Qyzyljar óńirinde elge tanymal eki Sádý bolǵan. Birinshisin, qulaǵy aýyr estıtindikten, «sańyraý Sádý» dep atap ketken. Qý jaýyrynǵa qarap aýa raıyn boljaıtyn sáýegeıligi aına-qatesiz keletinin úlkender jyr qylyp aıtyp otyratyn. Ekinshisiniń laqap aty – «shubar Sádý». Sirá, betindegi sheshekten qalǵan qorasan daǵyna baılanysty qoıylsa kerek. Ol eti tirliginiń, pysyqtyǵynyń arqasynda saýdagerlikpen, qazirgi tilmen aıtqanda, bıznespen aınalysyp, jilik maıyn shaǵyp ishken.
Onyń bir qaýym eldi ashtyqtan qalaı qutqaryp qalǵany jaıly talaı adamdardan estigenimiz bar. Úrkinshilik jyldary qýdalaýǵa ushyraǵan jıyrmaǵa jýyq otbasy Reseı jaqqa eriksiz kóship, Túmen mańyna júdep-jadap jetken. Elden alyp shyqqan azyq-túlik taýsylyp, nár tatpaǵan balalardyń qaryndary ashyp, jylaı bastaǵan. Sodan jolbastaýshy Sádý bir ájetke jarap qalar-aý degen oımen tirnektep jınaǵan mol qazynasyn, altyn-kúmis, baǵaly zattaryn nan men kartopqa aıyrbastap, qashan ornyǵyp ketkenshe eshnárseden taryqtyrmaǵan.
Aıta berse, aqsaqaldyń tanymaıtyn jandarǵa da jasaǵan jaqsylyǵy, qaıyrymdylyq sharapaty az emes. Al ákeden jastaıynan aırylyp, syrtta tentirep júrgen shıetteı jıenderine degen naǵashylyq qamqorlyǵy – óz aldyna bir áńgime. Biz áýlet arasynda aqyly men kórkine saı «úsh toty» atanǵan apaly-sińlililer týraly áńgimelemekpiz. Olar – Sádý aqsaqaldyń týǵan qaryndasy Aqkúmistiń qyzdary.
Sara
Byltyr 82 jasynda dúnıeden ótken Sara apaıdyń aq qaǵazdaı ádemi júzin ájim torlady demeseń «syrly aıaqtyń syry ketse de, syny ketpeıdiniń» týra ózi edi. Sózi nyq, qımyly shıraq. Tiliniń maıyn tamyzyp, nebir qupııa qaltarystarǵa toly áńgimeni termeleı jónelgende tereń tarıhtyń kemel qoınaýyna kirgendeı tyńdaı bergiń keledi. «Qaıdaǵy-jaıdaǵyny» túp tamyrymen qoparyp, kesken terekteı sulatyp salatyn jadynyń myqtylyǵy tańǵaldyratyn. Ákesi Kákim sóz baılasqan anasyn alyp qashyp, sonaý Altaı ólkesine bir-aq taban tiregen. Onyń syry mynada. Abyroı-bedeli zor, aýyl-aımaqqa yqpaldy naǵashysy betinen qaqpaı, erkeletip ósirgen qaryndasyn áıeli ólgen, eki balasy bar «jalańaıaqqa» uzatýǵa namystanyp, ruqsatyn bermeı qoıǵan. Sodan ekeýi qol ustasyp, kóz kórmes alysqa kete barǵan. Aıaq-qoly balǵadaı Kákim kenetten qaıtys bolyp, asqar taý panasynan, súıenishinen aırylǵan otbasy barar jeri, basar taýy joq boljaýsyz kúı keshken. Jat jerde ańyrap qalǵan jesir kelinshektiń jatsa da, tursa da esil-derti – 7 balany qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqyttyrmaı ósirý, týǵan jerge jetý. Kákimniń alǵashqy áıeli Sárýárdan qalǵan eki balany óz kindiginen órbigen 5 ul-qyzdan kem kórmegen. Bir-birinen bólektemegen. Jyly-jumsaǵyn aldymen solardyń aýzyna tosqan. Úıdiń eń úlkeni Sara bar-bolǵany 11-de ǵana. Aqkúmis aıy-kúni jetip otyrǵanyna qaramastan tań atqannan ymyrt úıirilgenge deıin «Zınger» tigin mashınasymen is tigýden sharshamaıtyn. Onyń sheber qolynan shyqqan kıim-keshekter pen qolóner buıymdaryn Sara men áli buǵanasy qata qoımaǵan Kúlzıpa ekeýi bazarǵa aparyp, satatyn, azyq-túlikke aıyrbastaıtyn. Sosyn poıyzben Barnaýlǵa baryp, kezdeme materıaldar alyp keletin. Keshki tamaqtan keıin bári jabylyp sháli, shulyq, shilter toqýǵa otyratyn. 1950 jyly Sádý arnaıy izdep kelmegende shyqpa janym shyqpamen otyrǵan kúrmeýi qıyn kúıki tirliktiń aqyry qandaı soqtyqpaly, soqpaly súrleýge aparyp soqtyrary belgisiz edi. Anasy aǵasyn qushaqtap, aǵyl-tegil jylaǵan. Kópke deıin solyǵyn, maýqyn basa almaǵan. Dini qattylaý naǵashysy da «qatelik menen, keshirińder» dep kemseńdeı bergen. Sodan birjola Petropavlǵa kóshirip alǵan. Baspana áperip, aldaryna mal salyp bergen.
Sara táteniń joldasy Amanjol da jetimdiktiń zaryn kóp tartqan. Onyń anasy sulý, tákappar, ótkir bolǵan. Meni kim qýyp jetse, soǵan tıemin degen ǵoı bir jıynda dúıim jurttyń kózinshe. Amanjol 1,5 jasqa kelgende anasy kóz jumǵan. 6-ǵa tolǵanda ákesi Ábikeı «halyq jaýy» retinde tutqyndalyp, atý jazasyna kesilgen. Jaryqtyqtyń «jalǵyz qulynymdy balalar úıine bere kórmeńder!» degen zarly úni alty qyrdyń astyna deıin estilip turǵan desedi. Qý jetimek árkimniń bosaǵasynda telmirip, jastaıynan eńbekke jegilgen. Bar taýysqany shopyrlyq kýrs qana. Ǵumyr boıy júrgizýshilik qyzmet atqarsa da, shalbarynyń qyry synbaǵan, aq kóıleginiń jaǵasy kirlemegen. Qyzyljarda eń alǵash «Zenıt» fotoapparatyn satyp alǵan da osy kisi. Bertinge deıin sýret túsirýden qol úzbegen.
1958 jyly nemere apam, keıin Sosıalıstik Eńbek Eri atanǵan Baısarına Sárýar turmysqa shyǵý toıyna shaqyryp, barsam, áskerı formada kıingen aǵań symsha tartylyp, syptaı bolyp júr eken. Qashan toı bitkenshe maǵan súzile qarap, kózin almady. Ábden zyǵyrdanym qaınady. Úzilis kezinde janyna jetip bardym da, meni alasyń ba, qazir-aq tıemin dep, betine bajyraıa qarap edim, birden kelise ketkeni. Qapelimde tosylyp qalsam da, Alla taǵala aýzyma salǵan shyǵar dep, eteginen ustadym. «Sháı» desken joqpyz. Tek orny oısyrap turǵany bolmasa, – degen edi apaı sońǵy suhbatynyń birinde janaryna muń uıalap.
Mara
Ápkesi men sińlisine qaraǵanda Mara birbetkeı, ójet. Bet-júzge qaramaı aıtyp salatyn tik minezin ol kezderi qazaqtyń qyz-kelinshekteri bara bermeıtin áskerı mamandyq qalyptastyrǵan tárizdi. Onyń bul salaǵa kelýi kezdeısoq. 1961 jyly Petropavl pedagogıka ýchılıshesin bastaýysh synyp muǵalimi mamandyǵy boıynsha bitirgen oǵan joldamany oblystyq qazaq mektep-ınternatyna beredi. Ana tiline múldem shorqaq qalanyń qyzy qandaı ortaǵa túskenin bilgen soń kóz jasyn kóldetip, mektep-ınternattyń dırektory Jasulan Nurpeıisovke keledi. «Meni keri qaıtaryńyz» dep jylap otyryp alady. Aqyldy basshy «áke-kókelep», aldap-sýlap, pıoner vojatyıy bolýǵa kóndiredi. Sodan jeti jyldaı eńbek etip, ana tilin jetik meńgerip alady. Tapsyrylǵan iske tııanaqtylyǵyn, alǵa qoıǵan maqsatkerligin baıqaǵan balalar kolonııasy mekemesiniń basshylyǵy oǵan áskerı qyzmet salasyna aýysýdy usynyp, kelisedi. Joǵary oqý ornyn syrttaı támamdap, bilimin tolyqtyrady. Leıtenant sheni berilip, qyzmeti joǵarylaıdy. Kórkemónerpazdar úıirmesin quryp, ózi de beldi múshesi bolady. Áýelete án shyrqap, ónerpazdyq qyrymen tanylady. Zeınetke maıor shenimen shyqqansha áskerı ómirdiń tártibine kóndigip, qyr-syryna ábden tóseledi.
– Joqtyq qoı, mektepke bir aıaq kıimdi kezektesip kıetinbiz. Oıyn balasy emespiz pe, keıde úıge kesh oralyp, silemiz qatyp keletin. Anamyz sabyrly, shydamdy edi. Keleshekteriń alda, zaman áli-aq túzeledi dep qaırap otyratyn. Eńseleri túspesin deı me eken? Kúırektikke salynyp, nalyǵanyn kórgen joqpyn, – degen Mara apaı táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynda shırek ǵasyrǵa jýyq saýda-sattyqqa qalaı aralasqanyn da aıtyp ótti. Naǵashy jurttan juqqan qasıeti bolar, Qytaı, Túrkııa, Reseı elderin armansyz sharlapty. Alǵashqy saparyn Chıtada bastap, ekinshi ret joly túskende jambasyn syndyryp alyp, úsh aı tósekke tańylýyna týra kelipti. Sonda da úırenip qalǵan kásibin jalǵastyryp, násibin de, paıdasyn da kórgen. Kommýnaldyq bazardan saýda núktesin ashqan. Inisi Áltaı, uly Qurmet ton, ishik tigýdiń has sheberleri. Táteıdiń bir ermegi – kitap jınaý.Úıdiń tutas qabyrǵalarynda ornalasqan sórelerde álemdik, otandyq klassık aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalary tolyp tur. Olardyń arasynan T.Draızerdiń, O.Balzaktyń, N. Kýprınniń, L.Tolstoıdyń M.Sholohovtyń, taǵy basqa sóz zergerleriniń eńbekterin kezdestirýge bolady. A.Dıýmanyń 14 tomdyǵyn Lenınsk aýylynda ár jerde shashylyp jatqan jerinen jınastyryp alypty. G.Serebrıakovanyń shyǵarmalaryn maıshammen izdegendeı ázer taýypty. V.Lenınniń 35 tomdyǵy, Qazaq keńes ensıklopedııasynyń 12 tomdyǵy murty buzylmaǵan kúıi tur. Oljas Súleımenovtiń «Az ı Iа»-syn bireýge atan ógizdiń qunyn berip, attaı qalap alypty. «Úlken keńes ensıklopedııasy» jınaqtaryn «Znanıe» dúkenine ótkizip jibergenine áli kúnge deıin ishi ýdaı ashıdy. Nesıesin óteý úshin tapsyrýǵa májbúr bolypty.
16 qursaq kótergen naǵashy ájesi Jámılanyń bir áńgimesi onyń esinde qalypty. Naǵashy atasy Ýsovskıı selolyq sovetinde aýylnaıdyń hatshysy bolyp júrgende ebin taýyp, aýyldastaryn ujymsharǵa kirgizgen, jumysqa ornalastyryp, eńbekkún alýǵa járdemdesken. «Trýd» ujymsharynyń basqarma múshesi retinde de kóp qaraılasqan. Elge kelgende qyzǵanyshtyń qyzyl ıti ishin tyrnaǵan bázbireýler sońyna sham alyp túsip, eńbek armııasyna jibertkizgen. Biraz jyl aýylsharýashylyq jabdyqtaý salasynda qyzmet etken. Qaıda júrse de, abyroıǵa bólengen. Razezde turyp, tórt túlik mal ósirip, bıe baılap, qymyz ashytý isimen aınalysqan. 1960 jyly oblys ortalyǵynan bir tatar kópesiniń atshaptyrym aýlasy bar záýlim úıin satyp alyp, ashana, qonaq bólmeleri, monsha, atqorasy bar kerýen saraıǵa aınaldyrǵan.
– Áskerı qyzmette júrgende jergilikti ult kadrlaryna degen astamshylyq kózqaras ashyq aıtylmasa da, qas-qabaqtan baıqalyp qalatyn. Sondaı alalaýshylyqty sezingende qanym qaınap, basyma shabatyn. Bastapqyda ishten tynyp júrdim. Sosyn ondaı áreketterge toıtarys berýdiń birden-bir amaly sóz talastyrý, salǵylasý emes, bilim, sabyrlylyq dep túsinip, qaı jaǵynan bolsyn ózimdi olardan bıik turýǵa umtyldym. Aryń taza, janyń qylaýdaı kirshiksiz bolsa,eshkimnen taısalmaısyń, tik qaraısyń. Menen keıin qyzmetke alynǵandar zeınetke podpolkovnık, polkovnık sheninde shyǵyp jatqanda ádiletsizdikke qaradaı kúıip ketetinmin. Taý qoparǵandaı, almas qylyshtaı jarqyldaǵan jastyqtyń asaý attaı jalyna qol apartpaıtyn kezeńinde shyndyq úshin shyryldap, talaılarǵa arasha túsip, osy qylyǵymmen jaqpaǵanym ras. Qurbylarym bastyqtarǵa ıilmeısiń, adamnyń kóńiline qaramaısyń dep sógetin. Bul – qaıta jýasyǵan túrim ǵoı. Shúkirshilik, eń bastysy, zamanymyz túzý,elimiz aman,–dedi qoshtasar sátte 79-dyń tórine kóterilgen keıýana. Kúlgen kezde ádemi júzi tipti nurlanyp ketedi.
Márııam
75-ke aıaq basqan Márııam apaıdyń bir armany – súıegi jat jerde qalǵan ákesiniń beıitiniń basyna týǵan jerden bir ýys topyraq aparyp, basyna belgi qoıý. Ana bir jyldary áýletimen jınalyp, barmaqqa nıettengen, aıaqasty aýyryp qalǵandyqtan, joly túspepti. Musylmandar qorymynyń qaı mańaıda ekenin osy kisi ǵana jaqsy biledi.
Bul áýlet te shetinen ónerli. Apaıdyń qyzdary Sápııa, Álııa, nemeresi Sabına ánshi. AQSh-ta oqyp kelgen nemeresi Ádemi dombyranyń qulaǵynda oınaıdy. Al Qaırosh otaǵasy kezinde kórkemónerpazdar úıirmesiniń beldi múshesi retinde dombyraǵa qosylyp, qońyr daýsymen ándetkende tyńdaýshylaryn sútteı uıytyp tastaıtyn. Keı-keı kezde, onyń ózinde jıyn-toılarda kópshilik qolqalap bolmaǵanda «áý» dep qoıatyny bar edi, namazǵa jyǵylǵaly sıreksitti. Onyń ústine jasy da kelip, yńǵaısyz sezinedi. Yńqyl-syńqyly da kóbeıip barady. Jastar sharıǵat ilimderin kóbirek bilse, ıslam dinine boı ursa degen ıgi tilekshilerdiń biri.
Qaırekeńniń úılenip, úı bolǵany – óz aldyna bir tarıh, shytyrman oqıǵaǵa toly dersiń. Shańyraqtyń úlkeni bolǵandyqtan, erkindeý ósti. Ákesi Muhtar –úlken qyzmetker, ujymshardyń tóraǵasy. Sádýdiń saýda-sattyǵy alshysynan túsken kezi. Kórshiles aýyldarda turǵandyqtan, aralas-quralastary jaqsy. Týystardaı jarasyp ketken. Shirkin, myń jyldyq quda bolsaq degen ishki armandaryn da jasyrmaıtyn. Taǵdyrdyń myna jazýyn qarashy, tóraǵanyń kózi jıdek terýge bara jatqan bir top qyzdyń ishinen eń ádemi boıjetkendi shalyp qalyp, anany baıqasańshy degendeı janyndaǵy ulyna qaraıdy. Sol-aq eken, Qaırosh úsh aıaqty motoksıkline ot aldyryp, ormanǵa qaraı zýlaı jóneledi.
Apaıdyń aıtqanynan: Jasym 15-te, umytpasam 9-synypqa kóshken kezim. Jıdek terýge kiriskenim sol edi, bir gúril estildi. Qarasam, motosıkl týra maǵan qaraı quıǵytyp keledi. Shelekti tastaı qashyp, bir butanyń túbin qalqaladym. Sóıtsem, kósheden ótip bara jatqanda ákesimen turǵan bozbala eken. Syrttaı biletinimiz bolmasa sóılesip kórgen emespiz. Aýzy-aýzyna juqpaı bastyrmalatyp barady. Ne isterimdi bilmeı narttaı qyzaryp men turmyn. Qurbylarymnan uıalyp baramyn. Bylaı qarasam, jaman balaǵa uqsamaıdy. Inabatty, kishipeıil. Túr-túsi kelisti. Shelegimdi lezde jıdekke toltyryp berdi. Soǵan qaraǵanda, sharýaqor sııaqty. 10-synypty bitirip, esepshilik jumys atqaryp júr eken. Áke-sheshesiniń nemere súıgisi keletinin sypaıylap jetkizip, burynnan biletin jansha maqtaýymdy ábden kelistirdi. Keıin bilgenimdeı burynnan unatyp júredi eken.
Sodan basymnyń qalaı aınalyp qalǵanyn bilmeımin, sol kúni úshaıaqty kóligimen alyp qashty.
Erteńine qyz jaǵy kámeletke tolmaǵan mektep oqýshysyn alyp qashty degen aıǵaı kóterip, istiń aıaǵy nasyrǵa shabady. Ásirese Márııamnyń jezdesi Amanjoldyń ekpini taý qulatqandaı, «ol páleni sottatpaı tynbaımyn, túbine jetemin» degen sózinen jurtshylyq shoshynyp qalǵan. Oǵan basqa joqtaýshylar qosylyp, qos aýyl jaýyǵyp shyǵa kelgen. Oblys ortalyǵyna jolaýshylap ketken Sádý aqsaqal da jaǵdaıdan qulaqtanyp, úlken uly Sapan arqyly jıen nemeremniń baǵyn baılamańdar, aq batamdy berdim degen úshbý sáleminen keıin ý-shý pyshaq keskendeı tyıylǵan.
– Naǵashymyz bes ýaqyt namazyn qaza qylmaǵan taqýa boldy. Qazaqtyń salt-dástúrlerin, ádet-ǵuryptaryn qatań ustady. Jibek degen kelininiń kishipeıldigin, kúmis kómeı ánshiligin ózgelerge úlgi etip otyratyn. Kóńili jaqyn Bazarbek degen zamandasymen qudalasyp, Ǵalııa degen qyzyn uly Sansyzbaıǵa atastyrǵan. Qyzy Qanıpany da osyndaı kádeli jolmen uzatqan. Onyń bolashaq kúıeýi Zúbáıirdi jetimsiń dep ózekke teppegen. 1974 jyly kerýender saraıy súrilip, balalary men jıenderi 7 úı bolyp, enshi alyp shyqty. Munyń bárin naǵashymyz kúnilgeri oılastyryp, zańdastyryp qoıǵan. Úıimiz «Kolhoz bazaryna jaqyn ornalasqandyqtan, aýyl adamdary arylmaıtyn. Mal, qymyz saýdasy úzilmeıtin. Petropavl aýyr mashına zaýyty aýmaǵynda musylmandar zıraty bolǵan. Naǵashy ata-ájemizdiń zıraty sonda. Jas kelgen saıyn ol jaqqa da jol túse bermeıdi,– deıdi Márııam apaı áldebir ókinishti únmen.
О́mir ESQALI,
jýrnalıst
Soltústik Qazaqstan oblysy