Kúnshyǵys eliniń kúndelikteri: 20 jyldan keıin

Damyǵan aldyńǵy qatarly ekono­mıkanyń arqasynda, ultaraqtaı jeri bolsa da, Japon eli adamzat órkenıetiniń damýyna tolassyz úles qosyp keledi. Bul memleket bizden geografııalyq turǵyda alshaq, odan bólek, óziniń ǵajaıyp álemi bar. Kóbimiz úshin jumbaǵy áli de sheshilmegen el ispetti. Sondyqtan ba, qazirgi zamandaǵy jahandaný úrdisi memleketter arasyndaǵy shekaralardy ashyq etse de, Japonııamen tyǵyz baılanysy bar otandastarymyz asa kóp emes.

Maǵan elimiz egemendigin endi alyp, boı túzep jatqan ýaqytta, alǵashqy qazaqstandyqtardyń biri bolyp, Japo­nııada kásibı is-tájirıbeden ótip, elge oralyp, mine qatarynan 20 jyl boıy Qazaqstannyń damýyna óz úlesin sińirip kele jatqan janmen tildesý baqyty buıyrdy.

Ol – Kúnshyǵys eliniń tilin meńgerip qana qoımaı, kásibı bilim alyp, onyń san salaly mádenıetin tanyǵan, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, bilim men ǵy­lym salasyndaǵy jetekshi sarapshy, bas­qarý salasynyń top-menedjeri, saıa­sı ǵylymdar doktory, professor Ámir­han Rahymjanov edi. 1998 jyly ol – Japonııada taǵylymdamadan ótip, onda qazaq­standyq bilim berý salasyn damytý mindetterin júzege asyrý úshin óte qundy bilim men tájirıbe jınaqtady. Sol jyldary Qazaqstanda mundaı mamandar sanaýly boldy.

Qazaqstan úshin Japonııamen serik­testik árqashan mańyzǵa ıe. Bul eldiń jalpy basqarý men bilim júıesin damytý salasyndaǵy jetistikteri asa qundy. Ámirhan Muratbekuly taǵylymdamadan ótetin ýaqyt táýelsiz jas Qazaqstannyń, onyń ekonomıkasy men qoǵamdyq-saıası ınstıtýttarynyń qurylý kezeńine, el­ordasy Astananyń (qazirgi Nur-Sultan qalasy) salynyp jatqan sátine tuspa-tus keldi. Bul tájirıbeden ótýdiń maq­saty bireý ǵana – japon bilim júıesiniń negizin, zamanaýı basqarý tehnologııalaryn meńgerip, jas urpaqtyń jaqsy jabdyqtalǵan ortada damýyna yqpal etetin ulttyq bilim berý júıesin qurýǵa kishigirim bolsa da úles qosý bolatyn.

Ámirhan Muratbekuly Japonııaǵa naq­ty jospar qoıyp, aıqyn maq­sat­ta­ry­men attanady. Osy ýaqytqa deıin ol Semeı oblysy (qazirgi Shyǵys Qazaq­stan) Úrjar aýdanyndaǵy birqatar mek­­tep­terde dırektor, aýdandyq bilim bas­­qar­­masynyń meńgerýshisi, Semeı qalasy bilim basqarmasynyń basshy­sy, oblystyq bilim departamenti bas­shy­synyń birinshi orynbasary, ob­lystyq biliktilikti arttyrý ınstıtý­ty­nyń dı­rektory bolǵan edi. Oǵan mu­nyń aldyn­daǵy partııalyq jáne sharýa­shylyq ju­­­mys­tardyń tájirıbesin qosy­ńyz. Ol aýyl mektepteriniń qarapaıym tur­mys­tyq qıyndyqtardan bastap qandaı má­selelerge tap bolatynyn aıtqyzbaı-aq tú­sinetin. Sol sátten bastap-aq Ámir­han Murat­bekuly bilim berýdiń ulttyq mo­de­lin jasaý joldaryn oılap, izdene bas­tady. Onyń yqpalymen birinshi ret aýyl­dy aımaqta daryndy balalarǵa ar­nal­­­­ǵan qazaq tili men ádebıetin tereń­de­­­tip oqytatyn alǵashqy mektep-lıseı ashyldy.

Bul týraly Á.Rahymjanov óziniń «Kún­shyǵys elindegi ómirdiń sabaqtary. Jıyrma jyldan keıin» atty kitabynda: «Jalpy jas memleketimiz, onyń ishinde otandyq bilim júıesi – mentalıtetimizdiń erekshelikteri men ýaqyt talaptaryna saı keletin óskeleń urpaqty oqytýdyń ulttyq júıesin qurý joldaryn izdedi. Jańa býyn oqýlyqtaryn ázirleý, shu­ǵyl túrde jappaı kompıýterlendirý­­di júr­gizý kerek edi. Tuńǵysh Prezı­­den­t N.Á.Nazarbaevtyń sheshimi osyndaı boldy. Ony júzege asyrý úshin damy­ǵan memleketterdiń tájirıbesin zerdeleý qajet edi. Álemdik keńistikte sol jyl­­dary (qazirgi ýaqytta da) aldyńǵy qa­­tarly el bolyp sanalatyn Japonııada ta­ǵy­lymdamadan ótýime joǵaryda atal­ǵan jaıttar sebep boldy», dep jazady.

Ámirhan Muratbekulynyń taǵylym­damadan ótý ýaqyty 1997-1998 jylǵy Azııa óńirindegi daǵdarys kezeńine sáı­kes keldi.

Degenmen bilim salasy kezek kúttir­meıtin másele. Egemen eldiń eńse kó­terýi qanshalyqty qıyn bolsa da, jas qazaqstandyqtarǵa úzdiksiz damý qajet edi. Jahan talaptaryna saı keletin básekege qabiletti urpaq tárbıeleý Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń eń mańyzdy maqsaty bolatyn. Dál osy kezeńderde Elbasy «Bolashaq» Halyqaralyq baǵdar­lamasynyń negizin qalaǵan edi.

Halyqaralyq baıqaýda taǵylym­damadan ótý úshin Kúnshyǵys eliniń gran­tyn jeńip aldy. Baıqaý týraly aqpa­ratty oǵan jaqyn dosy, sol tustaǵy iri kvazısektorlyq kompanııalardyń birin basqarǵan Nurlan Ryshanuly habarlaıdy. Sol sátti esine alǵan Ámirhan Rahymjanov óz kúndeliginde «Oǵan osy úshin alǵysym sheksiz», dep jazady.

Japonııaǵa taban tiregen alǵashqy kúnderi Ámirhan Rahymjanov jetekshi elderdiń jańa bilimi men tájirıbesin qa­jet etken týǵan eliniń aldyndaǵy jaýap­kershilikti tereń túısinip, óz sóz­deri men áreketiniń de parqyn barlaı aldy. Bar aqparatty «qumarlyqpen» bo­ıyna sińirip, úıge oralǵannan keıin eń úzdi­gin óz isine jaratý úshin japonııalyq bilim júıesi men jalpy ákimshiliginiń barlyq ereksheligin usaq-túıegine deıin túsinýge tyrysty. Ol ózi sııaqty jandar arqyly barsha qazaqstandyqtarǵa, tili, eltańbasy, týy, ánurany men mem­lekettik shekarasy bar ózin táýelsiz jas memleket dep jarııalaǵan Otanyna baǵa beretinin uǵyndy.

Taǵylymdamadan ótý kezeńindegi eń qıyny – az ýaqyttyń ishinde álemdegi kúrdeli tilderdiń biri sanalatyn japon tilin meńgerý edi. Kúnshyǵys eli­ne saparǵa daıyndalyp jatqan ke­zinde Japonııada 2 jyl bilim alǵan sheneý­nikpen kezdesedi. Ol eki jyl oqysa da japon tilin meńgere almaǵanyn aıtyp, toǵyz aıda ony ıgerip shyǵý múmkin emes­tigin alǵa tartady. Jerlesiniń pes­sımıstik pikirine qaramastan, Ámir­han Muratbekuly ishteı kez kelgen jaǵ­daıdan shyǵatyn joldyń baryn oıǵa alady. Sebebi onyń jadynda ózine bir kezderi aıtqan japondyq iri mamannyń sózi saırap turǵan edi: «Eger siz maqsatqa jeter jolda tabandy jáne eńbekqor bolsańyz, toǵyz aıda japonsha sóılep qana qoımaı, japonsha oılaıtyn bolasyz» degen edi ol. Dál osyndaı kóńil kúımen Japon eline ushyp kettim deıdi Á.Muratbekuly.

Sol kezdegi qyzyqty sátterdiń birin Á.Rahymjanovtyń dosy, bıznesmen, mesenat Dáýlet Jaqypov bylaı dep eske túsiredi: «8-9 aıdan soń Ámirhan elge oraldy. Ol japon tilin meńgergenin, erkin sóıleı alatynyn aıtty. Biraq men senbedim. Biz qaıta japondyq ınjenerge bardyq. Ári olar jarty saǵat boıy japon tilinde áńgimelesti. Men sonda Ámirhanǵa qarap, tańdaı qaqtym. Janynda bir qazaq, bir orys bolmasa da, shet memleketke baryp, óziniń eńbeksúıgishtiginiń, tabandylyǵynyń, parasattylyǵynyń arqasynda japon tilin úırendi.

1999 jyly Japonııadan elge oralǵan Ámirhan Muratbekuly japondyq bilim berý júıesinde sertıfıkattalǵan maman retinde óziniń burynǵy jáne qazirgi jınaqtaǵan bar bilim-biligin otandyq bilim júıesiniń damýyna baǵyttady. Japonııada ıgergen tanymdary sonyń ishinde memlekettik ákimshilik salasynda jıǵan-tergeni ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdarda qyzmet istegen sá­tinde kádege jarady, ári qazir de kási­bı qyzmetinde muny sátti paıdalanyp keledi.

Ámirhan Muratbekulynyń Kún­shy­ǵys eli týraly kúndeligi týǵan-týystar men dos-jarandarǵa arnalyp, az ǵana tara­lym­men shyqqan. Maǵan sol kúndelikti oqý­dyń sáti túsken edi. Sol jyldardaǵy basy­nan ótkergen synaqtary men qol jetkiz­gen jetistikteri týraly avtor qarapaıym til­men uǵynyqty túrde týrasynan sol jyldardaǵy synaqtary men jetistikteri jaıly jazǵan. Jas qazaqstandyq re­tinde men Ámirhan Muratbekulyna ózi­niń aıryqsha tájirıbesimen bólisip, qıyr­daǵy Japon elindegi tanytqan eń­bek­­súıgishtigi men erik-jigeri úshin, ózi arqyly maqsat qoıǵan jannyń almaıtyn asýy men shyńy joqtyǵyn dáleldegenine alǵysymdy jetkizgim keledi. Jýrnalıst retinde de men ol kisiden ózime sabaq aldym: aqıqattyń tili qarapaıym jáne dana. Ámirhan Muratbekulynyń kún­deligi – pýblısıstıkanyń jarqyn jáne talantty úlgisi.

Oljas BERKINBAEV,

jýrnalıst,

«Daryn» Memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty