Jergilikti jurttyń jaqsylyǵyn tolaıym kórgen, ózi de qolynan kelse qamqorlyq jasaýǵa umtylatyn, júrek qalaýymen musylman dinine ótken Vıktorııa Aıapbergenova myna jaryq dúnıege shyr etip kelgen ár perzenttiń bir-aq Otany bolady dep sanaıdy.
Saǵynyshtyń ýytynan sarǵaıyp tań atqanda kóz aldyna kıeli Torǵaıdyń júgirgen ańnyń tuıaǵyn, ushqan qustyń qanatyn taldyratyn shet-shegi joq sary dalasy elester edi. Sarsha tamyzda saǵym oınaıtyn Torǵaıdyń topyraǵy sonshalyqty ystyq, sonshalyqty meıirban, jan júregine tym jaqyn, kir jýyp, kindik kesken sol óńir ystyq qushaǵyna basyp, meıir-yqylasyn tógip, perzentin álpeshteıtindeı. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn aptap ystyqta jalpaq jonda saǵymnyń kilkip turary bar. Bala kezinde sol saǵym shymyldyqtyń arǵy betinde kimder bar eken dep oılaıtyn. Olar da osy óziniń torǵaılyqtary tárizdi adamynyń peıili keń, jany jomart jandar ma eken. Sol oı jetelep, tarıh qoınaýyna súńgitetin. Jumyr jerdiń qat-qabat tarıhynyń ishinde óziniń názik júregine barynsha súıkimdi bolyp kórinetin, bilmekke yntyq, úırenbekke qushtary – qazaq tarıhy.
Mektepte oqyp júrgende osy pánge qushtar boldy. Onyń ústine Torǵaıdyń qazyna qarttary qandaı?! Ásirese ózi týyp-ósken Jangeldınniń. Árqaısysy bir-bir qazyna. Oqýlyqta kezige bermeıtin qıly-qıly jaǵdaıdy maıdan qyl sýyrǵandaı bıpazdap otyryp taratqan kezde Vıktorııanyń tańǵalmasqa shamasy bolmaıtyn. Mektepte orys tilinde oqydy. Orys tilinen jergilikti ult tilin áldeqaıda jaqsy bildi. О́ıtkeni bul til ana sútimen tula boıyna sińgen. Máseleniń mánisi mynada, Vıktorııanyń sábı kezinde anasynan sút shyqpaı qalǵan soń, kórshi, jas bosanǵan qazaq kelinshegi emizgen. Bálkim qazaqtyń tiline, ádet-ǵurpyna, salt-dástúrine yntyzarlyq sol ekinshi anasynyń sútimen daryǵan shyǵar, kim bilsin?!
1977-1987 jyldar aralyǵynda Torǵaıdyń orys mektebin bitirdi. Qazaq balalarymen jarty qurtty jaryp jegendeı dos boldy. Men qazaqpyn, sen oryssyń dep bóle-jarǵan bireýi joq. Shashynyń sál ǵana sary bolǵany bolmasa, eshbir aıyrmasy joq edi. Tili, túsinigi bir. Tipti ana tilim – qazaq tili dep sanaıtyn. Osy kúni saǵynatyn adamdary bar. Saǵynysh degenniń ózi aıryqsha ádemi sezim ǵoı. Kúlásh apaı men Tursyn aǵa Ábdirovter tárizdi ata kórshilerin saǵynady. Olar da óz tilinde sóıleıtin, qyltıyp qyz bolyp ósip kele jatqan Vıktorııany jandaryna jaqyn tartatyn.Torǵaıdyń qazaqtarymen áli kúnge deıin qatynasy úzilgen joq. Tirshiliktiń qaıǵysyn da, qýanyshyn da birge ótkerip keledi.
Arqalyq qalasyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýttyń fılologııa fakýltetin bitirgennen keıin shoq juldyzdaı ǵana shaǵyn aýyl Sýjarǵandaǵy qazaq mektebinde sabaq berdi. Qazaq balalaryna orys tilinen. Eki tildi aralastyra. Bálkim qazaqsha kóp sóılegen shyǵar. Tilmen birge baǵdarlamada bolmasa da el tarıhyn jelkildep ósip kele jatqan jas urpaqtyń boıyna sińire.
– Ár adamnyń týǵan jerge degen mahabbaty mazdap turýy úshin eldiń ótken tarıhyn etene jaqyn bilýi kerek, – deıdi Vıktorııa Aıapbergenova, – elimizdiń tarıhy qatpar-qatpar bolǵanymen, oqýlyǵy pyshaqtyń qyryndaı jup-juqa edi ǵoı. Men mektep oqýshylaryna kórkem ádebıetten oqyǵan, aqsaqaldardan boıyma juqqan juqanany jerine jetkize aıtyp berýge tyrysatynmyn. О́ıtkeni el tarıhy barshasynan qymbat. Týǵan jerge tamyryń baılaný úshin onyń ótkenin bilý paryz. Osy qut mekendi ata-babalarymyzdyń qalaı saqtap qalǵandyǵyn uǵyna alsa, ótkenniń qadiri men kıesin tanyr edi. Qazaqtyń tamasha aqyny Kákimbek Salyqov aıtpaqshy, «О́r Altaı men Atyraýdyń arasy, ulan-baıtaq qazaǵymnyń dalasy, sonsha jerdi soıylmenen qorǵaǵan ata-babam osal emes shamasy». Iá, ata-babamyz shynymen osal bolmaǵan, solardyń ór rýhyn, aq besikke degen aıaly mahabbatyn tilim jetkenshe túsindirdim. Keıin, 2000 jyly Arqalyq qalasyna kóshtik. Munda da qalyń qazaq.
Qalyń qazaqtyń arasynda qazaq tilin jetik meńgergen Vıktorııaǵa onshalyqty qıyn bolmasa kerek. Kimmen bolsyn til tabysqan. Agrotehnıkalyq kolledjde sabaq bergen. Qazaqtyń tarıhyn, orystyń tilin úıretken. Jergilikti jurtpen tonnyń ishki baýyndaı aralasyp ketken. Adamdardy jaqyndatatyn dám emes pe? Qazaqylyǵy mol Arqalyqtaǵy aǵaıyn qara kúzden kóktemge deıin bir-birin omyrtqaǵa shaqyryp, sapyrylysyp jatady. Bul kezde Baýyrjan esimdi jigitke turmysqa shyqqan Vıktorııa salt-dástúrdi bir qazaqtyń balasyndaı jap-jaqsy biledi, tipti maıly qasyqtaı. Soǵym soıǵan soń bar múshesin ilkidegi jurttyń izetti dástúrin saqtap, qazan-oshaǵy aralasyp jatatyn dámdes aǵaıyndy omyrtqaǵa shaqyrady. Jyl on eki aıda bir aınalyp keletin aýyzashary taǵy bar. О́zge ýaqytta da jolynan jyǵylyp kórgen emes. О́ziniń qazaqtyń asa baı tilin kestelep kórkem sóıleıtinine eshkim tańyrqamaıdy da, kózderi úırengen. Tek tańyrqaǵany, musylman dinine engende ǵana. Anasy Nına apaı qarsy bolmaǵan. О́ıtkeni musylman áleminiń jaqsylyǵyn jaqsy biletin. Tirshiliginde ǵana emes, ómirden ótkende de kórdi.
Dám-tuzy taýsylyp anasy ómirden ótkende topyraq aıaly aq besigi Torǵaıdan buıyrǵan. Týǵan jerindegi janashyr qazaqtyń tilmen aıtyp jetkizgisiz janashyrlyǵyn Vıktorııa Gennadevna taǵy bir márte sezingen. Atamekendegi aǵaıyn-týys qyryq qabyrǵasy qaýsap, otyz omyrtqasy opyrylyp jetken bulardy qushaq jaıa qarsy alyp, basý aıtqan, qaıǵynyń bultyn seıiltken. Anasyn qara jer qoınaýyna tapsyrǵanda kózkórgen Torǵaı qazaqtarynyń qaıǵydan qabyrǵasy qaıysyp turypty. Osy sýret áli kúnge deıin kóz aldynda. Ásirese Torǵaıdaǵy meshittiń ımamy Rústem Ámirhanov bastaǵan el aqsaqaldarynyń janashyrlyǵy mol bolypty.
– Keıde bireýler ekinshi Otanym dep sóılep jatady. Saıasattan aýlaqpyn. Negizi, meniń oıymsha, adamda bir-aq Otan bolýy kerek, qatelesýim de múmkin. Árkim óziniń jaılaǵan jeriniń tilin meńgerip, salt-dástúrin janyna serik etýleri – azamattyq paryzy. Áıtpese, qalǵanynyń bári bos sóz,– deıdi Vıktorııa Gennadevna, – qazir Atbasardaǵy «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamynyń Aqmola magıstral jelisi bólimshesinde jumys isteımin. Bul qalada ondaǵan ult ókili tatý-tátti tirshilik etip jatyr. Kópultty ortanyń altyn dińgegi jergilikti jurttyń tili men dástúri bolsa, qandaı jarasymdy!
Osy ajarly azamattyqty, tereń parasatty ańǵartatyn jalǵyz aýyz sózge bizdiń de alyp-qosarymyz joq.
Aqmola oblysy,
Atbasar aýdany