnen jylap, kóz jasymdy áreń tyıdym. «Osy oqıǵa týraly 50 jyl eshkimge aıt­paısyń», dep menen ant aldy. Mine, elý jyl ótti. Bóke, saǵan ǵana aıtyp otyrmyn», dep aǵynan jaryldy.

Aıta berse, Máskeýdiń jasaǵan qor­lyq­tarynda shek joq. Osy jary­lysta­r­dan keıin qazaq halqy atom bomba­synyń synaǵyn toqtatý jóninde bas kótere bastady. Abyralynyń aýdan­dyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynba­sary Bolat Júnisuly Jákishev (1939-1993 j.) bastaǵan delegasııa 1986 jyly qańtar-aqpan aılarynyń birinde burynǵy Semeı oblysynyń atynan sol kezdegi KSRO mınıstrler keńesiniń tóraǵasy Nıkolaı Ivanovıch Ryjkovtyń qabyldaýynda boldy. Másele bireý – atom bombasynyń syna­ǵyn toqtatyp, Abyralyny qaıta qurý qajet! Muny aıtyp otyrǵan sebebim, atom bombasynyń synaǵynan zardap shekken talaı eldi meken bar. Biraq, sonyń arasynda Abyralydaı zardap shekkeni joq. Patsha jáne Keńes ókimeti tusynda osy Abyraly halyqtyń da, tórt túliktiń de sany jaǵynan kúlli qazaq dalasyndaǵy aldyńǵy qatardaǵy bolys, keıin aýdan bolǵan edi. Ony taratpaýǵa boldy. Sol kezdegi aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Ásenov pen aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Hamza Baıbolatovtyń aýzynan bylaı dep estidim: «Aýdannyń 30 paıyz jer kólemin áskerıler alǵanmen, 70 paıyzy ol jerden alys ornalasqan edi. Abyralynyń óz tirshiligin jalǵas­tyrýyna tolyq múmkindigi bar-tuǵyn. Alaıda onyń taraýyna qazaqtyń rý­shyl­dyǵy sebep boldy. Sol kezdegi ob­lys­tyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Baıan­aýyldyń azamaty Hasenov áser etipti. Onyń týystary 1937-1940 jyldary Abyralynyń birinshi hatshysynan bastap, kópshilik basqarýshy oryndarda (baıanaýyldyqtar) bolypty. Sol týystary keıin «halyq jaýy» retinde sottalǵan kórinedi. Sony umytpaǵan Hasenov aýdandy tarattyramyn», dep ashyq aıtypty. Shyndyǵyna kelgende, ol aǵalarymyzdyń sottalýyna abyralylyqtardyń esh qatysy bolǵan joq. Qarqaralydan kelgen Kaıgorodsev degenniń isi bul. Ol baıanaýyldyqtardy ǵana emes, Abyralynyń 40-tan astam turǵynynyń obalyna qalǵan adam bolatyn. Birazyn (arasynda baıanaýyldyqtar da bar) sol kezdegi oblystyq partııa ko­mı­­tetiniń bólim bastyǵy Rahmet Jo­ta­baev aǵa arnaýly komıssııany bas­qar­ǵan kezinde olardyń zańsyz sottal­ǵanyn dá­lel­dep, aqtap aldy. Al sottalyp, qaıtyp kelmegen, Sahalınde ólgen­derdiń arasynda meniń ákem Násen de boldy.

Aqyry, aıtqanyn istep, Hasenov ob­lys­tyq komıtettiń bıýrosynda Abyraly aýdanyn tarattyrdy. Onyń sharýa­shy­lyqtaryn basqa jerge kóshir­meı, sol aýdannyń ózge jerlerine ornalas­ty­rý múmkindigi de boldy. Endigi kúni bul aýdannyń burynǵy jerlerin ózine qaı­taryp berip, áli de aýyl sharýashy­lyǵy shal­qyǵan úlken aýdan jasaý qajet-aq. Ke­le­shekte solaı bolady degen senim bar.

Atom bombasynyń synaǵyn toqtatý­dy abyralylyqtar bastaǵannan keıin Oljas Súleımenov «Nevada-Semeı» degen qoǵam qurdy. 1987 jyly burynǵy Semeı oblysyna birinshi hatshy bolyp Keshirim Boztaev keldi. Olar jalǵa­ǵan kúrester týraly Boztaevtyń kitabyn­daǵy derekterge de toqtalǵan jón bolar.

Degeleń taýynyń astynda úlken labo­ratorııa-qala salynǵan. Sol zaman­nyń úzdik qural-aspaptarymen, sý jańa jabdyqtarymen qamtamasyz etilgen. Osy arqyly jarylys kezinde sekýndyna 500 myń kadr sýretke túsirilipti. Sol sýretterde jarylys kezi aıqyn kórinedi. Máselen, sýtegi bombasy synalady dep, bizderdiń basqa jaqqa kóshirilgen kezimizde Semeı aerodromynan aýyr bomba tastaıtyn ushaq ushyp shyǵady. Onyń sońynan qorǵaýshy ushaqtar da ushady. Jerde buıryq beretin pýltte ofıser otyr. Samoletten belgi kelip, bombanyń jarylýyna 3 mınýt qalǵan sát. 16 shaqyrym bıiktikten bomba jerge qaraı quldılady. Sol kezde ekrandy appaq bult jaýyp ketti. Birer sekýnd ótkennen keıin dıametri 16 shaqyrymǵa jetetin qap-qara sańyraýqulaq sııaqty bult paıda bola bastady. Jerde onyń ekpindete shyqqan joıqyn tolqyny ot bolyp janyp, joldaǵyny kózdi ashyp jumǵansha joq qylyp barady. Dıktor: «Ortalyqtan 9 shaqyrym jerdegi kirpish úılerdiń talqany shyqty. Joǵarǵy qabattaǵy qoılar óldi, birinshi qabattaǵylary jaraqattandy. Segiz shaqyrym jerdegi maldar óldi, kúıip qaldy. Dalada samoletter janyp jatyr», dep aıǵaılap tur.

Jeti shaqyrym jerdegi óndiris ǵı­marattary da talqandaldy. Alty tur­ǵyn úı úgitilip, úıindige aınaldy. Sal­ma­ǵy ondaǵan tonnany quraıtyn 5 tankti syrt jaqqa laqtyryp jiberdi. Tastan qa­­la­nǵan 4 úsh qabatty úıdiń ból­shek-ból­shegi bir shaqyrym jerge jetti. Ja­r­y­lys epısentrine taıaý aýda­n­daǵy óz­gerister: «Jerdiń beti qaq aıyrylyp, to­pyraq ta ornynan jyl­jy­ǵan. Mańa­ıyn­daǵy­lardyń barlyǵy jo­ıyl­ǵan. Tonnel­der qıraǵan. Metro táriz­di­leri aman. Bul jer­degi tórt túlikke kóp zııa­ny tımegen. 3 shaqyrym jerdegi temir­­betondy úıler búlinbegen. Epı­sentr­den 19 sha­qy­rym jerdegi maket qala to­ly­ǵy­men tal­qandalǵan. Baspaldaqtary jo­ǵ­a­ryǵa baılap qoıǵandaı, asylyp jatyr».

Synaq jasalǵan kezde tolqynnyń jolynda bolǵan 120-220 shaqyrym jer­ler­degi osy kórinister týraly fılm­di Keshirim Boztaev úsh ret kóripti. El qo­nystanǵan jerlerde úılerdiń terezeleri synyp, shatyrlaryn ushyryp áketipti. Polıgonnyń zııandy ekendigin, ony qalaı da jabý qajettigin tuńǵysh kótergen abyralylyqtardy eń birinshi bolyp qoldaǵan – 1987 jyly burynǵy Semeı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılanǵan Keshirim Boztaev bolatyn. Onymen talasýshylar da bar. Tipti, «Ol eshqandaı másele kótere alǵan joq» dep ár jerde jarııa­laýshylar da tabyldy. Biraq, ómirden osy kúrestiń kesirinen erte ketken K.Boz­taevtyń orys tilinde jazylǵan «Semı­palatınskıı polıgon» atty kitabynda kórsetilgen derekterdi ótirik dep aıta almaımyz. Endi soǵan kósheıik.

1987 jyly aqpan aıynda eki ret synaq júrgizilgennen keıin K.Boz­taev Semeı oblystyq partııa komıteti­niń bıýrosynda KOKP OK-ne shıfrly telegramma daıyndaıdy. Sol kezde­gi Qa­zaqstan Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev­pen kelisip, shıfrly telegrammany M.Gorbachevtiń atyna jiberipti. Onda:

«KOKP OK Semeıdiń mańaıyndaǵy ıadrolyq polıgonyndaǵy synaq týraly.

Semeı oblystyq partııa komıteti mynany habarlaıdy. 1949 jyldan beri 340 myń halqy bar Semeı qalasyna taıaý jerde ıadrolyq synaq jasalýda. Alǵashqyda jer betinde, al 1963 jyldan bastap jerdiń astynda synaq jumystary júrgizilýde. Qazir 40 jyl ótkennen keıin jaǵdaı ózgerdi. Bul óńirde halyqtyń sany 3 ese artty. Maldyń sany birneshe ret kóbeıdi. Osyǵan qaramaı jylyna 12-14 ret synaq júrgizilýde. Onyń halyq sharýashylyǵyna zııany molynan. Ásirese, halyqty qamtamasyz etip otyrǵan ishetin sý qudyqtary jabylyp qalýda. Turǵyn úıler qulap, qaýipti jaǵdaılar týǵyzýda. Jerdiń kópshiligi jarylǵan. Ol jerlerden syrtqa gaz shy­ǵýda. 1987 jyly Semeı arqyly saǵa­tyna 350-450 mıkrorentgen gaz jer astynan shyqqan. 12 aqpannan keıin polıgonnyń syrtyndaǵy eldi jerlerde radıasııanyń mólsheri saǵatyna 4 000 rentgenge jetken. Jeldiń baǵyty radıasııany Semeı qalasynan basqa da jerlerge, Semeı-21 men Shaǵanǵa da jetkizdi.

Osyndaı qaýipti jaǵdaılardan keıin Semeı polıgony mańaıyndaǵy halyq úlken narazylyq tanytýda. Sol sebepti Semeı oblystyq partııa komıteti KOKP OK-nen synaqty ýaqytsha toqtatýdy, bolmasa synaq sanyn azaıtýdy suraıdy», dep jazylǵan.

Mine, bul kóp jyldar azap shegip kele jatqan dala halqynyń talaby bolatyn. Kóp keshikpeı Oljas Súleımenov «Ne­vada-Semeı» qozǵalysyn basqardy. Bul qozǵalys Semeı polıgonyndaǵy sy­naq­­tardy toqtatý kerek degen uran kóterdi. Osy tusta Keshirim Boztaevtyń my­na jaz­ǵanyn qaz-qalpynda bere keteıin:

«Eta telegramma prozvýchala týgım nabatnym zvonom bedy ı trevogı, eto byl golos postradavsheı stepı. A vskore razdalsıa prızyv Oljasa Sýleı­menova k organızovannomý dvıjenııý za prekrashenıe ıadernyh ıspytanıı na Semıpalatınskom polıgone. Iа ımeıý v vıdý ızvestnoe vystýplenıe poeta 28 fevralıa (1987 g.) po Kazahskomý televıdenııý. Jızn vsegda nahodıt ıspolnıteleı svoeı mırotvorcheskoı prırody. Odnım ız nıh poschastlıvılos stat mne».

K.Boztaevtyń Kremlge Oblystyq par­tııa komıtetiniń bıýrosy atynan ji­bergen tuńǵysh resmı qujat edi bul. Jeltoqsan qozǵalysynyń alaýy són­begen, Máskeýdiń júıkesi juqaryp tur­ǵan kezde osyndaı sheshimge tek qana erdiń eri ǵana bel baılaı aldy. Sol er – Keshi­rim boldy. Onyń eńbegin joq­qa shyǵa­­ryp «Ol kezde Obkom ondaı qadam­ǵa bara almaıdy. Ol ótirik» degen de sózderdi estigenbiz. Ondaı keýde batyr adamdarǵa jaraspaıdy.

Eki kúnnen keıin K.Boztaevqa sol kezdegi Qazaqstan kompartııasynyń birinshi hatshysy G.Kolbın qońyraý shalyp, bylaı depti: «Vasha telegramma popala k Mıhaılý Sergeevıchý. Ý Gorbacheva sostoıalsıa razgovor s Mınıstrom oborony D.T.Iаzevym, kotoryı zaıavıl, chto K.Boztaev nagnetaet obstanovký, polı­gon chıstyı – net osnovanıı dlıa bes­po­koıstva». Osy kúnnen bastap K.Boz­taevqa beıresmı shabýyldar bastalypty. K.Boztaevqa sol kezdegi Kýrchatov qala­lyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Safronov, qalalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Chaıkovskıı bylaı depti: «Áskerı óndiris kesheniniń kabınetinde: «Boztaev generaldarǵa shabýyl jasaǵan tuńǵysh adam, ol óte qaýipti adam».

Máskeýge telegramma 1987 jyly 20 aqpan­da jiberilgen edi. Ol tusta K.Boz­taev oblystaǵy birinshi hatshylyqqa kel­genine nebári on shaqty kún ǵana bol­­ǵan-tyn. 28 aqpanda Memlekettik ko­mıs­sııa keledi. Onyń quramynda KSRO Mı­nıstrler keńesiniń janyndaǵy áskerı óndiris kesheni komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary – komıssııanyń tóraǵasy V.Býkatov, Atom energetıkasy jáne ón­dirisi mınıstriniń orynbasary, ıadro­lyq qarýdy jasaý men ony synaıtyn isterdi basqarýshy V.Mıhaılov, KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń 12-shi bas bas­qarmasynyń bastyǵy, ıadro­lyq qarý­­dy jasaý jáne ony synaý jumys­ta­­ryn basqarýshy, general-polkovnık V.Ge­rasımov, KSRO Memlekettik tabı­ǵat ko­mıteti tóraǵasynyń orynbasary A.Dadaıan, KOKP OK-niń Qorǵanys ón­­di­­ri­si bóliminiń jaýapty qyzmetkeri V.Stre­­h­­­nın, KSRO Densaýlyq saqtaý mı­nıstri­­­niń 3-shi bas basqarmasynyń bas­ty­ǵy, KSRO Densaýlyq saqtaý mınıstr­li­gi­­­niń jabyq mekemelerin basqarýshy E.Shýl­­jenko, KSRO Medısına ǵylymy aka­­de­­­mııa­synyń akademıgi L.Býlgakov boldy.

Bul – polıgon paıda bolǵannan beri bi­rin­­shi ret qurylǵan komıssııa edi. Ko­mıssııa músheleri polıgonda eki kún ju­mys istedi. Olardy ujymdar­ǵa aparyp, ha­lyqpen kezdesýler uıymdasty­ryldy. Keıin naýryz aıynda oblystyq partııa ko­mıtetiniń bıýrosynda komıssııa mú­she­leriniń qatynasýymen Bıýro ótedi. Son­daǵy sóılegenderdiń sózderiniń steno­gram­mada jazylǵanynan úzindi keltireıik:

– K.Boztaev: «Semeı oblysy «B» kate­gorııasyna kirmegen. Jeńildik nemese zııandy jaǵdaılardy boldyrmaýǵa qatys­ty jaǵdaılar jasalǵan joq. 40 jyl boıy bolmady. Endi bále paıda bol­ǵannan keıin esterińe tústi. Gaz Shaǵanda syrtqa shyǵyp ketti. Oǵan kim jaýap beredi?».

– B.Gýsev: «13 aqpanda Semeı-Shaǵan baǵytynda bir saǵattaı sýretke túsirý jumysy júrgizildi. Sol kezde Shaǵanǵa deıingi 40 shaqyrym jerde saǵatyna dozanyń mólsheri 500-600-den 2 000-ǵa deıin jetti».

– V.Býtakov: «Komıssııanyń sheshimi boıynsha bul zańdy mólsherdiń 3 paıyzy ǵana boldy».

– K.Boztaev: «Semeı oblysy siz aıtyp otyrǵan zonaǵa jatpaıdy».

– V.Mıhaılov: «Men Nevadada boldym. Synaqty birge ótkizdik. Olar bul qarýdy ári qaraı jetildirýdi qyzý júrgizip jatyr. Al biz bolsaq birese moratorıı jarııalap, polıgonnyń únin óshirýdi nemese synaqty tipti toqtatýdy usynamyz. Al Amerıka ıadrolyq qarýyn ári qaraı synaýda. Polıgondy japsaq – ame­rıkalyqtar jappaıdy», deı kelip, gaz­dy syrtqa shyǵarmaýǵa qatysty jasa­lyp jatqan jumystarǵa toqtaldy. Biraq gazdyń báribir bir jerden tesip shy­ǵatynyn aıtyp, onyń zııany joq dedi.

– A.Eremenko: «Áńgime meni qanaǵat­tan­­dyrmady. Komıssııa músheleri ózde­rin qorǵaýda. Siz óz adamdaryńyzdan su­ra­­ńyzdar. Nege olar nusqaýlaryńyzǵa sil­­teıdi? Jylyna12-14 ret synaq júr­gizý­diń ózi-aq aıtyp turǵan joq pa? 12 aq­pan­da 14 apatty jaǵdaı oryn aldy. Jy­lý oryndary isten shyqty. Kanal qu­byr­lary zalaldandy. Qudyqtar jabyl­yp qalýda. Adamdarǵa da, jerge de demalys berý kerek. Polıgondy jaýyp, synaq alańyn basqa jerge aýystyrý qajet».

– K.Boztaev: «Polıgondy jabý týra­ly baǵytymyz ózgermeıdi. Bul bizdiń soń­­ǵy talabymyz. 40 jyl boıy adam­dar­­­dyń densaýlyǵyna tıgen zııandy qal­­­py­na keltirý úshin eshkimge eshqandaı kó­mek kór­­setilgen emes. Osy máselelerdi KOKP OK-niń aldyna qoıyp, sheshý kerek».

Komıssııa eshqandaı sheshim qabyl­daǵan joq. Tek qana synaqtyń sanyn azaıtýdy belgiledi. Polıgondy jabý úshin kúres áli de 2,5 jyl júrdi.

1989 jyly 21 sáýirde 50 kılotonnadaı qýaty bar ıadrolyq synaq jasaldy. Ol bizdiń halyqtyń qarsylyǵyna bergen jaýaptary bolatyn. Qyrkúıek aıynda KOKP OK qaýly daıyndap, Semeı ob­komynyń usynysyn qabyldamaı, jy­lyna 14-18 ret synaq júrgizip, polı­gondy jabý, synaqty toqtatýdy 1995 jyly 1 qańtarǵa belgilepti. Sony esti­gen soń K.Boztaev taǵy da bıýro shaqyryp, M.Gorbachevtiń atyna ta­ǵy da hat daıyndap, polıgon týraly tolyq derekterdi keltiredi. Endi bul jer­di jabýdy Semeı oblysy ǵana emes, ShQO, Qaraǵandy, Pavlodar oblystary, Almaty qalasy, RSFSR-dyń Altaı ólkesiniń qalalary talap etetinin jetkizdi. Sonymen qatar halyqtyń 40 jyl boıy kórgen zııanynyń ornyn toltyrý úshin ótemaqyny tolyǵymen tóleýdi jańadan qabyldanǵaly jatqan KOKP-nyń qaýlysynda naqty kórsetýdi talap etti. «28 qyrkúıekte M.Gorbachev bul máseleni Zaıkov, Iаzov, Baklanovqa qaıtadan qarap shyǵýdy tapsyrdy. Zaıkov polıgondaǵy synaqty 1993 jyly 1 qańtarda toqtatýǵa kelisip, «Odan beri bolmaıdy. Biz Amerıkadan kóp qa­lyp qoıdyq», dedi. Men oǵan kelisim ber­medim. Polıgondy tez arada jabý kerek dedim», deıdi Keshirim Boztaev.

Polıgonnyń jabylýy Kýrchatov qalasynda qyzmet atqaryp júrgenderge paı­daly emes edi. Olar qalanyń hal­qyna, obkomǵa, ásirese K.Boztaevqa, ony qoldaýshy O.Súleımenovke qarsy KOKP OK-ne hat jiberip, polıgondy jabýǵa qarsylyqtaryn bildirdi. Tolyp jatqan shabýyldar týraly Boztaev bylaı depti:

«Obektom napadenııa so storony VPK, jıteleı Kýrchatova stalı Oljas Sýleı­menov ı Iа. No Oljas Omarovıch tvor­cheskıı rabotnık, lıchnost svobodnaıa, k tomý je v sılý togo, chto jıvet v Alma-Ate ılı v Moskve, neskolko otstranen ot stavshıh ejednevnymı stressovyh sıtýasıı.

Mne je bylo trýdnee prıhodılos prınımat na sebıa býrıý napadok, kotoroe nado bylo vyderjıvat ılı otrajat...».

Polıgondy jabýǵa úlken kómek kór­setken akademık, atom bombasy sala­synyń mamany Melıhov boldy. Ol – dúnıejúzi moıyndaǵan ǵalym. Polı­gonǵa eki ret kelip, mańaıyn­daǵy halyq­pen kezdesip, synaqty toqtatý­dyń qa­jet­­t­iligin ǵylymı turǵydan dáleldep, M.Gor­­bachevke hat jazyp polı­gondy jabý­dyń mańyzdylyǵyn moıyndaǵan.

Sonymen 1989 jylǵa josparlanǵan synaqtar sany 18-den 7-ge deıin azaıdy. Tabandy kúrestiń jemisi – osy! Máskeýde komıssııa qurylyp, áskerı qolbasshylar: «Polıgondy jabýdy shyǵaryp júrgen mynaý adam», dep K.Boztaevty suq saýsaǵymen kórsetip, «Bul saýatsyzdyq. Memleketke jasalyp otyrǵan qastandyq», degenge deıin bar­ǵan. KOKP-nyń qaýlysyn daıyndaıtyn komıssııaǵa qatysqan V.Malınınge (Semeı obkomynyń ókili) bylaı depti: «Vy nıchego ne ponımaete, vashı trebovanııa ne ımeıýt pod soboı osnovanıı. Onı napravleny na podryv oboronnoı moshı strany. Vam voobshe ne polojeno vnıkat v nashı dela. My doljny zolotymı býkvamı nachertat sozdateleı ıadernogo orýjııa. I vyrazıtelno tyknýl na menıa palsem zakonchıl (general-polkovnık Gerasımov) slovamı... chernymı ımena ego pohoronnıkov. Prıznatsıa ıa pochývstvoval sebıa ochen neýıýtno. No eshe bolee ıarostnye napadkı sledovalı v adres K.Boztaeva. Onı govorılı: «Otkýda vzıalsıa etot samozvanes, zabrosalı nas pısmamı, protestamı».

Osydan keıin Máskeýdiń gazet-jýrnaldary, telearnalary K.Boztaevty jamandaǵan «Polıgondy jabý: «Otandy satqan», degen syńaıdaǵy  maqalalaryn búr­ge, qandalalar sııaqty qurttaı qaınatty.

Aqyrynda Elbasy Nursultan Nazar­baev polıgondy jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy.

Synaqtyń halyqqa zııanyn zerttep júrgen jas ǵalym Balmahanov bastaǵan ekspedısııanyń 1958 jyly daıyndaǵan mynadaı derekteri bar:

«Ekspedısııa vyıavıla ranee neızvestnyı svoeobraznyı: kompleks patologıcheskıh sımptomov, kotoryı harakterızovalsıa astenıcheskım sostoıanıem, anemıeı, lekopenıeı, lımfosıtozamı ı lımfopesııamı, narýshenııamı kojı ı drýgımı spesıfıcheskımı zabolevanııamı. Novyı sıptomokompleks byl osenon kak rezýltat ostrogo ı hronıcheskogo lýchevogo vozdeıstvııa v realnyh ýslovııah ıadernyh vzryvov. Etı sımptomy fıksırovalıs ý 50-60 prosentov obsledovannogo naselenııa. Novaıa dlıa regıona bolezn byla nazvana «Sındrom Kaınara» – po ımenı sela Kaınar, gde okazalıs naıbolshee chıslo takıh pos­tradavshıh. Eto byla lýchevaıa bolezn».

Keshirim Boztaevtyń kitaby týraly el basshylary, ataqty partııa qyz­met­ke­rleriniń kópshiligi bilmeýi múmkin. Ol zaman­daǵy adamdardyń 90 paıyzy o dú­­nıelik bolyp ketti. Onyń ústi­ne, Ke­ńes úkimeti kezinde de, odan keıin­gi 30 jyl­dyń muǵdarynda da batyr Ke­shirim Boz­taevty eshkimniń eske alǵy­lary kelmedi. Elge keńinen tanymal keı­bir qaı­rat­kerler onyń atyn shyǵar­sa, ózderi­niń esimderi kómeskilenip qala­tyndaı kóredi.

Aınalaıyndar! Bul tajalǵa qarsy kúresti Keńes ókimeti zamanynda qorqyp, eshkim bastaı almady. Ony bastaǵan Keshirim Boztaev ekenin Semeıde árkim biledi ári aıtady da. Ol óz qyzmet baby­na zııan keletinin bile tura, osyndaı er­lik­ke baryp, (Semeı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp kelgenine 10-12-aq kún bolǵanyna qara­mastan) jumysyn osy kúresten bastady. «О́zi joqtyń kózi joq» demeı, onyń esi­min endi el kóleminde maqtanysh kórýimiz kerek. Semeı qalasynda oǵan arnap eskertkish ornatylsa da durys bolar edi.

Men osy synaqtardyń áserinen synyptas dostardyń 95 paıyzynan 40-60 jyl buryn aıyrylyp qaldym. Olardy qol­dan jasalǵan tajal alyp ketti.

Alla soǵystyń betin aýlaq qylsyn! Bola qalǵan jaǵdaıda atom bombasy da kómektespeıdi. Polıgonnyń jer astynda birneshe qala, tonnel, metro bar depti K.Boztaev. Ony bizder toly­­­ǵy­men bilýimiz kerek. Áskerı­ler­diń qaramaǵyndaǵy jer­lerdi halyq­­­qa qaıtaryp, Abyraly aýdanyn qaıta­dan qalpyna keltirý qajet. Ol mal sharýashylyǵy damıtyn kele­shegi zor aýdan ortalyǵy bola alady. Memlekettiń esebinen sharýashylyqtar ashsa, qaladaǵy jumyssyzdar týǵan ólkelerine qaıtyp oralar edi. Bas-aıaǵy 4-5 jyldan keıin sol aýdan memleketten eshteńe almaı-aq ózin-ózi asyraı alady. Kerisinshe, kól-kósir paıdasyn da beredi.

Dúnıe júzin jaıpap jatqan indetke ıe bola al­maı jatqan kezde kóterip otyr­ǵan máse­le­leriniń eshbir qısyny joq» der­sizder. Al men koronavırýsty Semeı polıgonynan zardap shekken aýdandardyń, sonyń ishinde abyralylyqtardyń qasiretinen artyq qorqynysh dep sanamaımyn. Synaq ótkennen keıin erteńinen bastap týberkýlezben (ol kezde emi joq bolatyn) ekiniń biri aýyrdy. Rakqa ár 3-4 adamnyń biri shaldyǵyp jatty. «Kóp ıttiń» biri – bronhıtpen aýyr­dy turǵyndar. Men osy «ıtpen» aýyr­ǵanyma 67 jyldyń júzi boldy. Balma­h­anov kórsetken aýrýlar­dyń saldary­nan Semeı, Qaraǵandy, Pavlodar, Shy­ǵys Qazaqstan jáne basqa oblystar­da birneshe myńdaǵan adam ómirimen qosh­tasty. Aýdanda bolmaǵan jaǵdaı tir­kelip, kúnine 15-20 adam ólip jatty. Esh­kim ony eseptegen joq. Áli de jyly­na myńdaǵan adam sol synaqtardyń kesiri­nen qyrylyp jatyr desek, ótirik emes. Biraq eshqandaı esep júrgizilmeıdi. Qazir­gi pnevmonııańyz da sol kezde paıda bol­dy (bul jańa aýrý emes).

Sondyqtan men kóterip otyrǵan másele pandemııadan bir mysqal kem emes. 

 

Bolatbek NÁSENOV,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor