Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Joldaýynda aýyldyń áleýetin tolyq paıdalaný – strategııalyq mańyzy bar másele ekeni aıtyldy. «Aýyldaǵy meılinshe ózekti máselelerdi sheshýge arnalǵan baǵdarlamalardy júzege asyrý jalǵasatyn bolady» dedi Memleket basshysy. Joldaýdan esken jyly lepke aýyl qazaǵy túgili, qalanyń qazaǵy da qýanyp, kádimgideı serpilip qaldy. Aınalasy otyz jyldan bergi ýaqyt ishinde sharýasyn shaharǵa kóshirgen kóp qazaqtyń kóńili áli kúnge deıin aýylǵa aýyp turady. О́ıtkeni tamyry sonda jatyr. Sondyqtan qazaq aýyldyń ishinde júrmese de, aýyl qazaqtyń túsinde júredi.
Qyrýar qarjy jelge ushýy múmkin
Sultanǵalı Ospanov aqsaqal Qostanaıǵa qonys aýdarǵanyna biraz jyl ótse de, týǵan aýyly Shıliden kún saıyn habar alyp, eldiń jaǵdaıyn surap-bilip otyrady. Byltyr oblys ákimine hat jazyp, Jankeldi aýdanyna qarasty aýyldyń janyndaǵy ózenge bóget salyp berýdi ótingen. Shalǵaıdaǵy eldiń jaı-kúıine qanyq Arhımed Muhambetov aqsaqaldyń ótinishin jerge qaldyrmaı bul sharýany «Jumyspen qamtýdyń jol kartasyna» engizýdi tapsyrypty. О́ıtkeni negizgi tirshiligi tórt túlikke baılaýly shalǵaı Shıliniń turmysy aýyl irgesinen jylǵalap aǵyp ótetin ózenge salynǵan bógetpen tyǵyz baılanysty. Aýyl mańyndaǵy keń alqaptyń jaıylymǵa jaıly quıqaly bolýy da, maldyń qystan qysylmaı qońdy shyǵýy da osy bógetke tirelip tur.
Shılilikter úshin tirshilik kózine aınalǵan eski bóget osydan 85 jyl buryn Sultanǵalı aqsaqaldyń ákesi, óńirge belgili aqyn, din qaıratkeri Álmaǵambet Ospanulynyń bastamasymen salynǵan.
– Eski bóget bertinge deıin turdy. Ákem óle-ólgenshe saqtap keldi. Kóktemde adamdardy jınap, basyna kezekshi qoıyp, túnimen kúzetip, bógettiń buzylmaý amalyn istedi. Toqsanynshy jyldardan keıin halyq jan-jaqqa kóshe bastady ǵoı. Birneshe jylda aýylda adam qalmady. Sonymen bireýler bógettiń bergi basyn jyryp jibergen ǵoı. Shıli jaqtaǵy bergi basy qumaıt. Bir sý ketse, túgel jyryp alyp ketedi. Negizinen, sýaǵary arǵy bette edi, – deıdi Sultanǵalı Ospanov.
Bıyl jaz shyǵa «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» baǵdarlamasy boıynsha 200 mln teńgeniń ústinde qomaqty qarjy bólinip, Shılide bógetti bútindeý jumystary bastalyp ketti. Bóget basyndaǵy jumys aýylda bos júrgen jıyrma shaqty jigittiń eńbekke tartylyp, aıyna 80 myń teńge jalaqy alýyna múmkindik berip otyr.
– Naýqastanyp bir aýnap turǵannan beri Shılige baryp, eldi kórgim kelip ańsap júr edim, sonyń reti kelip aýylǵa baryp keldim. El aman, jurt tynysh eken. Shıliniń jupar aýasyn jutyp, jýsanyn ıiskep, bir rahatqa bólenip qaıttym. Endi aýylda júrip jatqan basty sharýa bóget jumysy ǵoı. Basyna baryp, aralap kórdim. Shynyn aıtqanda, kóńilime unamady. Bóget basynda jumys istep júrgen jigitter de men barǵan bette «Aǵa, sýaǵardy kótermeı bolmaıdy. Erteń sýsyz qalamyz. Sony aıtyńyzshy tıisti jerge, bizdi tyńdamaıdy» dep ótinish jasady. Basshysy Berik degen jigit eken, taýyp alyp, bógettiń basyna jetelep alyp kelip, kórsetip aıttym. Ol «Aǵa, joba boıynsha solaı jasalǵan. Men budan artyq jasaı almaımyn. О́zgertýge quqym joq. Qazirdiń ózinde 10 santımetrdeı kóterdim. Muny bilip qalsa maǵan aıyppul salady. Sondyqtan joba syzbasynan asyp kete almaımyn» dedi. Bógettiń jaǵdaıy osy. Qyrýar qarjy bólinip otyr. Jobasyn kim jasaǵanyn bilmeımin, eski bógettiń sýaǵary ıt qyrylǵannan beri arǵy bette bolatyn. Sý tolǵan kezde bógettiń janbulaǵyn ashyp jiberip, sý ortalana bergende qaıtadan jaba qoıatyn. Qazir jańa bógettiń sýaǵaryn arǵy bet emes, bergi betten istepti jáne onysy óte alasa. Jaı kózdiń ózine kórinip tur, ózenniń tabany men sýaǵardyń bıiktigi birdeı. Iаǵnı bul erteń sý jınalmaıdy degen sóz. Kelgen sý toqtamaı aǵyp óte shyǵady, – dedi Sultanǵalı aqsaqal.
Aýdan ákimi Shota Ospanovqa habarlasyp: «Shıliden shı shyqty. Bóget durys salynbaı jatyr» dep edik, bul máseleden ol kisi de habardar eken.
– Bógetke bóget bolý qolymnan kelmeıdi. Qurylys jobasy áý basta solaı jasalǵan. Ony ózgertý úshin arnaıy komıssııa kelip, qaıta qarap, sheshim qabyldaýy kerek. Muny sol komıssııanyń sheshimi ǵana ózgerte alady, – dep túsindirdi.
Aldaǵy qazan aıynyń sońyna taman qurylys tolyq aıaqtalyp, bóget el ıgiligine tapsyrylýy tıis. Biraq ózendi bógeý úshin salynyp jatqan nysan sý bógeı almasa, odan ne paıda?! Osylaısha, shılilikter memleketten bólingen 200 mln teńgege bútindelip jatqan bul bógettiń baǵasy erteń túbi tesik shelektiń qunymen birdeı bolyp qala ma dep alańdap otyr.
Mektepti saqtap qaldy
Shıli – ulttyq ádebıettegi ballada janrynyń negizin qalaǵan Qaınekeı Jarmaǵambetov týǵan aýyl. Mundaǵy orta mektep te kórnekti aqynnyń esimimen atalady. Kezinde eki ınternatyn qosqanda 400-ge jýyq shákirt bilim alǵan irgeli bilim mekemesinde byltyr 40 shaqty ǵana bala qalǵan. Sodan bilim oshaǵy orta mektep mártebesinen aıyrylyp, tipti jabylyp qalýy múmkin degen sóz shyǵa bastady.
Bul týraly aýdan basshysy:
– Qazirgi ýaqytta bul mekteptegi bala sany 50-ge tolmaıdy. Byltyrǵy oqý jylyn da osynshama balamen aıaqtady. Bul 3-4 jyldan beri jalǵasyp kele jatqan dúnıe. Al orta mektepte oqýshy sany 81 baladan tómen bolmaýy kerek. Biz soǵan qaramastan, osy kúnge deıin mektep mártebesin saqtap keldik. Biraq bıyl eskertip otyrmyz. Eger bala sany 81-ge tolmaǵanmen, qandaı da bir ósim, alǵa qaraı umtylys baıqalsa, orta mektep kúıinde qaldyramyz. Mektepti jaýyp tastap, keıin qaıtyp asha almaı júrgennen góri, 2-3 jyl baqylap, oqýshy sanyn kóbeıtýge kúsh salǵan durys. Bul aýyldan buryn kóship ketken halyqtyń ishinde kelem deýshiler bar, jergilikti sharýa qojalyqtary syrttan kópbalaly otbasylardy kóshirip alyp kelemiz dep júr. Sonyń barlyǵyn kútip otyrmyz, – degen.
Eger bala sany kóbeımeı, jaǵdaı osy kúıinde qala berse, aýyl mektebi 11 jyldyq bilim berý quqynan aıyrylyp, 9 jyldyq mektepke aınalmaq. Munyń arty mekteptiń múldem jabylyp qalýyna ákep soǵatynyn, al mektep jabylsa aýylda bolashaq qalmaıtynyn ańdaǵan aýyl turǵyndary qarap otyrmaı qoldan kelgenshe qareket qylyp jatyr. Bıyl Shılide týyp-ósken, oqyǵan, eńbek etken azamattar bas qosyp, áleýmettik jelide arnaıy top quryp, shot ashyp, qarjy jınaı bastaǵan. Ol qarjyny el qajetine jumsamaq. Aýyldaǵy jalǵyz orta mektepti saqtap qalý úshin bala-shaǵasymen birge elge oralǵan azamattar da bar. Máselen, Ǵabdolla Beısenov esimdi azamat erterekte Esilge qonys aýdaryp, sol jerde kásip ashyp, turaqtap qalǵan. Endi týǵan jerine oralyp, Shılide sharýa qojalyǵyn ashyp, mal basyn kóbeıtip otyr.
– Bıyl qaıtyp aýylǵa kóship keldik. Qazir úı turǵyzyp jatyrmyn.
Eki balamdy mektepke tirketip qoıdym. Osy jerde oqıdy. Keıbireýler týystarynyń balalaryn ákep jatyr. Áıteýir mektep qańyrap qalmasyn degen nıettemiz, – dedi Ǵabdolla qajy.
Qyrkúıektiń 17-si kúni aýyl ákimi Erbol Dosmaǵambetov Qyzylorda oblysynan kópbalaly jas otbasyn kóshirip alyp keldi. Ońtústiktegi jyly qonysyn qıyp, at aryltyp alystan jetken Kálendirevter otbasyn shılilikter de shashý shashyp, qushaq jaıa qýanyp qarsy aldy. Otaǵasy Muqtarǵa daıyn turǵan baspananyń kiltin tabys etip, qorasyna mal kirgizip berdi. Osylaısha, aýyl mektebi 3 balamen tolyǵyp, oqýshy sany 60-qa jetti.
Shılilikter áli de bolsa jan-jaqqa habar jiberip, aýylǵa kópbalaly otbasylardy kóptep kóshirip ákelýdi kózdep otyr.
Aýyl janashyrlary áleýmettik jelide arnaıy top ashyp, jan-jaqqa shashyrap ketken shılilikterdiń basyn qosyp, arnaıy qor qurǵan. Bul qorǵa jaýapty Jańataı Qaıralapov aǵanyń aıtýynsha, búginge deıin 6 mln teńgeden astam aqsha jınalǵan.
– Qorǵa aýyl mektebiniń túlekteri synyp-synyp bolyp, 20 myń teńgeden jınap jatyr. Shamasy jetetinder 100 myń teńgege deıin aýdardy. Munyń syrtynda, 10 shaqty iri qara, 1 jylqy, 20 shaqty usaq mal tústi. Aqshasy joqtar maldaı berip jatyr. Jalpy jaǵdaı jaman emes. Jigitter syrtta júrse de, aýylǵa kelip mektep aldyndaǵy Qaınekeı Jarmaǵambetov atamyzdyń eskertkishin jóndep, jan-jaǵyna tas tósedi. Otan soǵysy ardagerlerine qoıylǵan eskertkish tozyp ketip edi. Ony jańartyp berdi. Qazir aýylǵa jaryq ornatyp jatyr. Endigi maqsatymyz – keler jyly óńir basshysyna kirip, «Eńbek» baǵdarlamasy boıynsha aýyldyń demografııalyq jaǵdaıyn túzeýge kómek surasaq degen oıymyz bar. Qazir óz kúshimizben syrttan keletin adamdarǵa arnap eki úıdi jóndep qoıdyq. Onyń bireýi – eki páterli úı. Munyń syrtynda jóndeýge keletin taǵy bir úı bar. Qarjy jetse, kúzge deıin ony da ońdap alamyz. Sonymen bıyldyqqa úsh otbasyn qabyldaýǵa kúshimiz jetedi. Aldyna salyp beretin mal da daıyn. Aýyl turǵyndary jınaǵan azyn-aýlaq ortaq maldy qazir jergilikti kásipker, osy ıgi iske bas-kóz bolyp júrgen Ǵabdolla Beısenov degen azamatymyz baǵyp otyr, – dedi qor basshysy.
Aqsaqaldyń aıtýynsha, Shılige qonys aýdaramyn deýshilerge jumys tabylady. Qazirdiń ózinde aýylǵa mehanızator, malshy mamandar qajet eken. Aılyǵy – 100 myń teńge. Al mektepke matematıka men orys tiliniń mamandary qajet. Onyń ústine bul óńirde sharýashylyq ustap, mal basyn kóbeıtip, jeke kásipkerlikpen aınalysamyn degen kisige esh kedergi joq. Torǵaıda ıgerilmeı jatqan bos jer kóp. Oty mol jaıylym da, shabyndyq ta, tipti egin egýge qolaıly topyraǵy qunarly alqap ta tabylady. 15 shaqyrym jerde sýy mol О́lkeıik aǵyp jatyr.
Kezinde tóskeıine myńdap mal órgizgen Shıliniń aınalasynda 60 shaqty qystaý bar. Ár qystaýdyń tamyn túzep, basyndaǵy qudyqty tazalap, qaıta jańǵyrtýǵa ábden bolady.
Qostanaı oblysy,
Jangeldi aýdany,
Shıli aýyly