Koronavırýs ınfeksııasymen aýyrǵan adamdardyń qaısysyna ońaltý sharalary qajet, ókpe jumysyn qalpyna qalaı keltirýge bolatyndyǵy, oksıgenoterapııa, tynys alý gımnastıkasy jáne taǵy basqasy týraly Almatydaǵy Kardıologııa jáne ishki aýrýlar ǴZI Joǵary oqý ornynan keıingi jáne qosymsha bilim berý departamentiniń basshysy, medısına ǵylymynń doktory, professor Sáýle Qasenova baıandaıdy, dep habarlaıdy Egemen.kz
Sáýle Laıyqqyzynyń aıtýynsha, ońaltý pasıentterdiń kóbine qajet, ol vırýstyq ınfeksııasy deńgeıiniń aýyrlyǵyna baılanysty.
COVID-19 jeńil túrine shaldyqqan adam úshin (KT málimetteri boıynsha ókpe 30%-ǵa deıin zaqymdanǵan) qalpyna keltirý 1 aıdan 3 aıǵa deıin jáne kóp jaǵdaıda dáriniń kómeginsiz ótýi múmkin. Bul rette dáriger pasıenttiń jaǵdaıyn (entigý, tersheńdik, álsizdik, júrek soǵysynyń jıilenýi) jáne taldaýdyń nátıjelerin baǵalaıdy.
Ońaltý sharalaryna tynys alý gımnastıkasy, kún tártibin saqtaý, tolyqqandy uıqy, saıabaqta júrý sekildi óz betinshe oryndaı alatyn jattyǵýlar kiredi. Keı jaǵdaılarda qosymsha dári preparattary, mysaly, júrek soǵysyn azaıtý, entigýdi tómendetý jáne t.b. taǵaıyndalady.
Aýrýdyń orta dárejesinde, ıaǵnı ókpe 30-dan 50%-ǵa deıin zaqymdanǵan jaǵdaıda, ońaltý 6 aıǵa deıin jalǵasýy múmkin. Joǵaryda keltirilgen is-sharalardan basqa, aýrýdan jazylyp ketken pasıentke terapevt dáriger nemese jalpy praktıka dárigeri qandy suıyltatyn preparattardy taǵaıyndaıdy. Qan ketý sııaqty keri áserlerin eskerip, olardy 45 kúnnen artyq qabyldaýǵa bolmaıdy.
KVI 3-shi deńgeıimen aýyrǵanda ókpe 50-den 75%-ǵa deıin zaqymdanady. Bul jaǵdaıda ókpemen qatar júrek, baýyr, búırek, mı da zaqymdanady. Sondyqtan mundaı pasıentterdi stasıonardan shyqqannan keıin pýlmonolog, kardıolog, gastroenterolog, nefrolog, nevropatolog pen psıhoterapevt baqylaýǵa alady. Ońaltý sharalary barlyq zaqymdanǵan aǵzalardyń qyzmetin qalpyna keltire otyryp, keshendi ótedi. Bul sharalar keminde bir jyl ýaqytty alady.
Vırýs adamǵa tynys alý joldary arqyly kiredi. Aǵzadaǵy tynys alý jáne gaz almasý qyzmetin ókpe júzege asyrady. Syrqattyń aýyr bolǵan jaǵdaılarynda olar óziniń qyzmeti men qandy ottegimen qanyqtyrý qyzmetin joǵaltyp, fýnksıonaldyq jáne qurylymdyq ózgeristerge shaldyǵady.Aýyr entigý mıkro nemese makrotrombozǵa ákeledi.
Sondyqtan aýrýdyń kúrdeli túrin emdeý pasıenttiń kúıin, stasıonar jaǵdaıynda tekserýdiń málimetterin kún saıyn, keıde tipti saǵat saıyn baqylaýdy talap etedi. О́kpeniń jumysyn qalpyna keltirý úshin ımmýndyq qabyný men qannyń qoıýlanýyn emdeý qajet. Qalpyna keltirý úshin emhana dárigeri nemese beıindi mamannyń baqylaýymen dári preparattary taǵaıyndalady.
COVID-19 kezindegi ókpeniń aýyr zaqymdanýy prosestiń ókpe tininde keıde 100%-ǵa deıin taralýyna ákeledi. Kóbine, ókpeniń kóp zaqymdaný jaǵdaıynda fıbrozdyń – alveolıararalyq keńistiktegi tyǵyz dáneker tinniń damýy baıqalady. Bul ókpe bólikteri, ókinishke oraı, tynys alýdan alynyp tastalady. Endigi mindet ókpeniń saqtalyp qalǵan bólikteriniń tek ózi úshin ǵana emes, zaqymdanǵan bólikteri úshin de jumys isteýine múmkindik berý.Ońaltý sharalarynyń der kezinde bastalǵan kesheni tynys alý aǵzalarynyń qyzmeti men qurylymyn qalpyna keltirýge múmkindik beredi. Alaıda eger ókpede fıbrozdy tin jınalyp qalǵan bolsa, onda pasıentke oksıgenoterapııa jasaý qajet, óıtkeni bul terapııa aǵzanyń ottegimen qanyǵý prosesin óteýge kómektesedi.
"Tynys alý aǵzalarynyń rezervteri men oryn toltyrýshy múmkindikteri jetkilikti ekendigin aıta ketkim keledi. Meniń klınıkalyq tájirıbemde, túrli sebeptermen bir ókpesinen aırylǵan adamdar jumys istep, otbasyn quryp, ómir súredi, áıelder bala bosanyp jatady", deıdi professor.
Oksıgenoterapııa – otteginiń kómegimen emdeý. Eger aǵzada otteginiń az ǵana jetispeýshiligi bolǵan jaǵdaıda bastyń aýyrýyna, sharshaý, dene qımyly men oılaý belsendiliginiń tómendeýine, ımmýnıtettiń álsireýine ákeletin gıpoksııanyń damıtyndyǵy belgili. Aǵzada otteginiń jetispeýshiligin atmosferalyq aýadan ottegini bólip shyǵaratyn qondyrǵy, ottegi konsentratorynyń kómegimen qalpyna keltirýge bolady. Konsentrasııalanǵan ottegi ıngalıasııasy KVI aýyrǵan barlyq naýqastardyń kóbine, olardyń emdelý kezeńinde kórsetiledi, óıtkeni aýrýdyń eń alǵashqy kórinisi qandaǵy otteginiń paıyzdyq quramyn sıpattaıtyn kórsetkish – otteginiń satýrasııasynyń tómendeýi bolyp tabylady.
Oksıgenoterapııanyń nátıjesinde naýqastarda entigý azaıady, júrek, búırek, baýyr qyzmeti qalpyna keledi, metabolızm ónimderimen ýlaný tómendeıdi. Ottegi qospalarymen qanyqqan ıngalıasııa saýyǵý prosesin jyldamdatýǵa múmkindik beredi.
Biraq ballondy ottegini paıdalanýǵa bolmaıdy, óıtkeni ony paıdalaný adam úshin qaýipti bolýy múmkin. Ottegi konsentrattarynda ottegini jetkizý qaýipsiz júzege asyrylady. Ottegimen demalý kezinde mindetti túrde jıyntyqta bar ylǵaldaǵyshty paıdalaný kerek. Muryn kanıýlıasynyń kómegimen jasalatyn ıngalıasııa jeke paıdalanylýy tıis. Apparatta ýaqytymen fıltr aýystyrylýy tıis.
Koronavırýs ınfeksııasymen aýyryp shyqqan naýqastar tereń tynystaǵan kezde qıyndyqtardy sezinedi, sondyqtan dárigerler tynys alý gımnastıkalarynyń eń qarapaıym keshenderin jasaýǵa keńes beredi. Birden kúrdeli jattyǵýlar jasaýǵa bolmaıdy. Mysaly, tereń demalý, múmkindiginshe aýany 2-3 sekýnd ustap turý, al aýany shyǵarýdy 5-6 sekýndqa deıin uzartýǵa tyrysý kerek. Erindi tútikshe sekildi jııýǵa bolady. 2-shi nusqasy – ishpen demalý. Tynys alý jattyǵýlaryn densaýlyq jaǵdaıyna qaraı kúnine birneshe ret jasaýǵa bolady.
Aýrýdyń jiti kezeńinde ıngalıasııany úıde jasaýǵa bolmaıdy: óıtkeni vırýstyń bólshekteri qorshaǵan keńistikte taralyp jatady jáne ol otbasy músheleriniń juqtyrý qaýpi bar.
Kez kelgen aýrý aǵza úshin stress bolǵandyqtan, tamaqqa tábet joıylady. Saýyǵý úshin adam aǵzasyna taǵammen keletin energııany qalpyna keltirý qajet. Koronavırýs ınfeksııasy kezinde joǵalǵan tábet, ıis men dámdi seziný qalpyna keledi. As mázirine sorpa, aq jáne qyzyl et, jemis, kókónisti jetkilikti mólsherde paıdalaný qajet. Jańǵaq, jasyl shópterdi paıdalanǵan paıdaly. Eger asqazan-ishek joldarynyń asqynǵan aýrýlary bolmaǵan jaǵdaıda qymyz, shubat sekildi ulttyq sýsyndardy ishýdi de esten shyǵarmaǵan durys.
Kóptegen, ásirese, orta jáne aýyr deńgeıdegi pasıentterde aýyrý barysynda depressııa órshıdi. Koronavırýs kezinde naýqas keýdesinde aýyrýdy sezinedi, kenetten tynys alý problemasy paıda bolady. Osydan qorqynysh, úreı paıda bolady. Otteginiń jetispeýshiliginen qoldyń dirildeýi paıda bolýy múmkin. Sondyqtan osyndaı jaǵdaılarda tynyshtandyratyn preparattar taǵaıyndaýǵa májbúr bolady. Budan ári adamdarǵa psıhologtyń jáne naýqastan jazylǵan toptyń kómegi qajet.
Tynys alý gımnastıkasynyń sabaqtary toptarda 1,5 metr araqashyqtyqty saqtaı otyryp júrgiziledi. О́z betinshe júre almaıtyndarǵa meıirgerler palatalarda jattyǵý jasaýǵa kómektesedi. Naýqastar qoldaýdy qajet etedi. Syrqat saldarynan ómir azdap ózgerdi, alaıda densaýlyqty qalpyna keltirýge bolady!
Aýyr syrqatqa shaldyqqan adamdarda, ásirese ókpeniń jasandy jeldetýi jasalǵandarda nysanaly nazar aýdarý, este saqtaý jáne durys oılaý sekildi fýnksııalardyń tómendeýi baıqalady. Bul problema birneshe apta nemese aıda joǵalyp ketedi, biraq keı adamdarda ol uzaq ýaqytqa sozylýy múmkin. Mı qyzmetin qalpyna keltirýge dene qımylynyń jattyǵýlary kómektese alady. Olar jeńil bolýy múmkin, biraq onymen kúndelikti aınalysý kerek. Mıǵa arnalǵan jumbaqtar sheshý, kitap oqý, aqparatty este saqtaý sekildi jattyǵýlar jasaý qajet. Tizim, eskertpeler, telefonnyń dybysy sııaqty este saqtaý zattardy paıdalaný kerek. Jasalatyn isterdi kezeń-kezeńmen josparlaý qajet. Týysqandar men dostardan kómek suraýdan uıalmaý kerek.
Qalpyna keltirý sharalaryn júrgizip jatqan kezde monsha men saýnaǵa barýdan bas tartyńyz. Aýyrǵannan keıin arqa men ókpe óte sezimtal bolady, sondyqtan aǵza qyzǵannan keıin qandaı da bir salqyn tıetindeı bolsa, ol qaıtadan pnevmonııaǵa ákelýi múmkin. Naýqasqa banki men qysha qaǵazyn salýǵa bolmaıdy. Sonymen qatar ózine vıbroakkýstıkalyq qol massajerynyń kómegimen arqaǵa massaj jasaýǵa da bolmaıdy.