Bul janýarlardyń «tuıaqtylar» atalýy aıaǵynyń tabany qalyń tuıaqpen qaptalǵandyǵymen túsindiriledi. Tuıaqtylardyń negizgi qoregi – shóptesin ósimdikter. Sondyqtan da bul janýarlar taýda shóptesin ósimdikter mol ósetin jerlerdi meken etedi. «Tarbaǵataı» memlekettik ulttyq tabıǵı parkinde tuıaqty janýarlardan arqar, bulan, maral, elik, qaban kezdesedi.
Belgili bir túrlerdiń tirshilik etý ortasyna baılanysty janýarlardyń tuıaqtary keıbir beıimdelý erekshelikterine ıe bolýy múmkin. Mysaly, orman jáne týndradaǵy janýarlar túrlerinde tuıaqtary keń, al taýly jáne tasty jerlerde tuıaqtary tar bolady. Eger tereń qardan nemese batpaqtan ótý kerek bolsa, janýarlar tuıaqtaryn qozǵaltyp, arasyn ulǵaıtady. Taýdyń tuıaqtylary taý men quzǵa órmeleý úshin tuıaqtaryn paıdalanady, al soltústikte tereń qardy qazyp, sonymen birge muzdy oıý úshin qoldanady.
«Tarbaǵataı» memlekettik ulttyq tabıǵı parkinde taýly Tarbaǵataı, Qarabas, Arqaly jáne Úrjar, Qatynsý, Emil ózenderine deıin tuıaqtylar ómir súrý jaǵdaıyna baılanysty aýqymdy aýmaqta taralǵan. Qazaqstan arqary (Ovis ammon) Tarbaǵataı taýynan Qarabas jáne Arqaly taýlaryna qaraı qonys aýdarady. Bul taýlarda qar jamylǵysy az túsetindikten meken etýge qolaıly. Qarabas pen Arqaly taýlarynda ıtmuryn, yrǵaı, ushqat, boz, betege ósimdikteri basym ósedi. Iаǵnı, qys mezgilinde osy taýlardy meken etetin arqarlar úshin bul ósimdikter negizgi qorek bolyp sanalady. Quljasynyń dene turqy 150-200 sm (analyǵy 110-160 sm), shoqtyǵynyń bıiktigi 125 sm-deı (analyǵynda – 112 sm-deı), salmaǵy 200 kıloǵa jýyq (analyǵy 60-100 kg). Quljasynyń múıizi óte myqty, buralyp ıilgen, qatparlanǵan saqınaly, analyǵynda – názik, qysqa, sarǵysh bozǵylt nemese qońyr tústi bolady. Úıirimen toptalyp jaıylady. Jazda qatty qýańshylyq bolǵan kezde nemese qysta qar kóp jaýǵanda qorek izdep alysqa qonys aýdarady. Jaıylýǵa tańerteń jáne keshqurym shyǵady, keıde qysta kúndiz de jaıylady. Quljalary 2,5 jasta, analyǵy 1,5 jasta jetiledi. Qazan-qarasha aılarynda kúılep, sáýir-mamyrda analyǵy jalqy qozy (keıde egiz) tabady.
Al elikter (Capreolus pygargus) taýdan, qar deńgeıi tómen, ózendi sýy bar aýmaqtarǵa qonys aýdarady. Tarbaǵataı memlekettik ulttyq tabıǵı parki jerinde Úrjar, Qatynsý jáne Emil ózen ańǵarlary elikter úshin qolaıly. Elikter jemis-jıdek, múk, qyna jáne shóptesin ósimdikterdiń júzge jýyq túrimen qorektenedi. Jazda jeke-jeke, al basqa kezde toptalyp júredi. Al maraldar qys mezgilinde qar jamylǵysy qalyń bolmaǵan jaǵdaıda kúzde aǵashtardan qulaǵan japyraqtarmen, túrli sabaqtarmen jáne butalardyń qabyǵymen qorektenedi.
Jabaıy shoshqa, qaban, dońyz (Sus scrofa) – sútqorektiler klasynyń juptuıaqtylar otrıadyna jatatyn janýar. Qamys-quraqty qopalar men batpaqty jerlerde, ózen ańǵarlarynda kóp kezdesedi. Denesi iri, eki búıiri qysyńqy, moıyny jýan, basy súıir, tumsyǵy konýs tárizdi kóldeneńnen kesilgen bolyp keledi. Ushynda jup tuıaǵy bar, aıaǵy myqty, ekeýi jaqsy jetilgen tórt saýsaǵy bolady. Qulaǵy úlken jáne jalpaq, kózi kishkentaı, tanaýy tańqy. Denesin qalyń qylshyq basqan. Atalyǵynyń arqasynda jaly bolady. Jynystyq jaǵynan 18-20 aıda jetiledi. Kúıleýge túsýi tamyzdyń ortasynan jeltoqsanǵa deıin sozylady. Analyǵy (megejini) 4-10 toraı týady. Tisteri kóp, budyrly. Qaryny jiktelmegen, kúıis qaıtarmaıdy. Qorek tańdamaıtyn janýar, topyraqty qazyp qurt-qumyrsqa, ósimdik tamyrlary, ulýlar jáne usaq tyshqandarmen qorektenedi. Eresek qaban shoshqalarynyń túsi końyr, toraılarynyń terisinde uzynnan ornalasqan aq jolaqtary bar. Iri qabandardyń uzyndyǵy 2 m, salmaǵy 300 kılo. Toptasyp ómir súredi. Kúıleý kezinde, jekeleı tirshilik etedi. Ortasha 4-6 toraı tabady.
Iá, taý men tasta, ózen men kólde kezdesetin tabıǵattyń tiri baılyǵyn saqtap, olarǵa qaýip tóndirmeı, meken etý ortasyn qorǵasaq, bolashaq urpaqqa qańqasyn emes, tiri janýar retinde jetkizsek, biz úshin eń úlken jetistik ekeni anyq.
Rınat QABSEMETOV,
«Tarbaǵataı» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń kishi ǵylymı qyzmetkeri
Shyǵys Qazaqstan oblysy