Sultanáli Balǵabaev: О́mirim qalamgerler men qandastar ortasynda ótip jatyr

– Iá, meniń ómirimniń kóp bóli­gi qalamgerlerdiń ortasynda, qandastar­dyń arasynda ótkeni ras. Osy oraıda, myna bir jaıǵa toqtala ketkim kele­di. Men adamnyń mańdaıyna aldyn ala jazylǵan taǵdyr bolady degenge se­ne­tin kisimin. Osy jasyma deıin at­qar­­ǵan qyzmetterime kútpegen, múldem oı­la­maǵan jerden baryppyn. Dúnıejúzi qa­zaqtary qaýymdastyǵyna barýym týra osylaı. 15 jyldan astam ýaqyt shetel qa­zaqtaryna arnalǵan «Altyn besik» jýr­nalyn shyǵardym; bul da meniń o bas­­ta óńim túgili túsime de kirmegen dú­nıe. Biraz marapat pen ataqqa ıe bolyp­pyn, olar da osylaı kútpegen jerden kel­di.

Qazirgi T. Júrgenov atyndaǵy Qazaq Ulttyq О́ner akademııasyndaǵy qyzmetim týraly da osyny aıtýǵa bolady. Kezinde bul akademııada Qudaıbergen Bolatbaev deıtin azamat jumys istedi. Meni qoıar da qoımaı úgittep, jumysqa shaqyrǵan osy kisi. Alǵashqy kezde stýdentterge ne aıtamyn, qaıtip dáris beremin dep ká­dimgideı ýaıymdap júrdim. Al qazir atam zamannan beri ustaz bolyp kele jatqan adam sııaqtymyn. Mań­daıyma jazylyp qoımasa, osynyń bári qalaı kezdeısoq bolady? Tipti meniń qalamgerlikke kelip, jazýshy bolýym da qyzyq. Shamamen bes jastaǵy kezim. Jaılaýda, Sarysý ózeni boıyna kóship kelip, úı tigip jatqanbyz. Men shańyraq kótergen baqandy súıemeldep turyp shesheme: «Apa, men óskende aqyn bolamyn» dedim. Ol kezde ınternet te, teledıdar da joq. Úıimizde, tipti kitap ta joq. Biraq men «aqyn bolam» degen sózdi nege aıttym, qalaı aıttym – ony áli kúnge túsinbeımin. Sony oılaǵanda jazýshylyq o basta mańdaıyma jazylyp qoıǵandyǵyna kádimgideı sene bas­taımyn.

– Jaılaý... Sarysý ózeni dep qal­dy­ńyz. Bul týǵan jerińiz boldy ǵoı. Endeshe, sol týǵan jerińiz týraly da aıta ketseńiz.

– Meniń týyp-ósken jerim – Syr boıy, Qyzylorda qalasyna jaqyn, Su­lýtóbe temirjol beketimen irgeles «Bi­rinshi maı» deıtin aýyl. Batysynda – Syrdarııa ózeni, shyǵysynda – mys taqyrlar men sekseýildi tóbeler kezek almasyp, Sarysý ózenine deıin sozylyp jatqan japan dala. Ákem Bazarbaı men sheshem Balshaı ómir boıy qoı baǵyp dalada kóship-qonyp júrdi. Qys­taýymyz Syrdarııa jaǵasyna jaqyn Áýlıetorańǵyl degen jerde. Ataqty Mustafa Shoqaıdyń da týǵan jeri osy Áýlıetorańǵylǵa jaqyn Narshoqy degen jer. Sondyqtan ózimdi Mustafa Shoqaıdyń eń jaqyn jerlesimin dep aıta alamyn.

Osy qystaýymyzdan kóktem shyǵa úıi­mizdi úsh-tórt túıege artyp, tóbe­lerdiń arasymen birneshe kún boıy Sarysýǵa qaraı kóshetinbiz. Tórt-bes jasar kezimde túıeniń qomynda, basym qyltıyp ketip bara jatqanym áli esimde. Alty jasymnan bastap taı minip, qoı aıdasýǵa jaradym. Sóıtip 20 jasqa tolyp, jigit atanǵanǵa deıingi ómirim osy japan dalada kóship-qonýmen ótti. Keıin jazýshy bolýyma osy dalanyń áser etkeni anyq. Prozalyq shyǵarmalarym daladan kórgen-bilgenderime arnalǵan.

– Shańyraq kótergen baqandy súıe­­meldep turyp: «Apa, men óskende aqyn bolamyn» dedińiz. Odan ári ne boldy?

– Sóıtip bes jasymda «aqyn bolý» úshin qolyma ilikken qaǵaz ataýlyny ońdy-soldy shımaılaı beretindi shyǵardym. О́zimshe sóz qurastyryp, óleń jazatyn sııaqtanamyn. Ákemniń qara tanıtyn saýaty bar edi, meniń talabymdy baıqaǵan soń árip úırete bas­tady. Sóıtip mekteptiń betin kórmeı-aq oqyp-jazýdy meńgerip aldym. Al mektepke barǵan soń óleń jazýǵa belsene kiristim. 1958 jyly 5-synypta pıonerlerdiń aýdandyq sletine, qa­zirgi tilmen aıtqanda, óner baıqaýyna qatysyp jas aqyn retinde júldeger atandym. 1962 jyly 9-synypta sol kezdegi aýdandyq komsomol komıtetiniń hatshysy, qazirgi belgili aqyn Nadejda Lýshnıkova qol qoıǵan maqtaý qaǵazyn aldym. Sóıtip ózimnen bolashaqta aqyn-jazýshy shyǵatynyna kámil senetin boldym. Ol kezde aqyn-jazýshy bolý úshin mindetti túrde Almatydaǵy Qazaq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fa­kýltetine túsip oqý kerek degen túsinik bar edi. Biraq oǵan túsý úshin mindetti túrde eki jyldyq eńbek ótili kerek eken.

Mektepti bitirgen soń aýylda ákem­niń taıaǵyn qolǵa alyp, eki jyl qoı baqtym. Biraq óleń jazýymdy jal­ǵastyra berdim. Bir kúni óleńderimdi alyp Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Qyzylorda bólimshesiniń jetekshisi, ataqty aqyn Asqar Toqmaǵanbetovtiń aldyna bardym. Jaryqtyq jyly qabyldady. О́leńderimdi oqydy da, bir kisini shaqyryp: «Myna baladan bir­deńe shyǵady. О́leńderin jarııalap, qoldaý kórset» dedi. Sóıtsem, ol kisi – oblystyq «Lenın joly» gaze­tiniń bólim meńgerýshisi, belgili aqyn Qomshabaı Súıenishov eken. Kóp uzamaı gazette «Balaýsa jyrlar» atty ta­qy­ryppen bir top óleńderim, sýre­tim, qys­qasha ómirbaıanym jarq ete qaldy. Ile-shala aýdandyq «Syrdarııa» gazeti de «Sát sapar, Sultanáli!» degen taqy­ryppen jyrlarymdy jarııalady. Qazaq radıosynyń oblystaǵy tilshisi Zulqarnaı Sahıev meni jas shopan, aqyn dep búkil respýblıkaǵa tanystyrdy.

Osylaı aqyn retinde kádimgideı tanyla bastadym. 1966 jyly jas aqyndardyń respýblıkalyq festıvaline qatysyp, laýreat atandym. Osy jyly Almatyǵa kelip bala kúngi arman – KazGÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetine tústim. Besinshi kýrstyń basynda birge oqıtyn Baqqoja Muqaı dosym bas redaktory Qaldarbek Naımanbaevqa aıtyp «Bilim jáne eńbek» jýrnalyna jumysqa ornalastyrdy. Sodan bastap birjolata Almatyda qalyp qoıdym.

– Al shynaıy kásibı prozashy re­tinde qashan, qaı kezde qalyptastym dep esepteısiz?

– Jetpisinshi jyldardyń ortasyn­da Almatyda jastarǵa arnalǵan «Jalyn» atty baspa ashyldy. Bastyǵy Qaldarbek Naımanbaev taǵy da meni shaqyryp, qyzmet usyndy. Shynymdy aıtsam, burynǵy jumysym ózime unaıtyn, ty­nysh, tabysy da jaqsy. Biraq Qala­keńniń kóńilin qımadym. Sóıtip kútpegen jerden baspaǵa aýystym. Osynda istegen jyldarym meni jazý­shy retinde qalyptastyrdy. Áýeli óleń­derim «Kóktem tynysy» atty jas aqyndar jınaǵyna kirdi, odan keıin «Tuńǵysh» deıtin jeke kitabym jaryq kórdi. Budan keıin birjola qara sózge kóshtim. 1978 jyly «Juldyzyń jansyn!» atty derekti povester men áńgi­melerden quralǵan kitabym jaryq kórdi. 1979 jyly «Altyn saǵym» deıtin povester men áńgimeler jınaǵym oqyrman qaýymnyń qolyna tıdi. Budan keıin «Qum men qyzǵaldaq», «Shól», «Dala men darııa», «Qazaqtyń qyzyl kita­by», orys tilinde «Krasnaıa garmon» atty kitaptarym birinen soń biri jaryq kóre bastady. 2009 jyly «Syr men Sarysý», «Ǵajaıyp kóktem» atty eki tomdyq tańdamaly shyǵarmalar jınaǵym shyqty.

– Dál qazir aldyńǵy qatarly dra­­matýrg­terdiń birisiz. Qara­sózdi qaıy­ryp qoıyp, pesa jazýǵa nege oıys­tyńyz?

– Rasyn aıtsam, pesa jazyp, dramatýrg ataný otyzdan asqansha qaperime kirmegen edi. Al dramatýrg atanýyma jol ashqan – ataqty rejısser Raıymbek Seıtmetov. Sekseninshi jyldardyń basynda baǵymdy synap kóreıin dep, «Qyz jıyrmaǵa tolǵanda» atty pesa jazyp, Mádenıet mınıstrligine usyndym. Bul tuńǵysh pesamdy R.Seıtmetov oqyp kórip, birden teatr repertýaryna qa­byldapty. Uzamaı ózimdi de osy teatrǵa ádebıet bóliminiń meńgerýshisi etip ju­mysqa aldy. Sóıtip kútpegen jerden, ádebıettegi jańa ómirim bastalyp, dramatýrg bolyp kettim.

Osydan bastap «Biz de ǵashyq bolǵan­byz», «Ǵajaıyptyń qazynasy», «Eń ádemi kelinshek», «Ǵashyqsyz ǵasyr», «Toı­dan qaıtqan qazaqtar», «Men sizdi túsimde kórdim» t.b. jıyrmadan astam pesa jazdym. Bul pesalardyń basym kópshiligi Almaty men Nur-Sultan qalalarynan bastap respýblıkamyzdyń barlyq óńirlerindegi qazaq teatrlarynda sahnalandy. О́zbek, qyrǵyz, uıǵyr, qaraqalpaq teatrlarynda qoıyldy.

– Qalamger retinde búgingi qazaq ádebıetinde qandaı kúrdeli máseleler bar dep esepteısiz?

– Ádebıetimizdegi eń kúrdeli másele – kitap shyǵarý men taratýdy naryq zańdylyǵyna beıimdeı almaýymyz. Bul týraly sonaý 1991 jyldyń qyrkúıek aıynda «Egemen Qazaqstan» gazetine «Jazýshy bolǵan obalyń ózińe» degen maqala jarııaladym. Onda naryqtyq qatynastarǵa birjolata bet burǵanymyz, soǵan oraı kitap shyǵarý men taratýdy osyǵan beıimdeý kerektigi, ondaı bolmaǵan jaǵdaıda qalamgerler qıyndyqqa ushyrap, «Jazýshy bolǵan obalyń ózińe» deıtin tabalaýshylyq sóz estýimiz múmkin ekendigi aıtylǵan.

Arada 30 jyl ótkende aıtqanym aıny­maı keldi. Buǵan qalamaqynyń mólsheri aıqyn dálel. Mysaly, jazýshy bir jyl boıy tapjylmaı otyryp kólemi 20 baspa tabaq shyǵarma jazyp, onysy memlekettik baǵdarlamamen jaryq kórse, osy bir jyldyq eńbegine alatyn qalamaqysy eń kóp degende 200 myń teńge. Tipti kóshede alaqan jaıyp turatyndardyń jyldyq tabysy budan áldeqaıda joǵary shyǵar.

Kitap shyǵarý men taratý máselesi «Má­denıet týraly» zańǵa tikeleı qa­tysty. Buryn bul zańda kitap máselesi tek «ádebıetti shyǵarý» degen bappen ǵana shekteletin. 2016 jyly Zańǵa to­lyq­tyrýlar men ózgerister jasaý týraly másele kóterilgende osy bapqa óz tara­pymnan «Ádebıetti satyp alý men taratý» degen mátinmen tolyqtyryp, kitap taralymyn 2 myńnan 5 myńǵa kóterý kerek dep usynys jasadym. Bul usynys Jazýshylar Odaǵynyń sol kez­degi basshylary tarapynan tolyq qoldaý taýyp, zańǵa endi. Biraq jaǵdaı sonda da túzelmeı tur. Ádebıetti satyp alýǵa mol qarjy bólinedi, biraq ol neshe túrli jemqorlyq jolmen talan-tarajǵa túsýde. Buǵan Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń osy máselege tike­leı qatysy bar laýazymdy eki qyzmet­ke­riniń isti bolyp, sottalǵany aıqyn dálel.

Bıyldan bastap kitap shyǵarý kishi baǵdarlamasy boıynsha memlekettik tapsyryspen shyǵatyn kitaptyń tara­lymy qaıta quldyrap 3 myńǵa tústi. Onyń birde bir danasy kitap dúken­derine barmaıdy. Jáne bul 3 myń taralym Qazaqstandaǵy 15 myńnan as­tam kitaphananyń besten birine de jet­peıdi. Iаǵnı halyqtyń kitapqa degen suranysyn múldem ótemeıdi. Ne jazý­shyǵa durys qalamaqy tólemeıtin, ne halyqtyń suranysyn ótemeıtin mundaı baǵdarlamaǵa memlekettiń qarjysy nege bosqa shashylady? Mádenıet jáne sport mınıstrligi Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵymen birlese otyryp osy máseleni rettep, bir júıege túsirýi kerek.

– Sizdiń ómir belesińizde attap ótý­ge bolmaıtyn oqıǵa – Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynda atqar­ǵan qyzmetińiz. Bul jumysqa qalaı tap boldyńyz, endigi áńgime jelisin osy­laı bursaq.

– 1989 jyly «Qazaq ádebıeti» gaze­tine «Enshimiz bólinbegen el edik» atty kólemdi maqala jarııaladym. Maqalada Qaraqalpaqstanda turatyn qazaqtardyń mádenı-rýhanı ahýaly, oqý-bilimi jaıynda tolǵaqty máseleler jan-jaqty aıtyldy. Maqala meni shettegi qazaqtar máselesin kóteretin qalamger retinde tanymal etti. Sodan 1991 jyldyń so­ńynda jaqynda ǵana Qazaqstan Ja­zý­shylar Odaǵynyń birinshi hatshysy bolyp saılanǵan Qaldarbek Naımanbaevtyń keńsesine bardym. Qalekeń birden «Sen shetel qazaqtary máselesin jazyp júrsiń, soǵan baılanysty bir jumys tapsyrsam» dedi. Sóıtsem, sol tusta Elbasy Nursultan Nazarbaev Túrkııaǵa barǵan saparynda sondaǵy aǵaıyndarmen kezdesip, dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıyn ótkizý týraly sheshim qabyldapty. Osy­ny uıymdastyrýdy Jazýshylar odaǵyna tapsyrǵan. Qalekeń osy iske at­salysýymdy ótindi. Sóıtip 1992 jyldyń kúzinde tuńǵysh quryltaı sátti ótip, Dúnıejúzi qazaqtary qaýym­das­tyǵy qurylyp, Tóralqa Tór­aǵa­lyǵyna Nursultan Nazarbaev saılandy, birinshi orynbasarlyǵyna Qal­darbek Naımanbaev bekitildi. Kóp uzamaı Qalekeń maǵan Qaýymdastyq Tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin tapsyrdy. Sodan bastap týra 25 jyl osy qyzmetti úzbeı atqardym. Qazir de bul jumystan tolyq qol úzgen joqpyn. Qaýymdastyq janynan qurylǵan «Otandastar» qorynyń jumysyna sarapshy retinde atsalysyp turamyn.

– Endi osy jóninde keńirek aıta ketseńiz. Qazirgi tańda sheteldegi qa­zaq dıasporasymen baılanys jasaý jáne olardy atajurtqa oraltý sharasyn qalaı baǵalaısyz?

– Bul jónindegi jaǵdaı onsha maq­tanar­lyqtaı emes. Sońǵy úsh-tórt jylda qandastarymyzdyń atajurtqa qonys aýdarýy kúrt azaıdy. Mysaly, bıyl qandastarǵa arnalǵan kóshi-qon kvotasy bar bolǵany 3,5 myń adamǵa, ıaǵnı 500-600 otbasyna ǵana bólingen. Al kezinde mundaı kvota jylyna 20 myń otbasyna, ıaǵnı 100 myń adamǵa deıin beriletin edi. Osynyń nátıjesinde atajurtqa bir mıllıonnan astam qandasymyz oralyp, Qazaqtannyń ósip-órkendeýine úles qosty. Osyndaı ıgilikti isten bas tartyp, qandastarǵa beriletin kvo­tany azaıtýdaǵy maqsattyń nede eken­digi maǵan túsiniksiz. Basqany bylaı qoıǵanda, elimizdiń biraz óńirlerinde kóptegen eldi mekender bos qalyp jat­qany, mundaı jaǵdaı, ásirese, shy­ǵystaǵy shekaralyq aýdandarda jıi baı­qalatyny qalaı oılandyrmaıdy?

– Bul jumystarǵa Dúnıejúzi qa­zaq­­tary qaýymdastyǵy men «Otan­dastar qory» qalaı qatysýy kerek dep oılaısyz?

– Barynsha jan-jaqty ári tikeleı qatysýy kerek. Bul jónindegi oı-pi­kirlerim men usynystarymdy «Ege­mende» jaryq kórgen «Oralmandar úmiti – «Otandastar» qory» jáne «Elbasy, qazaq dıasporasy jáne El bolashaǵy» atty problemalyq maqalalarymda jan-jaqty ashyp kórsetkenmin. Onyń bá­rin qaıtalap aıtyp jatý orynsyz, tek bir-eki mysal keltireıin.

Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy qurylǵan alǵashqy kúnnen bastap sheteldegi qazaq dıasporasymen jan-jaq­ty baılanys ornatyp, olardy atajurtqa kóshirip ákelý jumystaryna belsene qatystyq. Qaýymdastyq qyzmetkerleri dıasporalar turatyn elderge jıi shy­ǵyp, ol jaqtaǵy aǵaıyndarmen kezdesip, Qazaqstanǵa oralýdyń jón-jobasyn tanystyratyn. Atajurtqa kele­min deý­shilerdi tizimge alyp, kóshi-qon meke­melerine ótkizetin. Kelgen aǵaıyn­dar­dy qarsy alyp, olardyń jańa ortaǵa tezirek beıimdelýin únemi nazarda ustap, qıyndyqtyń sheshilýine tikeleı yqpal etetin.

Sondaı-aq oqýǵa keletin sheteldik qazaq jastaryna arnap alǵash ret Qara­taý qalasynan 60 oryndyq daıyn­dyq bólimin ashtyryp, keıin oǵan qabyldanýshylardyń sanyn 1500-ge deıin jetkizýge yqpal etkenbiz. Buǵan qosa sheteldegi ónerge beıim qazaq jas­taryn Qazaqstandaǵy oqý oryndaryna qabyldatý máselesin de sheshýge úles qosqanbyz. Sonyń nátıjesinde Qytaıdan bir top ónerpaz qazaq jastary Almatyǵa kelip, Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııaǵa túsip edi. Alǵashqy kezde Qytaıdaǵy aǵaıyndarmen baılanys jasaý kúrdeli boldy. Biraq birtindep bul másele de óz sheshimin tapty.

Munyń bárin áýeli Qaldarbek Naı­manbaev, ol kisi dúnıeden ótkennen keıin Talǵat Mamashev bastaǵan Qaýym­das­tyqtyń bes-alty qyzmetkeri jartymsyz jalaqy alyp júrip atqaratyn. Jarııaǵa jar salyp, maqtaný qaperimizge kirmeıtin. Kerisinshe, jumystardy jaq­sartýmyz kerek, degen máseleni jıi kóteretinbiz.

«Otandastar» qory men Qaýymdas­tyqtyń qazirgi qyzmetkerleri bir mezgil osyǵan kóńil bólgenderi durys. Birer adamǵa kishkene jaqsylyq jasap, onysyn keremet is tyndyrǵandaı kórsetip, áleýmettik jelilderdi shýlatyp, qyzyl sózben bosqa maqtana bermeı, júzege asqan naqty, nátıjeli isterimen kóbirek kóringenderi jón.

– Áńgimemizdiń basynda Mustafa Shoqaımen jerles ekenińizdi aıtty­ńyz. Endeshe osy ataqty qaıratkerdiń eńbegi men murasyn halyqqa jetkizip, nasıhattaýǵa úles qostyńyz ba?

– Árıne! Mustafa Shoqaıdy aqtap, eńbegin qalpyna keltirýdi alǵash bolyp qolǵa alǵan – qazaqtyń ataqty jazýshysy Ánýar Álimjanov. Al ǵalymdardyń arasynda bul ıgilikti iske birinshi kirisken – Ábý Tákenov. Sonda da Mustafa Sho­qaı­ǵa degen qarsylyq toqtamady. Sol tusta qyzylordalyq Bazarbaı Atabaev Mustafa Shoqaı atyndaǵy qor quryp, eńbegin qalpyna keltirýdi qolǵa aldy. Bul iske men de belsene qatystym. 1993 jyly Á.Tájibaev, J.Ábdildın, M.Qa­rataev, Á.Álimjanov bastaǵan bir top qabyrǵaly qalamgerlerdiń basyn qosyp, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdentiniń atyna ashyq hat daıyndadyq. Ashyq hat «Qazaq ádebıeti» gazetinde jarııalandy. Bul tarıhı tul­ǵanyń týǵan elimen qaýyshýyna oń yq­palyn tıgizdi. 1996 jyly Mustafa Shoqaı men onyń jubaıy Marııanyń «Estelikter» atty kitabyn Túrkııaǵa apa­ryp shyǵaryp ákeldim. Keıin osy kitaptyń negizinde Mustafa Shoqaı týraly «Bostandyq alar kún týsa» atty eki bólimdi pesa jazdym.

– Siz búgingi áńgimeńizde biraz prob­lemalyq máselelerdi kóterip, keıbir kemshilikterdiń de shetin shyǵaryp, naq­ty usynystaryńyzdy ortaǵa qoı­dyńyz. Osy aıtqandaryńyzdy tıisti oryndar qalaı qabyldaıdy dep oılaısyz? Syn pikirlerińiz eskerilip, oń nátıje shyǵýy múmkin be?

– Aıtqan syn pikirler birden es­kerilip, jasaǵan usynystar túgeldeı jú­zege asa berse, biz qazirgiden de ál­de­­­qaıda myqty, barynsha damyǵan, ór­ke­nıetti el bolar edik. Ázirshe ondaı dárejege kóterile qoıǵan joqpyz. Kerisinshe, bizdegiler maqtaý kútedi. Bir aýyz syn aıtsań, qabaǵy tunjyrap, túsi buzylady. Al maqtasań jolyń ashyq. Biraq eshteńe máńgilik emes. Búgin bolmasa, erteń ornymyzǵa jańa urpaq keledi. Basqasha uǵym-túsinik, jańasha kózqaras qalyptasady. Sol kezde bireýler meniń osy aıtqandarymdy oqyp, «Ertede osyndaı bir kisi ótken eken; pikirleriniń birazy kádimgideı durys» dep otyrsa, maǵan sol da jetkilikti jáne shynynda sondaı bolsa eken dep armandaımyn.

Áńgimelesken

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»