Tenderlerge mınıstr men ákim derbes jaýap bermese, paraqorlyq básekesi tyıylmaıdy
Adam jemqor bolyp týmaıdy. Ol anyq. О́zi de, qyzmeti de óse kele jabysatyn jaman ádet bolsa kerek bul. Pendaýı peıili tarylyp, aqshaǵa ashkózdenip, qarjyǵa qunyǵyp, túıeni túgimen, kólikti júgimen jutatyn jemsaýy keń jemqordy qoǵamnyń ózi tárbıelep shyǵaratyn sııaqty. Báseke qyzǵan. Basshy bar, qosshy bar bári de ashkózdene jep jatqan sııaqty. Aılyq-jalaqylary óspese de, jyl saıyn kólikteri men kottedjderi kóbeıip keledi. Birinen-biri qalǵysy kelmeıdi. Sebebi, aınalasy sondaı. Qazynanyń qarjysyn ıesi joq kóre me, álde suraýsyz jatqan aqsha sanaı ma, múmkin ózderiniń jekemenshigi eken dep qala ma, áıteýir, myna zamanda jemqorlyqtyń oty órship tur. Teledıdardy qosyp qalsań da, gazet-jýrnaldy ashyp qalsań da, radıony basyp qalsań da jemqorlyq, sybaılastyq týraly aqparattar órip júredi.
Tenderlerge mınıstr men ákim derbes jaýap bermese, paraqorlyq básekesi tyıylmaıdy
Adam jemqor bolyp týmaıdy. Ol anyq. О́zi de, qyzmeti de óse kele jabysatyn jaman ádet bolsa kerek bul. Pendaýı peıili tarylyp, aqshaǵa ashkózdenip, qarjyǵa qunyǵyp, túıeni túgimen, kólikti júgimen jutatyn jemsaýy keń jemqordy qoǵamnyń ózi tárbıelep shyǵaratyn sııaqty. Báseke qyzǵan. Basshy bar, qosshy bar bári de ashkózdene jep jatqan sııaqty. Aılyq-jalaqylary óspese de, jyl saıyn kólikteri men kottedjderi kóbeıip keledi. Birinen-biri qalǵysy kelmeıdi. Sebebi, aınalasy sondaı. Qazynanyń qarjysyn ıesi joq kóre me, álde suraýsyz jatqan aqsha sanaı ma, múmkin ózderiniń jekemenshigi eken dep qala ma, áıteýir, myna zamanda jemqorlyqtyń oty órship tur. Teledıdardy qosyp qalsań da, gazet-jýrnaldy ashyp qalsań da, radıony basyp qalsań da jemqorlyq, sybaılastyq týraly aqparattar órip júredi.
Tipti, Elbasynyń bastamasymen ómirge kelgen baǵdarlamalardan da aıylyn jımaı «úlesin» alýǵa umtylyp jatqandar az emes. El, halyqty nege oılamaısyń dep mundaılarǵa talap qoıý uıat. Bári-bir túsinbeıdi. Sondaı jaǵdaı Qyzylorda oblysynda da boldy.
Búginde «Qoljetimdi baspana-2020» degen baǵdarlamanyń bar ekenin bilesiz. Ol qarapaıym jurtty, baspanasyz júrgen beıbaqtardy jarylqaý úshin jasalǵan baǵdarlama edi. Saýapty iske jaýaptylarda jaýapkershilik joq bolyp shyqty. Alaıda, osyndaı baspanalardy iri basshylar men olardyń jaqyn týystary ózderi bólip alǵanyn taıaýda Elbasy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda ótkir synǵa aldy. Olar qyzmetinen bosatyldy, páterlerdi qaıtardy.
Qyzylorda qalasyndaǵy Sultan Beıbarys kóshesinde kópqabatty úıler salynyp jatyr. Qalanyń kireberisinde irgesi qalanǵan turǵyn úılerde alǵashqy qonys toılary da toılandy. Sol jerde kirpishi órilip jatqan №8 úıdiń qurylysyn «N.S.S-KZ» seriktestigi júrgizedi eken. Olar áli jumysyn tolyqtaı aıaqtamaǵan. Degenmen, jalǵan qujat ázirlep, jumystyń bárin aıaqtadyq dep alaıaqtyq jasap, 80 mıllıon teńgeni jambastaryna basqan. Atalǵan is boıynsha tergeý júrgen. Nátıjesinde qalalyq qurylys bólimi bas mamanynyń qylmysy anyqtalǵan. О́ıtkeni, jalǵan qujatty qabyldap, qol qoıǵan osy kisi eken. Sol jerde salynyp jatqan, sol qurylys bóliminiń taǵy bir bas mamanyna qatysty osyndaı qylmys áshkerelenipti. Bul joly №9 úıdi salyp jatqan «Syr qurylys» JShS-niń dırektory men «Stroıtehnoproekt kz jáne K» seriktestiginiń tehnıkalyq qadaǵalaýshysy aýyz jalasyp, barmaq basty, kóz qystymen jalǵan qujat ázirlegen. Bul kózboıaýshylyqqa qalalyq qurylys bóliminiń taǵy bir bas mamany qol qoıyp, qabyldap alǵan. Sonyń kesirinen memleketke 11 mıllıon teńgege jýyq zalal kelgen. Eki is boıynsha de tergeý júrip, keltirilgen shyǵyn óndirilip, qylmysqa qatysty adamdar óz kinálaryn moıyndap, endi mundaı is-áreketke barmaıtyndaryn aıtyp aqtalǵan. Solaısha, is qysqartylǵan. Biraq bul jazasyz qaldy degen sóz emes. Olardyń ómirbaıanynda qylmysqa qatysty bolǵandyǵy týraly aqparat máńgi qalady. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta memlekettik qyzmette jumys isteı almaıdy.
Osyndaıda kúmándi suraq týyndaıdy. Qalalyq qurylys bóliminiń basshysy aı qarap, shoshqa taǵalap otyr ma? Bir emes, eki birdeı qyzmetkeri qylmystyq jaýapkershilikke tartylyp jatyr. Eki jemqorlyq oqıǵada da qurylys bóliminiń ókilderi negizgi tulǵa bolyp otyr, ıaǵnı olar aktige qol qoımasa sybaılastyq oryn almas edi, qazyna qarjysy talan-tarajǵa túspes edi. Sonda basshy kimdi jáne neni baqylap otyrǵan? Qarjy polısııasyndaǵylar onyń óz qyzmetine laıyq ne laıyqsyzdyǵyn anyqtaý úshin Tártiptik keńeske usynys jibergendigin aıtady. Mundaı jeńil-jelpi jazamen jemqorlyqtyń tamyryna eshqashan balta shaba almaımyz.
Aqty – aq, qarany – qara dep ádildiktiń qylyn qaq jaratyn, «týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» deıtin sottardyń ózi sottalyp jatsa ne deısiz? Sottyń ózi isti bolyp jatqan kórinis qoǵamnyń ishten irigenin kórsetpeı me? Byltyr Shıeli aýdandyq sotynyń tóraǵasy Almahanov sottaldy. 70 myń teńge para alǵan degen aıyppen. Ol Tartoǵaıdaǵy túrmede jazasyn ótep jatqan bir adamdy merziminen buryn bosatyp jiberýge ýáde etken eken. Qyzylorda qalalyq memlekettik sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý basqarmasynyń bastyǵy A.Bısembaev isti boldy. Eń soraqysy – ol birneshe aı boıyna bir emes, eki emes, 15 kásipkerden para alyp otyrǵan. Túsinikti tilmen aıtsaq, kásipkerlerdi óziniń saýyn sıyryna aınaldyrǵan ǵoı. Qýlyqtyń quıryǵy bir-aq tutam. Aqyry 8 jylǵa turmege toǵytylyp tyndy. Memlekettiń negizgi tabys kózi salyq. Biz ben sizden jınalǵan salyqtyń arqasynda bıýdjet quralady. Al osy qarapaıym halyqtyń qaltasynan shyqqan qarjyǵa qol salǵandarǵa ne deısiz? Qazaly aýdandyq salyq basqarmasynyń bastyǵy P.Iаqııa orynbasary A.Satbaev jáne bas maman K.Aımaǵanbetpen qosyla sottaldy. Olar da túrli zań buzǵan kásipkerlerdi jazalamaı, keri áreketterin áshkereleýdiń ornyna ony búrkemelep, sol úshin para alyp otyrǵan.
Qyzylorda oblystyq qarjy polısııasy jyl basynan beri 87 sybaılas jemqorlyq sıpatyndaǵy qylmysty anyqtaǵan eken. Jemqorlyq sıpaty bar 67 qylmystyq istiń tergeý isi aıaqtalǵan. Osynyń ishindegi 60 qylmystyq iske aıyptaý qorytyndysy taǵylyp, sotqa jóneltilgen. Al bıylǵy jyldyń 9 aıynda departament qyzmetkerleri memlekettik satyp alý boıynsha 13 qylmystyq is qozǵaǵan. «Tender» degendi «jeńder» dep túsinetinder az emes eken. Elbasynyń ótkende Úkimettiń keńeıtilgen májilisinde osyndaı memlekettik satyp alýlardy ákim ne mınıstr ózi basshylyq jasap ótkizsin degeni de osydan shyǵar. Ákimder de isti bolyp jatyr. Shıeli aýdanynyń Talaptan aýylynda mal ólikterin joıatyn oryn salynatyn bolǵan. Onyń qurylys júrgizý jumystaryn «Sharh» JShS jeńip alǵan. Barlyq atqarylatyn sharýa úshin 2065640 teńge bólingen. Degenmen, álgi seriktestik jumysty tolyq atqarmaǵan. Al aýyldyq okrýgtyń ákimi A.Qarǵabaı qalǵan jumysty ózim aıaqtaımyn dep «Sharh» mekemesiniń dırektory E.Qalıevten 350 myń teńge alǵan. Sóıtken de, qalaǵa kelip buryn paıdalanylǵan qurylys materıaldaryn satyp alyp, ony álgi nysanǵa aparyp qoldanǵan. Qarap otyrsańyz, bolmashy soma. Osyǵan bola ákim mansabyn bylǵamaı-aq qoısa ǵoı deısiń. Nátıjesinde Shıeli aýdandyq soty ákimdi 3 jylǵa shartty túrde bas bostandyǵynan aıyrdy.
Áleýmettik nysandardy salýda da zań buzýshylyqtar anyqtalypty. Mektep, balabaqsha, aýrýhana sekildi áleýmettik qana emes, memlekettik mańyzy bar nysandardan da qarpyp jep qalǵysy keletinder jetkilikti eken. Máselen, Aral aýdanyndaǵy Amanótkel aýylynda 300 oryndyq mektep salý mindetin jeńip alǵan «SCS Injınırıng» JShS jańa oqý oshaǵynyń jumysyn tolyq aıaqtamaǵan. Sonymen qoımaı jalǵan qujat ázirlep, alaıaqtyq jolmen jalǵan qabyldaý aktilerin ótkizip, memleketke zalal keltirgen. Búginde bul is tergeýde jatyr. Al osy aýdandaǵy Sekseýil stansasynda 150 oryndyq aýyldyq klýb salyp jatqan «SK Arǵyn-Qurylys» JShS-niń dırektory da osyndaı áreketke baryp, 35,2 mıllıon teńgeni jymqyrǵan. Qazirgi kúni atalǵan mekemeniń dırektory E.Shakıev qamaýǵa alynǵan, qylmystyq is tekserilip jatyr.
«Kóleńkeli» ekonomıkanyń kúni áli batqan joq. Memleketke salyq tóleýden jaltaryp, zańsyz zattaryn bazarǵa shyǵaryp, halyqqa satyp jatqandar jetkilikti. Qyzylorda oblystyq qarjy polısııasy ekonomıka jáne qarjy salasynda 285 qylmysty anyqtaǵan. О́tken jyldan qalǵan keıbir qylmystyq istermen qosa eseptegende bıyl 483 is óndirisi aıaqtalǵan. Memleketke keltirilgen zalaldyń somasy 6,7 mıllıard teńge eken. Onyń 5,6 mıllıard teńgesi memleket paıdasyna óndirilipti.
– Departament alkogoldik ónimderdiń zańsyz aınalymy derekterin anyqtaý jáne jolyn kesýde úzdiksiz qyzmet atqarady. Alkogoldik ónimder men spırttiń zańsyz aınalymy eldiń ekonomıkasyna aıtarlyqtaı zalal keltiredi jáne turǵyndardyń ómiri men densaýlyǵyna qaýip tóndiredi. 2013 jyldyń 9 aıynda Qyzylorda oblysy boıynsha qarjy polısııasy departamenti alkogoldik ónim jáne spırttiń zańsyz aınalymyna baılanysty 9 qylmystyq is qozǵady. Aǵymdaǵy jyly zańsyz aınalymnan jalpy alǵanda quny 11,3 mıllıon teńgeni quraıtyn 25 125 lıtr spırt ónimi aıǵaq retinde alyndy. Kóleńkeli aksızdik ónimderdiń aınalymy salasynan jalǵan eseptik-baqylaý markalary japsyrylǵan barlyǵy 56 510 (28 255 lıtr) dana araq-sharap ónimderi alyndy. Mysaly, Q. Saqtaǵanov 1 jyl 6 aıǵa bas bostandyǵynan shekteý jazasyna sottaldy. Ol arnaıy ruqsatsyz jáne salyq organdaryna tirkelmeı, iri mólsherde tabys tabý maqsatynda zańsyz alkogol ónimderin satpaq bolǵan. Atap aıtqanda, arnaıy qujattarsyz 7500 lıtr spırtti satýǵa oqtalǵan. Spırt memleket kirisine tárkilendi,– deıdi Qyzylorda oblysy boıynsha Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres departamenti bastyǵynyń birinshi orynbasary N.Seıdalıev.
Sonymen qatar, «Sırkon» JShS dırektory A.Rızaevqa qatysty da sot úkimi shyqqan. Ol alkogoldik ónimderdi kóterme ótkizý jáne saqtaýǵa arnaıy memlekettik ruqsatsyz jumys istegen. 2011-2012 jyldary ol jalǵa alǵan qoımasynda 574 391 shyny alkogol ónimderin saqtaǵan. Sot úkimimen A.Rızaev kináli dep tanylyp, oǵan 1000 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde, ıaǵnı 1 731 000 teńge aıyppul tóleý jazasy taǵaıyndaldy. 574 391 dana araq-sharap tárkilengen. Ol shamamen 110 mıllıon teńgeni quraıdy eken.
Jemqorlyqpen kúres júrmeı jatqan joq. Biraq sybaılastyqtyń tamyry áli qıylmaı tur. Sebebi, onyń tamyry tereńde, ol memlekettik mekemelerdiń birinshi basshysyna baryp tireledi. Solardyń nıeti túzelmeı is ónbeıdi. Bul bir óńir, aımaqqa ǵana emes, barsha elimizge ortaq másele bolyp otyr.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan».
Qyzylorda oblysy.
____________________
Sýretti calǵan
Aıdarbek ǴAZIZULY.