Sot isin júrgizýdegi olqylyqtar

Memlekettik tildiń adymyn ashtyrmaı otyr

Sýdıalardyń alǵashqy sezi sonaý 1996 jyly ótken edi. Sodan beri elimizde san syndarly ózgerister bolǵany belgili. Endi kóp uzamaı Qazaqstan Sýdıalarynyń VI sezi ótedi. Alaıda, san syndarly ózgerister bolyp jatqanymen «áttegen-aı» deıtin tustardyń barlyǵy da janǵa batady. Sonyń biri – til máselesi.

Memlekettik tildiń adymyn ashtyrmaı otyr

Sýdıalardyń alǵashqy sezi sonaý 1996 jyly ótken edi. Sodan beri elimizde san syndarly ózgerister bolǵany belgili. Endi kóp uzamaı Qazaqstan Sýdıalarynyń VI sezi ótedi. Alaıda, san syndarly ózgerister bolyp jatqanymen «áttegen-aı» deıtin tustardyń barlyǵy da janǵa batady. Sonyń biri – til máselesi.

Sot isin júrgizýdegi memleket­tik tildiń taǵdyry týraly oılar Qylmystyq ister júrgizý ko­deksi­niń jańa jobasymen tanys­qan­nan keıin qaıta týyndady. Árı­ne, memlekettik tildiń kún­delikti ómirdegi orny men qol­da­ny­lýy tý­raly az aıtylyp ta, az ja­zylyp ta jatqan joq. Alaıda, eli­miz­de­gi tildik ıdeologııa, tildik saıa­sat orys tiline, orys tildilerdiń su­ra­nysyn qanaǵattandyrýǵa ǵana­ basymdyq berýde. Solardyń kó­ńilin aýlap, babyn tapsaq, elde syı­las­tyq pen kelisim ornaıdy degen qaǵıda ústem bolyp keledi. Mem­le­kettik tildi meńgerýge baıla­nys­ty qazaqstandyq qoǵam búgin­gi kúni tildik prınsıp boıynsha qa­zaq tildi jáne orys tildi bolyp ekige bólinýde. Memlekettik til­diń óz mártebesine laıyqty bol­­maýynyń bir sebebi – qazaq hal­qy turǵyndardyń 70 paıyzyna jýy­­ǵyn qurasa da, qazaq tilinde «ana tili» retinde sóıleıtin qazaq­tar­dyń­ sanynyń tómen bolyp qala berýinde.

Orys tildi turǵyndar qazaq tilindegi buqara­lyq aqparat quraldarynda kóteriletin máse­le­lerge qyzyqpaıdy, sondyqtan da habarsyz. Árıne, tildi tańdaý adamdardyń jeke basynyń múddelerine baılanysty. Iаǵnı, adamdar qyzme­tiniń, mansabynyń ósýin, taǵy basqa talaptaryn qamtamasyz etetin tildi tańdaıdy. Naryqtyń zańy, sonyń ishinde tilder naryǵynyń talaby da osyndaı. Biz orys tildi qoǵamda ómir súrýdemiz. Biz dúkende, kınoteatrda, oıyn-saýyq, sport keshenderinde tek osy tildi paıdalanamyz. Demek, qazaq tiline degen suranys ta, qajettilik te, muqtajdyq ta joq. Tildiń ıesi, óz murageri – qa­zaqtar sóılemese, onyń qaıta túleýi múmkin be? Tildi qoldaný barysynda ǵana, ıaǵnı sóıleý tili arqyly adamdardyń bir-birimen qarym-qaty­nas jasaýy arqyly baılanysqa túsetini aqıqat.

Sondyqtan búgingi kúni til saıasatyn asqan kóregendikpen júrgizý – memleketimizdiń qalyp­tasýyn jáne onyń qaýipsizdigin júıeli túr­de júrgizýdiń basty sharty. Til saıasatyn júrgizý degenimiz – memleketke ataý bergen, sol eldiń kópshiligin quraıtyn ulttyń múd­desin qorǵaý, sany basym ultpen sanasý. Mem­lekettik til degen túsinik, meniń paıymdaýym­sha, sol memlekettegi resmı sharalar, ultaralyq jáne qoǵamdyq qarym-qatynastyń barlyq aıasyndaǵy kezdesýler tek qana sol memlekettik tilde kedergisiz ótkizilýi tıis degen sóz. Memlekettik tildiń resmı fýnksııasy sol tildiń ózinde bolýy tıis. Ultaralyq qarym-qatynas tili de tek memlekettik til bolǵany jón. Sonda ǵana «Til týraly» zańda kórsetilgen «Qazaqstan halqyn toptastyrýdyń asa mańyzdy faktory» bolyp tabylatyn memlekettik tildi meńgerýdiń suranysyna, memlekettik tildi bilý qajettiligine, tildik orta qalyptastyrýdyń alǵysharttaryna qol jetkizetin bolamyz.

Memlekettik til – erekshe rýhanı qundylyq. Qazirgi qoldanystaǵy Qylmystyq is júrgizý ko­deksiniń 30-babyna, Azamattyq is júrgizý ko­deksiniń 14-babyna sáıkes «Qazaqstan Respýb­lı­kasynda qylmystyq jáne azamattyq sot ici memlekettik tilde júrgiziledi. Al qajet bolǵan jaǵ­daıda sot isinde memlekettik tilmen qatar orys tili jáne basqa tilder qoldanylady» delingen.

Zańnyń basty qasıeti onyń basqa normatıvtik aktilerden joǵary ekendiginde jáne qalaı oqylsa solaı qoldanylýǵa jatatyndyǵynda. Eger zańnyń mátinine zer salyp qarasaq, memleketimizde sot ici memlekettik tilde, ıaǵnı qazaq tilinde júrgizilýge tıis. Memlekettik tilmen birge orys jáne basqa tilder qoldanylýy múmkin. Onda da qajet bolǵan jaǵdaıda ǵana. Sot icin memlekettik tilde júrgizý jáne qajet bolǵan jaǵdaıda basqa tilderdi qoldaný túsinikterin teńestirip qaraýǵa bolmaıdy. Sondyqtan da biz, Qazaqstanda sot icin júrgizý tili memlekettik til – qazaq tili dep anyq aıtýymyz kerek.

Reseıdiń Qylmystyq is júrgizý kodeksiniń 18-babynda: «Qylmystyq sot icin júrgizý orys tilinde, sonymen qatar, onyń quramyna kiretin respýblıkalardyń memlekettik tilderinde júr­giziledi» delingen. Demek, Reseıde sot ici orys jáne quramyna kiretin basqa respýblıkalardyń tilinde júrgiziledi. Bul daýsyz. Sebebi, Reseı Federatıvtik Respýblıka.

Keshegi Keńes Odaǵynyń quramynan shyqqan Ýkraına, О́zbekstan, Tájikstan, Moldova sııaqty memleketterdiń qylmystyq ister júrgizý ko­deks­­terinde sot isiniń tek memlekettik tilde júr­giziletini, sot isi júrgiziletin tildi bilmeı­tinder aýdarmashymen qamtamasyz etiletini bekitilgen.

Al bizdiń memleketimizde nege qylmystyq isterdi tergeý jáne sotta qaraý memlekettik tilde emes, negizinen qajet bolǵan jaǵdaıda qoldanylatyn orys tilinde osy kúnge deıin júrgizilip kele jatyr?! Nege sot ici memlekettik tilde júrgiziledi degen zańnyń talabyn basqasha túsindirýge tyrysamyz?

Oǵan, meniń oıymsha, tómendegi jaǵdaılar áser etýde. Birinshi jaǵdaı. Qazaqstan Respýb­lıkasy Qylmystyq is júrgizý kodeksiniń 30-ba­bynyń jáne Azamattyq is júrgizý kodek­siniń 14-babynyń mátininde oryn alǵan ishki qaı­shylyqtar. Atalǵan baptardyń birinshi bóligi sot ici memlekettik tilde júrgiziletindigin kórsetse, ekinshi bóligi birinshi bóliktiń mańyzyn joıatyn normalardan turady. Qylmystyq is júrgizý kodeksiniń atalǵan babynyń birinshi bóliginde «Qazaqstan Respýblıkasynda qylmystyq sot isin júrgizý memlekettik tilde júrgiziledi, al qajet bolǵan jaǵdaıda sot isinde memlekettik tilmen birdeı orys tili nemese basqa da tilder qoldanylady», dep kórsetilgen.

Sonymen qatar, qylmystyq is júrgizý zańy qylmystyq is júrgizilgen tildi bilmeıtin nemese jetkilikti bilmeıtin taraptarǵa sotta óziniń ana tilinde nemese olar biletin basqa tilde ótinish jasaýǵa, túsinik jáne aıǵaqtar berýge, ótinish bildirýge, shaǵym jasaýǵa, istiń materıaldarymen tanysýǵa, sóıleý, aýdarmashynyń qyzmetin tegin paıdalaný, qylmystyq sot isin júrgizýge qatysýshy adamdarǵa olar úshin zań kúshimen qajetti istiń basqa tilde jazylǵan materıaldaryn qylmystyq sot isin júrgizý tiline aýdarýdy tegin qamtamasyz etilýin bekitken. Zańnyń bul normalary sot isin júrgizýdiń tilge baılanysty qaǵıdattarynyń oryndalýyn tolyq qamtamasyz ete alady. Bul daý týdyrmaıdy.

Alaıda, atalǵan baptyń ekinshi bóliginde qylmystyq prosesti júrgizetin organ isti orys tilinde nemese ózge tilderde júrgizý qajet bolǵan jaǵdaıda sot isin júrgizý tili týraly dáleldi qaýly shyǵarady dep kórsetilgen norma birinshi bóligindegi sot isiniń memlekettik tilde júrgiziletini týraly normasyn basqasha túsindirýge ákep soǵady. Sebebi, osy ekinshi bólimdegi normalar arqyly zań shyǵarýshy organ sot icin júrgizý tilin prosesti júrgizýshi organnyń tańdaýyna bergen. Budan týatyn qorytyndy: Zańnyń ózi sot icin orys tilinde júrgizýge jol ashyp tur. Qajetti jaǵdaıda qoldanylatyn orys tilin kez kelgen tergeýshi óziniń qaýlysymen sot isin júrgizetin tilge aınaldyryp jibere alady. Bul qylmystyq prosesterde memlekettik tildiń mártebesin kóterýge yqpal etedi dep aıtý qıyn.

Ekinshi jaǵdaı, sot isin organnyń keıbir qyzmetkerleriniń memlekettik tildi jete bilmeýinen góri qazaq tilinde is júrgizýge tóselmeýinde. Qylmystyq isterdiń memlekettik tilde júrgizilýi Qylmystyq is júrgizý kodeksiniń isti memlekettik tilde júrgizýge baılanys­ty talabyna emes, sonymen birge sýdıanyń, prokýrordyń, tergeýshiniń memlekettik tildi bilý dárejesine baılanysty ekenin aıtýymyz kerek. Memlekettik tildi bilmeıtin tergeýshi, mundaı tergeýshiler elimizdiń barlyq óńirinde kezdesedi, qazaqtardan orys tilin jaqsy bilemin, aýdarmashyny qajet etpeımin degen aryz jazǵyzyp alady da, qylmystyq isti orys tilinde júrgizedi, sondyqtan da sýdıa isti oryssha qaraıdy. Zańda kórsetilgen orys tilin qajet bolǵanda qoldaný múmkindigi memlekettik tildi bilmeıtin cydıa men tergeýshi úshin tipten qolaıly.

Atalǵan jaǵdaılardyń saldarynan res­pýblıkamyzda memlekettik tilde sot isterin qaraýdyń qazirgi jaǵdaıy budan bes jyl burynǵy kórsetkishterden asyp, jaqsaryp kete qoıǵan joq. Joǵarǵy Sotta jınaqtalǵan málimetter boıynsha 2008-2009 jyldary jalpy respýblıka kóleminde qazaq tilinde qaralǵan sot isteriniń sany 25,3 paıyzdy quraǵan eken. Al 2012 jyl men 2013 jyldyń birinshi jartysyndaǵy memlekettik tilde sot isin qaraý 25-27 paıyz bolypty.

Sot isterin memlekettik tilde qaraýdyń eń tómen kórsetkishteri Soltústik Qazaqstan oblysy (2,3%), Pavlodar oblysy (0,9%), Aqmola oblysy (1,6%), Almaty qalasy (3,6%), Qostanaı oblysy (3,5%) jáne Astana qalasy (5,8%) sottarynan anyq baıqalady.

Bul kórsetkishter tek sottarda ǵana tilge baılanysty zań talaptary oryndalmaı otyr degen sóz emes. Sotqa kelip túsken qylmystyq is qaı tilde tergelse sol tilde sotta qaralady. Sottar sot isin júrgizý tilin ózgertpeıdi. Respýblıka sýdıalarynyń memlekettik tilde isterdi qaraý áleýetine keletin bolsaq, qazirgi ýaqytta qyzmet istep júrgen sýdıalardyń 80 paıyzdan astamy sot isterin memlekettik tilde qaraı alady. Oblystarda halyq sotqa memlekettik tilde júgingen bolsa nemese ýákiletti organdar tergeýdi memlekettik tilde júrgizse, barlyq óńirlerde sot isterin memlekettik tilde júrgizýge tolyq múmkindik bar.

Demek, sot isin memlekettik tilde júrgizý anyqtama nemese tergeý júrgizetin quqyq qorǵaý organdaryna, atap aıtqanda, Ishki ister mınıstrligine, qarjy polısııasyna jáne qadaǵalaýshy organ prokýratýraǵa, osy organdardyń basshylaryna tikeleı baılanysty ekenin umytpaýymyz kerek.

Elbasymyz Nursultan Nazarbaev «Bizdiń mindetimiz – 2017 jylǵa qaraı memlekettik tildi biletin qazaqstandyqtar sanyn 80 paıyzǵa deıin jetkizý. Al 2025 jylǵa qaraı olar keminde 95 paıyzdy quraýy tıis», dep naqty atap kórsetti. Demek, memlekettik tildi damytýdyń jolyn kórsetti. Alaıda, Elbasynyń osy tapsyrmasyn jáne qazir elimizde demografııalyq jaǵdaıymyz túzelip, memleketti quraýshy ulttyń sany 70 paıyzǵa kóterilgenin, memlekettik tildiń qoldaný aıasy kúnnen-kúnge keńeıip, mártebesi kóterilip, tolyqqandy tilge aınala bastaǵanyn qylmystyq ister júrgizý kodeksiniń jobasyn daıyndap jatqan Bas Prokýratýra eskermegen.

Osy sózim dáleldi bolý úshin qylmystyq ister júrgizý kodeksi jańa jobasynyń memlekettik tilge baılanysty 30-babyn keltireıin: «30-bap. Qylmystyq sot isin júrgizý tili.

1. Qazaqstan Respýblıkasynda qylmystyq sot isin júrgizý memlekettik tilde júrgiziledi, al qajet bolǵan jaǵdaıda sot isinde memlekettik tilmen birdeı orys tili nemese basqa da tilder qoldanylady.

2. Qylmystyq prosesti júrgizetin organ isti orys tilinde nemese ózge tilderde júrgizý qajet bolǵan jaǵdaıda sot isin júrgizý tilin ózgertý týraly dáleldi qaýly shyǵarady.

3. Is boıynsha is júrgizilgen tildi bilmeıtin nemese jetkilikti bilmeıtin iske qatysýshy adamdarǵa sotta óziniń ana tilinde nemese olar biletin basqa tilde ótinish jasaý, túsinik jáne aıǵaqtar berý, ótinish bildirý, shaǵym jasaý, istiń materıaldarymen tanysý, sóıleý, osy Kodekste belgilengen tártippen aýdarmashynyń qyzmetin tegin paıdalaný quqyǵy túsindiriledi jáne qamtamasyz etiledi.

4. Qylmystyq sot isin júrgizýge qatysýshy adamdarǵa olar úshin zań kúshimen qajetti istiń basqa tilde jazylǵan materıaldaryn qylmystyq sot isin júrgizý tiline aýdarý tegin qamtamasyz etiledi. Sot prosesine qatysýshy adamdarǵa sottaǵy aıtylǵandardyń basqa tilde bolǵan bóliginiń sot isin júrgizý tiline aýdarmasy tegin qamtamasyz etiledi.

5. Qylmystyq prosesti júrgizýshi organdar proseske qatysýshylarǵa osy Kodekske sáıkes olarǵa sot isin júrgizý tilinde tapsyrylýy tıis qujattardy tapsyrady. Bul rette qylmystyq sot isin júrgizý tilin bilmeıtin adamdar úshin sot isin júrgizýdiń osy adamdar tańdaǵan tilinde jazylǵan qujattarynyń kýálandyrylǵan kóshirmesi qosa beriledi».

Qoldanystaǵy qylmystyq ister júrgizý kodeksindegi tilge baılanysty normalarmen salystyryp qarasańyz jobanyń avtorlary tilge baılanysty eshqandaı jańa talaptar engizbegenin birden baıqaısyz.

Qoldanystaǵy kodekstiń memlekettik tilge baılanysty normalaryn esh ózgertpeı sol qalpynda bere salǵan.

Qylmystyq ister júrgizý kodeksiniń jańa jobasy qabyldanǵan jaǵdaıda onyń talaı ondaǵan jyldar boıy qoldanylatynyn eskersek, eger Parlamentte Qylmystyq ister júrgizý kodeksiniń 30-baby osy qalpynda qabyldanatyn bolsa, memlekettik til jaǵdaıy sol «baıaǵy jartas bir jartas» kúıinde qalaıyn dep otyr.

Onyń ústine qazir ǵalamtorda júrgen qylmystyq ister júrgizý, Qylmystyq jáne Qylmystyq atqarý kodeksteriniń jańa jobalarynyń áli memlekettik tildegi mátini joq ekenin aıtqan jón. Jobalardyń avtorlary olardy memlekettik tilge aýdarýdy da, memlekettik tilde talqylaýdy da, jón kórmegen.

Osy aıtylǵandardan týyndaıtyn qorytyndy – memlekettik tilge degen ógeı kózqarasty ózge emes ózimiz qalyptastyryp otyrǵanymyz aqıqat. Negizi zańdar orys tilinde jazylyp, qazaq tiline aýdarylady. Biz nelikten orys tiline súıenemiz, óıtkeni yńǵaıly, túsinikti. Qabyldanyp jatqan zańdardyń, Úkimettiń qaýly-qararlaryn qazaq tilindegi mátininiń keıbir normalaryn orys tilindegi mátinimen salystyrmaı túsine almaısyz. Basqa quqyqtyq aktilerdi aıtpaı-aq, ózimiz júginip otyrǵan Qylmystyq ister júrgizý kodeksin alaıyq. Qoldanystaǵy osy Kodekstiń 37-baby «Is júrgizýdi boldyrmaıtyn jaǵdaılar» dep atalady. Osy bapta qylmystyq isti qozǵaýǵa bolmaıtyn, al qozǵalǵan qylmystyq is toqtatylýǵa tıis jaǵdaılarǵa «eger ol jasaǵan áreket úshin jaza qoldanýdy joısa, raqymshylyq etý aktisiniń saldary da»(QIJK-niń 37-babynyń 1-bóliginiń 3-tarmaǵy) jatqyzylǵan. Osyny oqyp kórińiz, bul sóılemniń neni meńzep otyrǵanyn qarapaıym adam emes, zańgerdiń de túsinýi neǵaıbil. Al orys tilindegi mátinine kóz júgirtsek, onda raqymshylyq etý zańyna baılanysty jasaǵan qylmystyq áreket úshin jazadan bosatylsa qylmystyq istiń qysqartylatynyn túsinýge bolady. Onyń ústine raqymshylyq týraly zań áreket úshin jazany joımaıdy, jazadan bosatady. Raqymshylyq zańyna baılanysty qylmystyq is toqtatylmaıdy. Qylmystyq is qysqartylady. Qazaq tilindegi aýdarmasynyń durys emes ekendigin bile tura úndemeımiz, ony durystaýǵa, kómektesýge tyryspaımyz. Bul tilge degen nemquraılyqty kórsetpeı me?! Demek, qyzmette júrgen kóbimizge báribir bolǵany ǵoı?

Osydan bir ǵasyrdaı buryn Alashtyń uly qaıratkeri Halel Dosmuhameduly: «Eldiń tili buzylýyna, eń aldymen, oqyǵandar sebep bolady. Bular jat áserlerge baǵynǵysh kelip, ana tilin ózgertýge jolbasshy bolady» – dep úl­ken kóregendik jasapty. Rasynda da, búgin mem­le­kettik tilimiz óziniń mártebeli bıigine jete almaı jatsa, buǵan «aıryqsha úles» qosyp jatqandar osy oqyǵan, kózi ashyq ózderimiz emespiz be?!

Abaı atamyz: «Qazaqty túzeý úshin eki-aq nárse kerek, áýeli bek – zor ókimet jáne qolyn­da jarlyǵy bar kisi» – degen eken. Sot isin mem­leket­tik tilde júrgizý tek sottardyń jumy­sy emes, bul ózekti máselege Ishki ister mınıstr­li­gi­­niń, Qarjy polısııasynyń basshylary jáne Bas Prokýratýra basa nazar aýdarýlary kerek. Eger osy atalǵan organdardyń basshylary qa­zaq tiliniń qoǵamdaǵy rólin joǵary qoısa, sonda ǵana osy organdarda jumys istep júrgen qa­zaq­­tar qazaqpen qazaqsha sóıleser edi, sot isin júr­gi­zý tolyqqandy qazaq tiline aýysa bastaǵan bolar edi.

Ádil QURYQBAEV,

Joǵarǵy Sottyń sýdıasy.