Balyq óńdeý isine basymdyq bersek

Bazar sórelerinde balyq bar­shylyq. Deni – alys-jaqyn shet­elderden ákelingender. Qymbat baǵaly, taýarly balyqtar. Balyq etine ańsary aýǵan kópshiliktiń qaltasy kótere bermeıdi. Jer­gilikti jerdiń balyǵynyń baǵasy qarapaıym halyqtyń qaltasyn qaqpas edi. Biraq balyqty aýla­ǵanymen, óńdep, iske jaratyp otyrǵan eshkim joq.

– Bazar sórelerinde samsap turǵan shetelden jetkizilgen balyqtyń barlyǵy osydan tórt-bes jyl buryn aýlanǵan, muzdatylǵan balyq ekenine bás tige alamyn. Sýyq sorǵan, quny ketken dúnıe. Másele túsinikti bolýy úshin bylaı taratyp aıtýǵa bolady. Jylqy nemese sıyr etin bir jyl boıy muzdatqyshta qatyryp qoıyp kórińizshi, qan-sóli qalmaǵan ettiń tatymy qalaı bolar eken?! Odan jańa soı­ǵan toqtyshaqtyń qýyrdaǵy artyq emes pe? Balyq ta solaı. Eshkim jańa aýlanǵan balyǵyn bizge jó­neltpeıdi, – deıdi oblystyq balyq sharýashylyǵy qaýymdas­tyǵynyń basshysy Jetkergen Ábdıev.

Baǵy janbaǵan balyq taqy­ryby týraly keńeıtip kóp aıtýǵa bolady. Qazir aqmolalyq balyqshylardyń aýyna túsip tur­ǵany – aborıgen, ıakı jergi­likti balyqtar ǵana. Bul, árıne, tamaǵyn talǵap jeıtin talǵam­paz qaýymnyń kóńilinen shyǵa ber­meıdi. Aldaǵy ýaqytta balyq tuqymyn jaqsartsaq qalaı bolar edi? Bul arada da soıyl­daı máseleler bar. Eń bas­tysy, osy salanyń damymaı jat­qan ǵylymyna baılanysty. Iаkı máseleni túpkilikti zerttep, tú­begeıli saraptap otyrǵan ǵyly­mı jumys tapshy.

Soltústik óńirdegi kólderdiń kóbi taıaz bolyp keledi. Qaqaǵan qysta túbine deıin qatyp qala­tyn sý aıdyndary az emes. Ta­bıǵat paıdalanýshylar keıde ózderine tıesili kóldi qasat qar basyp qalǵandyqtan, taba almaı qalatyn kezderi de bolady.

Onsyz da taıyz kóldiń betin keminde jarty metr muz bas­qan­dyq­tan, ottegi qory sar­qylyp, ba­lyq qyrǵynǵa ushyraıdy. Bul ara­da tabıǵatqa táýeldiliktiń be­leń alyp turǵanyn ekpin túsirip aı­týǵa tıispiz. Mamandardyń aı­týy­na qaraǵanda, balyq ekesh balyq­qa da keregi – qolaıly klımat. Biz­diń óńirde jylý jetise ber­­meıdi. Ekinshiden, balyq tu­­qy­­­­myn ekshep, saralap, kól sýy­­­nyń ereksheligin baıyptap baıy­­­typ otyrý ǵylymı negizde júr­­gi­zilýi qajettigi týyndaǵany qa­shan.

Úshinshiden, aýyl sharýa­shy­­lyǵynyń ózge salasy tárizdi sýbsıdııa bólinbeıdi. Al bul dál qazir óte qajetti. Myna aradaǵy bir jaıǵa kóńil aýdaryp kórińiz­shi. Tabıǵatty paıdalanýshylar balyq shabaqtaryn satyp alǵan kezde bir shyǵyndanady. Sodan soń memleketke taǵy da tólem tóleıdi. Sala serpin alýy úshin shabaqtar úshin tólenetin tólemaqynyń bir-aq ret júzege asyrylǵany jón bolmaq.

– Erterekte balyq sharýashy­lyǵy shyǵyndy sharýashylyq esebinde qarastyrylatyn. Únemi dotasııamen kún kórdi. Qazir sýbsıdııa tólenbegendikten, tabıǵat paıdalanýshylardyń ıyǵyna úlken júk túsip tur. Balyq sha­rýashylyǵy negizi úsh tarapqa bóli­nedi. Birinshisi – sporttyq áýesqoılyq balyqshylyq. Aıta­lyq, Nura, Esil ózenderiniń bo­ıynda halyqtyń dem alýy úshin arnaıy oryndar jasaqtalyp, qarmaqpen ǵana balyq aýlasa, bir jaǵy – demalys, ekinshi jaǵy – sport. Ekinshi tarap – óndiristik baǵyt. Qarapaıym halyqqa keregi de – osy. Balyq ónimderi molaıǵan saıyn básekelestik týyndap, baǵasyn arzandatýǵa da ábden bolady. Úshinshi tarap – ǵylymmen sabaqtastyra otyryp, balyq túrlerin kóbeıtip, ónim mólsherin arttyrý. Álbette, kóldi on nemese jıyrma jylǵa alǵan tabı­ǵat paıdalanýshy kelisimshartta kórsetilgen barlyq zańdylyq­ty eskere otyryp, jumys istese, ondaǵy balyq óziniń jekemenshigi bolyp tabylady. Bul arada alǵa umtylǵan qadamdy ilgeri bastyrmaı turǵan dúnıe – materıal­dyq-tehnıkalyq jaǵdaıdyń álsiz­digi, sýbsıdııanyń tólenbeýi, ǵylym­men ushtastyrylmaýy. Kól sýynyń quramy, balyqtyń jemi, basqa da jaǵdaılar eskeril­megendikten, ózge óńirden baǵaly balyq ákelgenimizben, isińizdiń qanshalyqty nátıjeli bolmaǵy kúmándi. Erterektegi Qazaq balyq ǵylymı-zertteý ınstıtýty bul oraıdaǵy ıgi bastamalarǵa tirek bolǵany sózsiz, – deıdi J.Ábdıev.

Onyń aıtýynsha, baǵy ashyl­maǵan balyq sharýashylyǵy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrli­ginen alynyp, Ekologııa mınıstrligine berilgen. О́z aldyna derbes qury­lym bolsa, barlyq máselesi túbe­geıli zerttelip, aıqyn, anyq baǵyt kórsetilip, is alǵa basar ma edi?! Balyq sharýashylyǵynyń atan túıege júk bolatyn qordalanyp qalǵan máselesine baıypty nazar aýdarýǵa yqpal etetin uıymnyń bolmaýy keri áserin tıgizip otyr. Máselen, Aral, Balqash, Zaı­san tárizdi balyǵy taıdaı týla­ǵan óńirler tabıǵatynyń tama­sha tartýymen maqtana alady. Asylynda, balyq ta et tárizdi asa qajetti taǵamnyń biri. Qazir ony jan-janýarlar álemine engi­zip qoıǵannan keıin parqy qurt-qumyrsqa, kóbelekpen birdeı bolyp ketken. Qorshaǵan álem úshin olar da kerek shyǵar, biraq «bekireniń bel kespesin jemegen basym, qoıdyń quıqaly etine zar boldym» demekshi, balyqtyń jóni bir bólek.

Álemde Danııa, Chılı, Nor­vegııa, Kanada tárizdi balyq eks­portynyń arqasynda ekonomı­kasyn túzep otyrǵan elder bar­shylyq. Biz shetke shyǵarmaq túgili óz tutynýshylarymyzdy qam­tı almaı otyrmyz. Balyq – bási­reli baılyq. Máselen, soltús­tik óńirdegi Qostanaı, Soltús­tik Qazaqstan, Aqmola oblystary­nyń aýmaǵynda ǵana 8 myńnan astam úlkendi-kishil kól bar. Osy kólderde baǵaly balyq ósirse, el ıgiligi eselene túspeı me?! Balyq aýlaý óz aldyna, memleket tarapynan kómek-qoldaý kórseti­lip, joly bar, jetýi jeńil kól ja­ǵa­syn­da týrızmdi óristetýge de áb­­den bolar edi. Bul degenińiz – jańa­dan ashylatyn qanshama jumys orny.

Tabıǵat paıdalanýshylar qarda júretin 31 birlik jáne 144 avtokólikpen jabdyqtalǵan. Jyl saıyn balyq aýlaý kvotasy bólinedi. Osy jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda 206,7 tonna balyq aýlaý kvotasy bólinse, oryndalǵany 169 tonna ǵana, ıaǵnı mejelengen jospar 81,7 paıyz qana oryndalǵan. Ekinshi jartyjyldyqqa 730 tonnaǵa kvota bólinip otyr. Bylaı qaraǵanda, az dúnıe emes tárizdi. Áıtse de, naryqtaǵy sheteldik balyq ónimderin sál de bolsa ysyrýǵa qaýqarsyz. Bıyl naýryz aıynda Qorǵaljyn aýdanynyń Sabyndy kentinde «TAGA Group/TAGA Grýpp» seriktestigi sheteldik ınvestorlardy tarta otyryp, jylyna 500 tonna aqserke tu­qym­dy balyq etin óńdeıtin ke­shen­niń qurylysyn bastady. Endigi úmit sol ǵana. Ras, kóldegi balyqtyń kólemin kóbeıtý, sapasyn jaqsartý maqsatynda talpynys jasalýda. Jyl saıyn Orman jáne janýarlar dúnıesi komıteti respýblıkalyq bıýdjetten qara­jat bólý arqyly sý aıdyndaryn balyqqa toltyrý oraıynda tender ótkizedi. Esil ózeni ýchaskesiniń aýmaǵynda memlekettik tapsyrysty oryndaý úshin bıyl qyrkúıek-qazan aılarynda bir myń dana sazan shabaqtary jiberildi. Oblys ortalyǵynyń irgesindegi Qopa kóline dóńmańdaı balyǵynyń mln-ǵa jýyq danasy toǵytyldy. Osyndaı qadaý-qadaý is júzege asyp jatyr.

Tabıǵat paıdalanýshylardyń arasynda da kelisimshartty buza­tyndar az emes. Máselen, 2018 jyly 4 shart buzylyp, kól qaı­tarylyp alynsa, 2019 jyly 13 shart buzylǵan. Bıyldyń ózinde onnan astam osyndaı oqıǵa oryn alǵan. Jyl saıyn balyq aýlaý erejelerin oryndamaǵany úshin 300-den astam ákimshilik hattama rásimdeledi. Zańsyz ba­lyq aýlaǵan quraldary tár­ki­lene­di. Áıtse de, balyqqa degen tábet azaıar emes.

Sóz sońynda balyq tuqymyn, túrin molaıtýdyń jolynda kese-kóldeneń jatqan jaıyndaı máseleni aıta ketelik. 1969 jy­ly Kókshetaý qalasyndaǵy balyq zaýytynyń enshiles kásip­orny retinde Zerendi kóliniń jaǵasynda salynǵan tuqym­baq­tyń jalpy aýqymy 352 gektar jerdi quraı­dy. Tuqym­baq al­ǵashqy jyl­dary aqsaqa tuqymdas balyq­tardyń 80 mln-ǵa jýyq, tuqy tuqym­das ba­lyq­tardyń 20 mln balan­qurttaryn shyǵarýǵa múmkindigi bolǵan. Solaı shyǵarǵan da. Tuqym­baq­tyń Arqanyń júzdegen kólde­rin balanqurtpen qapysyz qamtamasyz etip, dáýirle­gen kezeńi 1979-1992 jyldarǵa sáıkes keledi. Eldegi ekonomı­kalyq baılanystar úzilip, balyq sharýashylyǵyn damytý qojy­raǵan 1994-2002 jyl­dary tuqym­baqtyń basyna qıyn­shylyq­tyń qara bulty úıi­ril­gen. Dál osy jyldary balan­qurt óndirý kúrt azaıyp, tu­qym­baqtaǵy asa qajetti quryl­ǵy­lar talan-taraj­ǵa túsken. Tuıyq­tan shyǵar jol izdegen kezde 2002 jy­ly «Kók­shetaý» ulttyq parki­niń quzyry­na berilgen. 2014 jyldan Aqmola oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıda­lanýdy retteý basqarmasynyń quzyrynda.

– Men osy balyq tuqymbaǵyn keshegi keńes zamanynda on jyldaı basqardym. Keıingi jyldary jetkilikti kóńil bólinbedi de, jumysy qojyrap ketti. Oblys óńirindegi kólderdi balyqqa toltyrý úshin eń aldymen osy tuqym­baqtyń jumysyn jolǵa qoıý kerek. Túsinikti bolýy úshin bylaı aıtaıyn. Máselen, mal baqtyń eken delik, ǵylymı talap boıynsha aıǵyr men buqany eki-úsh jyl saıyn aýystyryp otyrý qajet emes pe? Balyq ta solaı. Tabıǵat paıdalanýshylar sý aıdyndaryn uzaq jyldarǵa alǵanymen, balyqtyń tilin biletin maman tapshy. Kóldegi balyqqa ózge kól­diń balyǵyn ákelip qo­syp, tuqy­myn jańalaýdy biri bilse, biri bile bermeıdi. Bul ara­daǵy olqylyqtyń ornyn tol­ty­ratyn osy tuqymbaq edi. Endi ony jańǵyrtý úshin qanshama qa­rajat qajet, – deıdi oblystyq Balyq sharýashylyǵy qaýymdas­tyǵynyń basshysy.

Qaı kóldiń bolmasyn balyǵy aýlanǵany durys eken. Sonda kól sýy tazartylmaq. Al balyq aýlanbasa, birte-birte óli kólge aınalýy ǵajap emes. Tek bir átte­gen-aıy balyq tuqymy baǵalan­baǵan­dyqtan, óńirdegi sý aıdyndarynda shabaq tektes, qunsyz balyq qap­tap ketipti. Endigisi osy máseleniń oısyraǵan olqylyǵyn toltyrý.

Aqmola oblysy