Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda jergilikti ózin ózi basqarýdy damytýdyń kezi kelgenin, soǵan sáıkes jańa tujyrymdama ázirleý men jergilikti basshylardyń quzyreti men jaýapkershiligin arttyrýdyń qajettiligine toqtaldy. Sondaı-aq Prezıdent aldaǵy ýaqytta aýyl ákimderin tikeleı saılaýdy usyndy. Bul tájirıbe birqatar shet memlekette áldeqashan qoldanysqa engen. Osy oraıda aımaq basshylaryn halqy saılaıtyn memleketterdiń tájirıbesine sholý jasap kórgen edik.
Jergilikti ózin-ózi basqarý azamattarǵa memlekettik basqarýǵa aralasýǵa, sheshim shyǵarýǵa múmkindik berý azamattyq qoǵam ınstıtýtynyń aınymas bóligine, tipti negizine aınalǵany anyq. Turǵyndarǵa basshysyn saılaý múmkindigin berý, basqarý isine aralastyrý arqyly olardyń saıası belsendiligin arttyrady. Ult kósemi Álıhan Bókeıhan ǵylymǵa, ulttyq salt-dástúrge negizdelgen zańǵa súıene otyryp, Japonııanyń úlgisindegi ulttyq-demokratııalyq memleket qurýdy maqsat etken edi. Alash qozǵalysynyń kósemi úlgi etken Japonııanyń saıası júıesin negizge almasaq ta, ózin ózi basqarý modeline nazar salsaq.
Japonııadaǵy jergilikti basqarý organdary 1947 jyly qabyldanǵan Jergilikti avtonomııa týraly zań negizinde jumys isteıdi. Qujat boıynsha atalǵan qurylymdarǵa azamattarǵa sapaly medısınalyq qyzmet kórsetý, qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etý, jańa mýnısıpaldy qurylymdar ashý, sapaly bilim berý, salyq jınaý men áleýmettik qorǵaý júktelgen. Basqarý júıesi prefektýra men mýnısıpalıtet degen eki deńgeıden turady. Prefektýralar men astanany gýbernatorlar, mýnısıpalıtetterdi merler, aýyldardy starostalar basqarady. Olar 4 jylǵa saılanady. Qaı basshyny da sol aımaqtyń turǵyndary tikeleı saılaý arqyly tańdaıdy. Al basshyny tańdaýǵa sol eldi mekende 3 aıdan astam ýaqyt turǵan kez kelgen 20 jastan asqan azamat qatysa alady. Jergilikti máslıhat depýtattaryna úmitkerler 25 jasqa tolýy kerek, al gýbernatorlyqqa 35 jasqa tolǵan azamattar úmitker bola alady. Jańa saılanǵan basshymen qatar jergilikti depýtattar da saılanady. Iаǵnı aımaq basshysymen qatar jergilikti zań shyǵarýǵa qatysýshy, atqarýshy bılik te aýysady.
Kúnshyǵys elinde jergilikti atqarýshy bıliktiń joǵarǵy deńgeıi sanalatyn prefektýralar sany – 47. Ol júıe Meıdzı bıligi kezinde jasaqtalǵan, sodan beri ózgerissiz. Eldegi prefektýralardyń formaldy múmkindikteri birdeı bolǵanymen, is júzinde ár aımaqtyń áleýeti ártúrli. Bul aımaqtyń ekonomıkalyq damýymen baılanysty.
Saılanatyn basshynyń mindetterine toqtalsaq, gýbernator basqaryp otyrǵan aımaqtyń bıýdjetin josparlaý, ony ıgerý men oryndaýdy qadaǵalaıdy. Salyq pen aıyppuldar kólemin belgileıdi. Halyqtyń salyq tóleýi de soǵan júktelgen. Sonymen qatar prefektýra jınalysyna zań jobalaryn usynady. Aımaq múligi, ony satý nemese satyp alý da quzyrynda. Prefektýraǵa qarasty uıym, apparat qyzmetkerlerin jumystan bosatyp, quzyryndaǵylarǵa tapsyrmalar júkteı alady.
Gýbernator zań shyǵarý úrdisine de aralasady. Onyń keńeste maquldanǵan zańnamalyq aktilerdiń kúshin toqtatýǵa veto qoıý quqyǵy bar. Álbette, zań shyǵarýshy organ bul talappen kelispeı, zańdy qabyldaı alady. Degenmen zańnamalyq aktiniń durystyǵyna dálel kerek. Gýbernator ózimen kelispegen zań qabyldaýǵa qatysýshy organdy sotqa berýge quqyǵy bar. Sot sheshim shyǵarmaıynsha qujattyń zańdyq kúshi toqtatylady. Senimsizdik bildirgen jaǵdaıda gýbernator 10 kúnniń ishinde qaıtadan saılaý ótkizip, jańa keńes jınaýy kerek.
1940 jyly Keńes Odaǵynyń qataryna qosylyp, 1990 jyldyń 4 mamyrynda odaqtan shyǵatynyn málimdegen Latvııa memleketi búginde ozyq elderdiń birine aınaldy. Eýropa odaǵyndaǵy memleket bolǵan soń odaqtas elderdiń demokratııalyq saıasatyna uqsas. Iаǵnı jergilikti ózin ózi basqarý órkenıetti jolǵa qoıylǵan.
Latvııa da eldi mekenniń mártebesi men áleýetine saı basqarý júıesin eki júıede qarastyrady. Birinshe deńgeıdegi aımaqqa 490 aýyldyq okrýg, 69 aýdan men 7 qalalyq mýnısıpalıtet kirse, ekinshisine 26 aımaqtyq bılik organy men respýblıkalyq mańyzy bar 7 qala kiredi. Memlekettegi jergilikti basqarý júıesi Eýropanyń jergilikti basqarý hartııasyna negizdelgen. Halyq tórt jyl saıyn naýryz aıynyń ekinshi jeksenbisinde jergilikti atqarýshy organdardyń, ıaǵnı qalalyq dýma, aýdandyq keńes pen aýyldyq mýnısıpaldy keńes basshylary saılaýyna qatysady. Al qala ne aýyl basshylyǵynan úmitker 21 jasqa tolýy tıis. Keminde 1 jyl Latvııada tirkelgen bolýy shart.
Jergilikti ózin ózi basqarý organdaryna jergilikti bıýdjettiń ıgerilýi, normatıvtik aktilerdi qabyldaý jáne onyń oryndalýyn qadaǵalaý, turǵyndardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý mindettelgen. Alaıda jergilikti halyq memlekette áli de orystildilerdiń kóp bolýyna baılanysty aımaq basyna ádil, eki qaýymǵa da ortaq basshyny tańdaý qıynǵa soǵatynyn aıtady. «Bizde basshymyzdy saılaý múmkindigi bar. Alaıda sol aımaqtyń halqyna baılanysty eki ortaǵa da birdeı basshyny tańdaý qıynǵa soǵady. Orystildiler kóp shoǵyrlanǵan aımaqqa orys tiline basymdyq beretin basshy keledi. Bul jergilikti etnostyń dıskrımınasııasyna ákeledi. Olardyń múddesi kóp jaǵdaıda elenbeı qalady. Jalpy, halyq ózin ózi basqarýǵa kelgende belsendi. Taraptardyń tartysy, bálkim, óz múddesin qorǵaý úshin belsendi bolýǵa ıtermeleıtin shyǵar», deıdi Rıga qalasynyń turǵyny Roman Mıhaılov.
Tarıhtan Afrıka qurlyǵyndaǵy memleketterdiń birazy bodan el bolǵanyn bilemiz. 150 jyldan astam ýaqyt Ulybrıtanııanyń otary bolǵan Ońtústik Afrıka Respýblıkasy 1960-jyldardyń sońynda egemendik aldy. Afrıka qurlyǵyndaǵy ekonomıkasy ozyq el sanalatyn ári G20-ǵa múshe jalǵyz afrıkalyq eldiń basqarý júıesi – parlamenttik. Konstıtýsııaǵa sáıkes, halyq ózi turyp jatqan eldi mekenniń basshysyn saılaıdy. Bul memlekette de mýnısıpaldy júıe qalyptasqan. 1994 jylǵy saıası júıeniń rekonstrýksııasynan keıin jańa ereje boıynsha ár ákimshilik-aýmaqty aımaq basshysyna jergilikti ekonomıkany basqaryp, ınfraqurylymdy damytý, halyqqa qyzmet etý tapsyryldy.
OAR-da jergilikti basqarýǵa erekshe kóńil bólingen, birqatar máseleni óz aldyna sheshý qarastyrylǵan. Úkimet pen provınsııa basshylary eldi meken basshylaryna zańmen bekitilgen fýnksııalaryn atqarýǵa kedergi keltirmeýi kerek, kerisinshe jergilikti bıliktiń áleýetin kóterý jolǵa qoıylǵan. OAR Parlamenti Ulttyq jınalys pen Ulttyq provınsııalar keńesi dep atalatyn eki palatadan turady. Jalpy, Ońtústik Afrıka Respýblıkasynda 9 provınsııa bar. Olardyń basshylary 5 jylǵa saılanady. Al provınsııadan Ulttyq keńeske 30-80 ókil saılanady. Onymen qosa OAR Afrıka qurlyǵyndaǵy «aq násildiler» kóp shoǵyrlanǵan aımaqqa jatady. Ulybrıtanııa bodandyǵyna deıin Portýgalııa, Nıderland otary bolý ne etnostardyń tartysy sebep bolsa kerek, OAR halqy saıasatqa kelgende sheshim qabyldaýǵa, oń ózgeristerge ashyq deıdi sarapshylar. Halyq sany da jyl saıyn ósýde. Máselen, 1996 jylǵy sanaq boıynsha elde 40,5 mln turǵyn bolsa, 5 jylda 44,8 mln-ǵa jetken. 2013 jyly shamamen 53 mln azamat tirkelgen.
Jergilikti basqarýdyń kenje qalýyna aýyl aımaq bıýdjetiniń jaı-kúıi qandaı sebepshi bolsa, azamattardyń saıası belsendiliginiń tómen bolýy da demokratııanyń ornyǵýyn kesheýildetedi. Turǵyndardyń zańdy bilmeýi, ákimdik qyzmetkerleriniń sheshim shyǵarýdaǵy qaýqarsyzdyǵyn keı kezde jergilikti deńgeıde sheshiletin máselelerdi halyqtyń Prezıdent Ákimshiligi syndy joǵarǵy organdarǵa joldaýynan baıqaýǵa bolady. Jergilikti ózin ózi basqarýdyń durys mehanızmderi jolǵa qoıylmaǵany da anyq. Ákimder saılanatyn bolsa, úmitkerler arasynda tartys pen báseke paıda bolatyny sózsiz. Al halyq saılaýaldy baǵdarlamany talap etýdi úırense hám saıası saýatyn arttyryp, «esep beretin Úkimetti» óz jerinde-aq talap etse, eldi mekenderdiń alǵa basýy ýtopııadan shyndyqqa aınalatyny sózsiz. Joǵaryda biz sóz etken elder tájirıbesi osyny aıǵaqtaı- dy.