Qazaqtyń jany qaıda demeńiz, qazaqtyń jany – qara óleńde. Áýlıe qara óleń, osynaý baıtaq jurttyń ary da, jany da, zary da, bary da sende emes pe?!. Basynan ótkergen alaǵaı da bulaǵaı taǵdyry, júrek keshirgen jadaǵaı dáýirleri, jaraly jyldar da, aqjaınaq zaman da, jonaraqasymen sezgen joıqyn derti men serti de sende eken ǵoı, qasıetti qara óleń! Qasterli janyn qara qylyshqa saqtaıtyn baıaǵynyń batyrlary sekildi, halyq ta óz janyn sózde, sózdi óleń keıpinde saqtaıdy eken.
Almaǵaıyp kezderden adaqtap júrip taba almas sol kıe, sol kúı keshegi ótken jyraýlar men aqyndardyń jyrynda tur. Qaı kezeńde qazaqtyń qandaı kúı keshirgenin, qandaı halde bolǵanyn, onyń janynyń kúıi qalaı bolǵanyn jaryqtyq zamandardyń jylnamasyndaı jyrlardan kórgende, óleńderden tapqanda tutas dáýirler kóz aldyńda jaıylyp sala beredi, buryndap sóılep qoıa beredi.
Sultan ıem, som júregim aıaman,
Saǵan duspan – maǵan jaý,
Kerekti kúni aldyńda,
Ǵazızlegen sultan janym aıaman!
Kereı men Jánibek kósh basyn Qozybasyǵa buryp, Qazaq ordasynyń shańyraǵyn kótergen ýaqytta dúnıege kelip, keıingi kúreske toly zamanyn qazaqtyń ult bolyp uıysýyna qurban qylǵan Shalkıiz jyraýdyń Temir bıge aıtqan osy jyrynda «ǵazızlengen sultan jandy» kóresiz. Alyp qaǵanattardyń anyq murageri, kóshpeli órkenıettiń kózotaǵadaı qasıetiniń mırasqory bolyp, eshkimniń dárgeıine bas urmaǵan azat ta asqaq eldiń jany da osy edi. Ǵazızlengen sultan jan edi.
Sodan úsh ǵasyr ótkende «aqyryp teńdik suraǵan» Mahambet ómirge keledi. Qazaqtyń keshegi sultan jany surqaı zamannyń soqqysyna ushyrap, zar keshse de serti ólmegen kez eken. Baıaǵy baraqatty kúnderdiń basyn bult shalsa da, basyn ımegen tus eken. Otarshyldyqqa qarsy kóterilistiń shıryqqan, halyqtyń rýhy shıyrshyq atqan zaman eken. Sonda Mahambet О́temisulynyń Baımaǵambet sultanǵa aıtqany:
Ata ulynyń balasy
Asyl erge malyń ber,
Malyń ber de basyń qos,
Basyńa tarlyq túskende,
Ardaqtaǵan ádil janyn aıar ma?..
Endi qarańyz, keshegi «ǵazızlengen sultan jan» «ardaqtaǵan ádil janǵa» aınaldy. Sultandyq ketti, bostandyq pen ádildik izdegen jan ǵana qaldy.
Mahambet ólgen jyl jer betinen aýǵan tusta, Shyńǵystaýdyń baýyrynda Abaı dúnıe esigin ashty. Abaı zamany – zarly zaman. Abaı jany – zaryqty jan. «Eki kúımek bir janǵa ádilet pe? Qany qara bir janmyn, jany jara» degen hakim «ózi ermeı, erik bermeı qor qylǵan» kezeńge kúıýmen kúńirenip, kún keshkenin kóremiz:
Júregimniń túbine tereń boıla,
Men bir jumbaq adammyn, ony da oıla.
Soqtyqpaly, soqpaqsyz jerde óstim,
Myńmen jalǵyz alystym, kiná qoıma!
Ǵazızlengen, ardaqtaǵan jan qaıda endi? Sultan bolǵan, ádildik suraǵan jan qaıda endi? О́z ishine ózi buıyqqan, dúnıeni tárk eterdeı danyshpan oılarymen jalǵyz qalǵan «jumbaq jan» aldyńyzdan shyǵady. Halyqtyń ózimen-ózi jabylyp, ózine-ózi tyǵylyp qalǵanyn baıqaımyz.
Odan bergi tarıh belesten asa qoıǵan joq. Abaıdan keıingi ardaqty urpaq keldi. Aǵartýshylar kezek surady. Alashtyqtar tarıh sahnasyna shyqty. Olardyń jany qandaı edi? Maǵjan Jumabaevtyń «Jaraly jan» degen jyry – sol tusta azap keshken jurt janynyń aına-qatesiz beınesi, keıpi. «Táńiri, ózińe jylaıyn, Hal joq, qalaı turaıyn?! Júrekti jara jep barad, Jasaǵan-aý, qalaı shydaıyn?!» dep sar dalada zar keshirgen kim?
Jaraly quba jonda kim zarlaǵan,
Qańsyrap, qanyn jutyp kim sarnaǵan?
Qaıǵyly cap dalany kúńirentken,
Zaryna adam shydap tura almaǵan?
Bul – qazaq, Táńirige zar etken qazaq!
Ashtyq pen jut jaılaǵan azapty jyldardyń aqyry saıası qýǵyn-súrginge ulasty. Azamattar aqysyz keldi, qunsyz ketti, suraýsyz sar dalada qaldy. «Jumbaq jan» «jaraly janǵa» aınaldy.
Keshegi keńestik kezeńniń kóshi de uzap barady. Bir qaraǵanda, baqytty ǵumyr keshkendeı kóriner ádebıettegi býyndar da almasyp jatty. Sonyń ishinde Muqaǵalı Maqataevtyń «Máńgilikke ózimmen ala ketken, Meniń názik janymdy kim túsiner!?» degen eki joly esti adamdy eriksiz oılandyrady. Ol aqynnyń emes, halyqtyń jany eken. Názik jan. Sultan, ádil, jumbaq, jaraly emes, barynan aıyrylǵan názik jan. Basynda táji, astynda taqyty joq halyqtyń qorǵansyz názik jany.
Ýaqyt ótti. Táýelsizdik aldyq. Táńir jarylqady. Otyz jyl boldy. Ádebıet ózgerdi, jańardy. Halyqtyń jany qandaı kúıde eken? Jas ómir, seniń janyń qandaı? Jańa ádebıet, ne jazyp jatyrsyń?