Tomas Gýstav Vınner. Úsh dástúrdi ushtastyrǵan

Ol kóbine-kóp balalardy orys mektebine berý­diń birden-bir sebebi – keıinirek ata-analar óz perzentteriniń járdemi ar­qyly jer daýyna baılanysty, keı jaǵ­daıda ǵana bolmasa, ómiri bitpeıtin zań s­alasyndaǵy talas-tartystardyń kezin­de ıemdenýge tıisti dúnıe-múlik baılyǵyn kózdeýshilikte jatqandyǵyn túsindi. «Internatta oqyp júr» atty óleńinde (1886 jyl) ol osyndaı oqýdan túlegen balanyń beınesin bylaısha sıpattaıdy:

Ynsapsyzǵa ne kerek,

Istiń aq pen qarasy.

Nan tappaımyz demeıdi,

Búlinse eldiń arasy.

 

Buǵan qosa ol:

Oıynda joq biriniń

Saltykov pen Tolstoı,

Iа tilmash, ıa advokat,

Bolsam degen bárinde oı,

Kóńilinde joq sanasy, – dep qamyqty.

Jastardy bilim jolyndaǵy keleńsiz­dikterden shyn saqtandyra otyryp, ar-abyroıdy tókpeýge úndegen ol bylaısha aqyl-keńes berdi:

Paıda oılama, ar oıla,

Talap qyl artyq bilýge.

Artyq ǵylym kitapta,

Erinbeı oqyp kórýge.

Voennyı qyzmet izdeme,

Oqaly kıim kııýge.

Bos maqtanǵa salynyp,

Beker kókirek kerýge.

Qyzmet qylma oıazǵa,

Janbaı jatyp sónýge...

«Talapty erge nur jaýar»,

Júrip ómir súrýge.

Reseı ákimshiliginde qyzmet isteıtin jáne ómirdegi qadir-qasıet ataýlydan jurdaı bolǵan mundaı qazaqtarǵa qatysty Abaıdyń kekesini myna joldarda ashy mysqyl túrinde kórinis tapqan: «Baılar, olar ózderi de bir kún bolsa da, dáýlet qonyp, dúnıeniń jarymy basynda tur. О́zinde joqty malymenen satyp alady. Kóńilderi kókte, kózderi aspanda, adaldyq, adamdyq, aqyl, ǵylym, bilim – eshnárse maldan qymbat demeıdi. Mal bolsa, qudaı taǵalany da paralap alsa bolady deıdi. Onyń dini, qudaıy, halqy, jurty, bilimi, uıaty, ary, jaqyny – bári mal».

Abaıdyń kemeldengen poezııasynda onyń óz halqynyń basyna tóngen bú­lin­shilikti tereń sezinýinen týǵan kúr­sinis bar. Bul, mysaly, «Qalyń elim, qaza­ǵym...» óleńinde (1886) aıqyn belgi beredi:

Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym,

Ustarasyz aýzyńa tústi murtyń.

Jaqsy menen jamandy aıyrmadyń,

Biri qan, biri maı bop endi eki urtyń.

Mundaı túsinikter qoǵamdyq problemalardyń aldynda dármensiz bolǵan ilgeridegi zar zaman mektebiniń ókilderinen qalǵan edi. Abaı bolsa qazaqtardy ári qaraı is-áreketke jáne tózimdilikke shaqyrdy:

Ońalmaı boıda júrse osy qyrtyń,

Ár jerde-aq jazylmaı ma, janym,

 tyrqyń?

Qaı jerińnen kóńilge qýat qyldyq,

Qyr artylmas bolǵan soń,

minse qyrqyń?

Tııanaqsyz, baılaýsyz baıǵus qylpyń,

Ne túser qur kúlkiden

jyrtyń-jyrtyń...

Abaıdyń orysshadan aýdarǵan dúnıeleri – qazaq mádenıetine qosylǵan ǵajaıyp ári qundy qazyna. Ol qazaqtyń mádenı uǵymyna jaqyn taqyryptaǵy shyǵarmalardy qaıta sóıletýge jáne qaıta túsindirýge oqtyn-oqtyn talpynys jasap, alýan dárejedegi tabysqa qol jetkizdi. Krylovtan jasaǵan aýdarmalarynda qazaqtyń mádenı ortasyna jetýi jeńilirek bolýy úshin ol mysaldardyń aqylgóılik túıinderin jıi ózgertip otyrǵan. Onyń Pýshkınniń «Evgenıı Onegın» shyǵarmasyn aýdarýy – aıtarlyqtaı keremet oqıǵa. 1887 jyldan bastap Pýshkınniń jáne onyń keıipkerleri Onegın men Tatıananyń esimderi Abaıdyń aýdarmalary arqyly búkil Qazaqstanǵa tanyldy. Abaı – tek sóz sheberi ǵana emes, sonymen birge qazaq mýzykasynan tereń túsinigi bar sazger bolǵandyqtan, kóptegen aýdarmalaryn ánge kóshirdi jáne ol ánder sal-serilerdiń oryndaýy arqyly keńinen taralyp ketti. Bulardyń ishinde, bálkim, eń keńinen taralǵany Tatıananyń Onegınge jazǵan haty­nyń án-aýdarmasy bolar. Sonymen birge Abaı Lermontovtyń poezııasynan da úlken shabyt tapty. Sekseninshi jyldardyń ortasynan bylaı qaraı Abaı Lermontovtyń poezııasyn aýdarýmen tynymsyz shuǵyldandy. Onyń orys poezııasynan jasaǵan barlyq aýdarmalarynyń jartysynan kóbi derlik Lermontovtan alynǵan. Buǵan qosymsha Abaı poezııasynyń úlken bir bóligi Lermontov saryndaryna tikeleı beıimdeýden týǵan nemese uly orys aqynynyń kúshti yqpaly arqyly ózindik órnegin tapqan dúnıelerdi qamtıdy.

 Abaı shyǵarmalarynyń qazaqsha tolyq jınaǵynda qazaq aqyny aýdarǵan Lermontov óleńderiniń jıyrma eki ataýy kezigedi jáne olardyń qataryna «Borodıno», «I skýchno, ı grýstno» («Ám jabyqtym»), «Ne ver sebe» («О́zińe senbe»), «Plennyı gýsar» («Tutqyndaǵy batyr»), «Dýma» («Oı»), «V albom» («Albomǵa»), «Kınjal», («Qanjar»), «Vyhojý odın ıa na dorogý» («Jolǵa shyqtym») sekildi belgili óleńderimen birge, Lermontovtyń «Demon» («Shaıtan»), «Izmaıl-beı» jáne «Vadım» tárizdi keıbir uzaq poe­malarynan jasalǵan úzik-úzik aýdarmalar kiredi. Sondaı-aq Lermontovtyń batys poezııasynan alyp oryssha sóıletken shyǵarmalarynyń, mysaly, Baıronnyń «Hebrew Melodies» («Kóńilim meniń qarańǵy») jáne Geteniń «Uber allen Wipfeln ist Ruh» («Qarańǵy túnde taý qalǵyp») týyndylarynyń qazaqsha aýdarmalaryn tabýǵa bolady. Salystyrmaly túrde alǵanda, Abaı aýdarmalary árqashan erkin. Ol ádette túpnusqanyń tek qana negizgi qańqasyn alady da, onyń aýdarmasyn óziniń oı-pikirlerimen jańǵyrtady. Aqyn kóbine Lermontov usynǵan motıvterdi damytady nemese keńeıtedi, sol sebepti onyń kóptegen aýdarmalary óziniń tól týyndylaryndaı bolyp ketken. Negizinen, ol túpnusqanyń jalpy maǵynasyn jáne emosıonaldyq áýezin saqtaýǵa tyrysady. Mysaly, Lermontovtyń myna óleńin alaıyq:

Lermontov:

I opıat bezýmno ýpıvaıýs

 Iаdom prejnıh dneı,

I opıat ıa v myslıah polagaıýs

Na slova lıýdeı.

 

Abaı aýdarmasy:

Iship, tereń boılaımyn

О́tken kúnniń ýlaryn.

Jáne shyn dep oılaımyn

Jurttyń jalǵan shýlaryn.

Taǵy sene bastaımyn

Kúnde aldaǵysh qýlarǵa.

Esim shyǵyp qashpaımyn,

Men ishpegen ý bar ma?

Abaıdyń shyǵarmalary kóńil kúı jaǵynan ár alýan. Tabıǵatty jáne ómirge tereń qushtarlyq sezimin kórse­tetin jyldyń tórt mezgili týraly lırı­kalyq óleńderinen, sondaı-aq qazaq ómirin shynaıy beıneleýinen onyń Pýshkınmen jáne Lermontovpen tyǵyz úndestigi taǵy da kórinedi:

 

Jazǵytury

Jazǵytury qalmaıdy

qystyń syzy,

Masatydaı qulpyrar jerdiń júzi.

Jan-janýar, adamzat antalasa,

Ata-anadaı eljirer kúnniń kózi.

 

Jazdyń kórki enedi jyl qusymen,

Jaırańdasyp jas kúler

 qurbysymen.

Kórden jańa turǵandaı

kempir men shal,

Jalbańdasar óziniń turǵysymen.

Bezendirgen jer júzin táńirim

sheber,

Meıirbandyq dúnıege nuryn tóger.

Anamyzdaı jer ıip emizgende,

Beıne ákeńdeı ústińe aspan tóner.

Abaıdyń keıingi shyǵarmalaryn­da alańsyz shat-shadyman kóńil kúı joǵalyp, ómirdegi sátsiz is-áreketteriniń kóptiginen týǵan túńilis túptiń-túbinde poezııasynda kórinis tapty. Onyń batys ilim-bilimi men mádenıetine joǵary baǵa bergen aǵartýshylyq kúsh-jigeri orystardyń, sondaı-aq muny qazaq taıpalarynyń dástúrin satý dep túsingen óz halqynyń dinbasylary jáne rýbasylary tarapynan qatty qar­sylyqqa tap boldy. Aıdaýda júr­gen revolıýsıonerlermen jaqyn dostyǵy Reseı ákimshiliginiń mazasyn qashyrdy, aqyrynda lıberal orys­tar men qazaqtardyń májilis ornyna aınalǵan Abaı aýylynyń syrtynan baqylaý qoıyldy. Qazaqtyń rý aqsaqaldary men dinı jetekshileri oǵan qarsy uıymdasyp, orys gýbernatoryna «aq patshanyń jaýy» degen málimet jetkizdi. Bul qastyq pen ósek-aıańnyń sátti bolǵany sonshalyq, kóptegen senimdi dostarynan bastap óz áýletiniń múshelerine deıin odan teris aınaldy. О́miriniń sońyna qaraı ońasha jáne oqshaý tirshilik keshken Abaı óz óleńderinde kóbine-kóp jalǵyzdyq sezimin jáne dostarynyń satqyndyǵyna degen kúıinishin jyrlady:

Kóńilim qaıtty dostan da,

 dushpannan da,

Aldamaǵan kim qaldy tiri janda?

О́ziniń dostary men shákirtteri tóńi­reginen qasha bastaǵanda, ol 1889 jyly bylaı dep jazdy:

Kúshik asyrap, ıt ettim,

Ol baltyrymdy qanatty.

Bireýge myltyq úırettim,

Ol mergen boldy, meni atty.

Alaıda taǵdyr tálkegine ushy­ra­ǵanyna qaramastan, Abaı óz ıdeıalary jolyndaǵy kúresti jalǵastyra berdi. Onyń Qazaqstannyń mádenı damýyna qosqan mańyzdy úlesi óte joǵary baǵalaýǵa laıyq. Abaı dinı sıpaty basym arab pen parsy sózderine toly, halyqtyń qalyń buqarasyna túsiniksiz qazaq ádebıetiniń burynǵy arnalaryn jańalap-jańǵyrtyp, keńeıtýge negiz qalaǵan eń alǵashqy jáne ozyq oıly tulǵa edi. Abaı uǵy­nyq­syz tirkesterden taza, jalpy jurt­shylyqqa túsinikti, meılinshe qara­paıym úlgidegi jańashyl jáne keı kezde revolıýsııashyl ıdeıa­lardy bildi­retin jazba ádebıetti ómirge ákeldi. Ol kóptegen formalyq ja­ńa­lyqtardy engizdi jáne óziniń fılo­so­fııalyq jaz­ba­larynda prozany keń aýqymda birinshi bolyp qoldandy.

Búginde Abaı qazaqtyń ótken ǵasyr­daǵy asa uly sóz zergeri bolyp tanyldy. Reseıde Pýshkın qandaı tulǵaly bolsa, Qazaqstanda Abaı da sondaı joǵary qurmetke ıe. Qazaq ádebıetiniń injý-marjany sanalatyn onyń shyǵarmalary orysshaǵa, sondaı-aq KSRO-nyń basqa da kóptegen tiline aýdaryldy, esimi kesheýildeńkirep bolsa da keń tanyldy. Ol týraly romandar men dramalar, sondaı-aq zertteý eńbekter jazylǵan.

 

AQSh, Soltústik Karolına

1958 jyl