Ybyraı Altynsarınniń «Musylmandyqtyń tutqasy» atty kitabynda, Jaratýshynyń pendelerine áýeli paryz etkenderiniń eń úlkeni ıman bolsa kerek. Odan soń din ǵylymy turady. Osylaısha ıman men din ǵylymyn úırenip, sol boıynsha isteletin is-áreketterdi amal dep aıtady dep kórsetedi. Árbir jaqsy adamdardyń da asyl túbi ımannan, ıaǵnı bir nársege shyn júregimen ılanýdan keledi deıdi.
Olaı bolsa ımansyz etken jaqsylyqtyń da paıdasy joq. Aınalyp kelgende, musylman balasynyń júregindegi ımany menen nápsisiniń ara-qatynasy onyń musylmandyq tutqasy. Al júreginde ımany nápsisinen tómen adamnan neshe túrli jaman áreketter shyǵady. Olar tutqadan aıyrylady, Allany da umytady.
Al ımandylyqty joıýdyń eń tıimdi tásili – el bolashaǵy jastardyń dinı uǵymyna iritki salý. Sol arqyly adamnyń júregindegi ımanyn azaıtyp, erteden qalyptasqan ulttyq dástúrlerden alastaý.
Qazaq Reseıdiń otary bolǵan tusta da, Keńes ókimeti kezinde de ozbyr saıasattyń áserinen orysshyldyqqa beıimdele bastady. Araq ishý keń óris alyp ketti. Musylmandyq dástúrge iritki salyndy. Tipti kele-kele Keńes ókimetiniń kezinde, partııa músheliginde bar qazaq balasyna marqum bolǵan aǵaıyn-týysynyń basyna baryp Quran oqytýǵa tyıym salyndy.
Táýelsizdik alǵannan keıingi jyldarda din máselesine kóp kóńil bólindi. Kóptegen jas ıslam elderine baryp dinı bilim alyp keldi. Alaıda «ár eldiń salty basqa, ıtteri qara qasqa» degendeı, qaı elden bilim alsa, oqýshynyń sanasynda sol eldiń dinı dástúri basym boldy. Bilim alyp elge kelgennen keıin, ol basqalarǵa sol óziniń alǵan bilimi boıynsha sol eldiń dinı dástúrlerin de engize bastady. Endi arabtarǵa beıimdelý basym bolyp ketti. Eldiń birazy, ásirese jastar eldiń burynǵy dinı ustanymdarynan aıyrylyńqyrap qaldy.
Qazaq qashanda qazaq bolyp qalý kerek. Ol úshin ár qazaq balasy eń birinshi óziniń ata-babalarynyń tilin jete meńgerýi kerek.
«Adamzattyń balasy úshin ómir – máńgi uıqynyń aldyndaǵy azdaǵan serýen», deıdi. Sondyqtan da ol Allanyń bergen osy serýenin paıdalanyp, artynda materıaldyq dúnıe men jaman sóz qaldyrǵansha, erteń artynda qalǵan urpaǵy, eli, onyń jasap ketken jaqsy isterimen maqtana otyryp eske alyp, oǵan duǵa baǵyshtaıtyn bolsa, onda marqumnyń ımandy bolǵany.
Adamnyń ómirden ótkenin estigende, týǵandary úshin onyń qaıǵysy «birinshi kúni ot, ekinshi kúni shoq, úshinshi kúni joq», deıdi. Árıne ómirden ótpeıtin pende joq. Árkimniń áıteýir bir kúni serýeni bitedi. Sondyqtan da Quranda adam balasy sol kúndi umytpaı eske alyp júrýi kerek, sonda ol jaman isterge barmaıdy, deıdi. Marqumdy ómirden ótken kúni emes úshinshi kúni baryp jerlegen jáne jerleý kúniniń aldyndaǵy tún – qonaq asy dep ataǵan. Keı jaǵdaıda adamdar aýrýdyń saldarynan ólgen adamdaı bolyp jatýy da múmkin ǵoı.
Eski dástúr boıynsha marqumnyń eń sońǵy elmen qoshtasý asy, ol bala-shaǵa, eń jaqyn janashyr týystarynyń qatysýymen ótýi kerek. Sondyqtan da alystaǵy týǵandary marqumnyń qonaq asynan qalyp qoımasyn degen oımen onyń qonaq asy bolatyn kúnin erekshe estirtken.
Qazir marqum bolǵan adamdy qashan sýǵa alǵansha bir bólmege jaıǵastyrady. Buryndary olaı bolmaǵan. Marqumdy eshqashan jalǵyz qaldyrmaǵan. Máıitti shymyldyqpen qorshap qoıyp, onyń janynda úlken adamdar marqum týraly, basqa da jaqsy áńgimeler aıtyp kúzetip otyrǵan. Moldalar Quran aýdarǵan.
Ál-Aǵraf súresiniń segizinshi aıatynda «Sol kúni dúnıede istegen isteriniń barlyǵy tarazyǵa tartylary haq, sonda kimniń tarazydaǵy saýapty isteri aýyr bassa, mine solar – azaptan qutylyp, maqsat-muratyna jetkender» deıdi. Toǵyzynshy aıatynda «Al kimniń saýapty isteri bolmaǵandyqtan tarazysy jeńil tartsa, mine solar – aıattarymyzdy joqqa shyǵaryp, (óz-ózderine) zulymdyq jasaýdan qaıtpaı, aqyry óz-ózderin zııanǵa ushyratqandar», deıdi. Allanyń bar ekeni jasyryn. Ony adamzat balasy jerdegi, kóktegi zattardyń qadyr-qasıetinen ajyrata bilý arqyly aqylmen tanıdy. «Alla bir, Paıǵambar haq, Quran shyn» degen qaǵıdany sanamyzǵa túıip, musylmandyqtyń tutqasyn qoldan shyǵarmaǵan durys shyǵar. Quran aıattary myńdaǵan jyl buryn jazylsa da, qazirgi ǵylym onyń áli negizine jetken joq.
Marqumdy jerleýge kelgen ár adam, marqumǵa suraq-jaýaptyń kezi kelgende, ony qabir azabynan saqtaýǵa kómektesý maqsatynda, jańaǵy aıattarda aıtylǵandaı tarazynyń saýap jaǵy basym tússe eken degen oımen; «E! Rabbym! Marqumnyń kúnálaryn keshirip, saýabyn molaıta gór» dep dem berý arqyly oǵan óziniń boıyndaǵy energııasyn berip, bir shókim topyraq salady. Ol topyraq máıittiń janynda bolady. Bul erte kezden qazaq arasynda qalyptasqan marqumnyń aǵaıyn-týys, joldas-joralarynyń izgi tilekpen kelip, musylman retinde marqumǵa jasaǵan aqyrǵy jaqsylyǵy emes pe? Muny árkim óziniń jan dúnıesimen osylaı sezinedi. Eski jazbalarda, jańaǵy topyraqtyń bárin jınap, shúberekke túıip, máıittiń bas jaǵyna qoıady dep jazǵan. Buryndary osylaı bolatyn. Áli de, biraz jerlerde osylaı jasaıdy. Bizdiń jaqta topyraqty árkim máıittiń janyna ózi salatyn. «Qazir onyń ornynda bas topyraq jatyr» dep topyraq salǵyzbaıdy, qabirdiń syrtyna salǵyzady. Bul tabyttyń syrtyna topyraq salatyn hrıstıandardyń saltyna qaraılaǵany ma? Al munyń saýaby qansha? Bas topyraq ol jaı ǵana topyraq qoı.
Baıaǵyda ánshi Muhıt jalǵyz qyzy Záýresh qaıtys bolǵanda syrt jaqta júrip topyraq sala almaı, qabirin qushaqtap jatyp: «Sen ediń otyz uldan qalǵan Záýresh, bir ýys buıyrmady-aý topyraǵyń», dep zar jylamaı, qabirdiń syrtynan topyraq sala salmady ma? Osy qanshalyqty durys? «Marqumǵa topyraq salaıynshy» dep barǵanyńda, topyraqty máıittiń janyna emes, qabir syrtyndaǵy úıindige tastaǵanda ózińizdi bir túrli durys is jasamaǵan, marqumnyń aldynda kináli adamdaı sezinesiz.
Quran súresinde, «Meniń sózimdi saýdaǵa salmańdar» degen aıat bar. Al qazirgi ımam-moldalar osy aıatty durys qoldanyp júr me? Qaraǵandyda bir marqumnyń qonaq asynda eldiń bári óz qaıǵysymen júrip ımam eskerýsiz qalsa kerek. Sonda ımam daýystap: «Áı, álgi maǵan beretinderińdi tezdetip berińder men asyǵyp turmyn», – dep aıqaı saldy. Osy ımamnyń júreginde qansha ımandylyq bar? Ol óziniń oqyǵan Qurany úshin aqy surap tur ǵoı. Onyń áreketi jańaǵy Quran aıatymen qaýysha ala ma? Qazaq, «dúmshe molda din buzar» deıdi. Bul dúmshelik pe, álde onyń osy áreketi durys pa? Qazaq: «Moldanyń aıtqanyn iste, istegenin isteme», deıdi. Muny da moldadan ábden kóńili qalǵannan keıin aıtqan shyǵar. Qazirgi keıbir moldalardyń aıtqanynyń ózin baıqap-baıqap istemeseńiz shatasasyz. Sondyqtan osy ımamdardyń ózin onyń bilimine qaraı emes, adamgershiligine qaraı suryptaý kerek shyǵar. Beıit basynda keı jerlerde beıittiń tórt qulaǵyna dep tórt kisi ózi bilgen Quran aıattaryn oqıdy, keıbiriniń tilderi oramǵa kelmeı jatady. Obal. Olarǵa tıisinshe aqsha beredi. Osy tabys kózi me, álde paryz ba? Jany ashyp bara jatsa, keıin qalyp tegin oqymaı ma? Ol úshin aqsha almaı-aq. Qazir marqumdy jerleý rásiminiń ózin keı jerde bızneske aınaldyryp aldy. Osyǵan qaraǵanda ózin «moldamyn» dep júrgenderdiń birazynyń nápsileri ımandarynan óte joǵary turǵan sııaqty.
Qatelessem keshirim suraımyn. Al sizder osylarǵa qalaı qaraısyzdar?
Sábıt TOǴAMBEKOV
Qaraǵandy oblysy,
Qarqaraly aýdany,
Qasym aýyly